Safra Kesesi Taşları ve Safra Kesesi Ameliyatı

Genel Bakış

Safra kesesi, karaciğerin hemen altında yer alan, armut biçiminde küçük bir kesedir. Karaciğerin ürettiği ve 'safra' denilen sindirim sıvısını biriktirir; yemek yediğimizde, özellikle yağlı yemeklerden sonra bu sıvıyı bağırsağa salar. Safranın içinde kolesterol, safra tuzları ve safra pigmenti bulunur. Bu maddelerin dengesi bozulduğunda ya da kese tam boşalamadığında küçük kristaller oluşur ve zamanla sertleşerek taşa dönüşür. Bu duruma safra kesesi taşı (tıptaki adıyla kolelitiazis) denir. Taşların çoğu hiçbir şikâyet yaratmaz; ancak kese kanalını tıkadıklarında ağrı ve iltihap yapabilir. Kesede taş olması tek başına bir hastalık değil, çoğu zaman sessiz bir durumdur.

Evet, oldukça yaygındır. Tahminlere göre yetişkinlerin yaklaşık %10-15'inde safra kesesi taşı vardır; bu kişilerin büyük çoğunluğunda hiçbir belirti görülmez ve taş tesadüfen yapılan bir ultrasonla fark edilir.

Safra taşları kadınlarda, özellikle 40 yaşından sonra, erkeklere göre daha sık görülür. Fazla kilolu kişilerde, hızlı kilo verenlerde, hamilelerde, ailesinde safra taşı öyküsü olanlarda ve bazı kronik hastalıkları olanlarda risk daha yüksektir. Çocuklarda ise nadirdir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Karnın sağ üst kısmında ya da midenin üst-orta bölgesinde, çoğunlukla yağlı bir yemekten sonra ortaya çıkan ağrı
• Ağrının sırta veya sağ omuz başına doğru yayılması
• Bulantı, bazen kusma
• Karında şişkinlik, gaz ve yağlı yemeklerden sonra rahatsızlık hissi
• Ağrı nöbetlerinin genellikle yarım saat ile birkaç saat arasında sürmesi ve kendiliğinden geçmesi
• Nöbetler arasında çoğu zaman hiçbir şikâyet olmaması

Çocuklarda belirtiler

• Çocuklarda çoğu zaman hiç belirti yoktur; taş başka bir nedenle yapılan ultrason sırasında tesadüfen görülür
• Karın ağrısı, bulantı ve kusma görülebilir
• Küçük çocuklar ağrıyı anlatamadığı için huzursuzluk, iştahsızlık ve huzursuz ağlama şeklinde kendini gösterebilir
• Yağlı yemeklerden sonra tekrarlayan karın ağrısı mutlaka bir hekime bildirilmelidir

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• İleri yaşta belirtiler silik olabilir; ciddi iltihap gelişse bile ateş görülmeyebilir
• Ağrı yerine halsizlik, iştahsızlık, kendini kötü hissetme gibi belirsiz şikâyetler öne çıkabilir
• Şikâyetler hafif görünse bile durumun ilerleme olasılığı daha yüksek olduğu için erken değerlendirme önemlidir

Nedenler

Ana nedenler

• Safradaki kolesterolün artması ve kristalleşmesi; taşların büyük bölümü bu türdendir (kolesterol taşı)
• Safra pigmentinden kaynaklanan taşlar; bazı kan hastalıklarında ve karaciğerle ilgili durumlarda daha sık görülür
• Safra kesesinin tam boşalamaması; safranın yoğunlaşarak koyulaşması ve 'safra çamuru' denilen yapışkan bir tabaka oluşturması

Risk faktörleri

• Kadın olmak ve özellikle 40 yaşın üzerinde olmak
• Fazla kilo veya obezite
• Çok hızlı kilo vermek ya da çok düşük kalorili şok diyetler yapmak
• Hamilelik
• Bazı hormon ilaçlarının kullanımı
• Ailede safra kesesi taşı öyküsü bulunması
• Şeker hastalığı (diyabet)
• Uzun süre aç kalmak veya damardan beslenme gerektiren durumlar
• Hareketsiz bir yaşam tarzı
• Yüksek yağlı ve düşük lifli beslenme alışkanlığı
• Crohn hastalığı gibi bağırsak hastalıkları
• Orak hücreli anemi gibi bazı kalıtsal kan hastalıkları

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Sağ üst karın ağrısı birkaç saatten uzun sürüyorsa veya giderek şiddetleniyorsa
• Ağrıya ateş, titreme veya sarılık eşlik ediyorsa
• Sürekli kusma nedeniyle sıvı alamıyorsanız
• Yağlı yemeklerden sonra tekrarlayan ağrı nöbetleri başladıysa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Ara ara olan, kısa süren ama tekrarlayan hazımsızlık ve karın rahatsızlığı için
• Daha önce ultrasonla taş saptandıysa ve şikâyetleriniz değişmeye başladıysa
• Ailede safra taşı öyküsü varsa ve risk faktörlerinizi konuşmak istiyorsanız

Tanı

Tanı çoğu zaman oldukça kolay konur. Hekim önce şikâyetlerinizi dinler ve karnınızı muayene eder. Ardından yapılan karın ultrasonu, taşları ve safra kesesindeki iltihabı büyük ölçüde gösterir. Ultrason ağrısız, radyasyon içermeyen ve kısa süren bir görüntüleme yöntemidir.

Yapılabilecek testler

• Karın ultrasonu: taşların varlığını ve kese duvarının durumunu gösterir
• Kan tahlilleri: karaciğer ve safra yollarıyla ilgili değerler, iltihap belirteçleri ve sarılık göstergeleri
• Gerektiğinde safra yollarının ayrıntılı görüntülenmesi (MR ya da benzeri özel görüntüleme yöntemleri)
• Nadiren kesenin çalışmasını değerlendiren özel sintigrafi incelemeleri

Randevunuzda neler beklenir

Ultrason genellikle 10-15 dakika sürer ve sonucu aynı gün öğrenirsiniz. Hekim, taş olup olmadığını, kese duvarında kalınlaşma veya iltihap bulunup bulunmadığını ve safra yollarının genişleyip genişlemediğini değerlendirir. Bu bilgiler, izlenecek yolun belirlenmesinde en önemli adımdır.

Tedavi

Tedavi, şikâyetlerinizin olup olmamasına göre planlanır. Hiç belirti vermeyen taşlar çoğu zaman olduğu gibi bırakılır ve düzenli takip yeterlidir. Ağrı nöbetleri tekrarlıyorsa ya da iltihap geliştiyse en etkili ve kalıcı çözüm safra kesesinin alınmasıdır; bu ameliyat tıpta kolesistektomi olarak adlandırılır. Karar her zaman kişiye özel verilir ve hekiminizle birlikte değerlendirilir.

Evde kişisel bakım

• Şikâyet dönemlerinde yağlı, kızartılmış ve çok ağır yemeklerden bir süre uzak durmak rahatlatıcı olabilir
• Öğünleri atlamamak ve az az, sık sık yemek safra akışını düzenler
• Bol su içmek ve düzenli hareket etmek genel sindirim sağlığına iyi gelir
• Ağrı nöbetinin ne zaman, ne yedikten sonra ve ne kadar sürdüğünü not etmek hekiminize çok yardımcı olur
• Doktorunuza danışmadan bitkisel ürün ya da takviye kullanmamak; bazıları safra yollarını etkileyebilir

Tıbbi tedaviler

Safra kesesi taşlarını eriten ya da düşüren kesin ve güvenilir bir ilaç tedavisi yaygın değildir; bazı özel durumlarda hekimin uygun gördüğü yaklaşımlar denenebilir, ancak taşların tekrarlama olasılığı yüksektir. Ağrı nöbetleri sırasında hekiminiz uygun gördüğü ağrı kesici ve rahatlatıcı tedavileri düzenler; size hangi ilacın uygun olduğunu mutlaka bir hekim veya eczacı belirlemelidir. İltihap geliştiğinde hastanede damardan tedavi ve yakın takip gerekebilir. Safra yoluna kaçmış taşlar için ise kapalı yöntemle safra yolu temizleme işlemleri (ERCP gibi) kullanılabilir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Ameliyat genellikle şu durumlarda önerilir: yağlı yemeklerden sonra tekrarlayan ağrı nöbetleri olması, safra kesesinde iltihap gelişmesi, safra yoluna taş kaçması, pankreasla ilgili ciddi bir tablo ortaya çıkması. Çoğu ameliyat kapalı (delikli) yöntemle yapılır: karında açılan birkaç küçük delikten özel kamera ve ince aletlerle girilerek kese alınır. Bu yöntemde iyileşme genellikle daha hızlı ve iz daha küçüktür. Bazı durumlarda açık ameliyat gerekebilir; bunun nedenini hekiminiz size ayrıntılı açıklar. Ameliyat sonrası dönemde ne zaman normal yemeğe döneceğiniz ve nelere dikkat edeceğiniz de size anlatılır.

Bu durumla yaşamak

Taşları sessiz seyreden kişiler çoğu zaman hiçbir kısıtlama olmadan normal yaşamına devam eder. Ameliyat sonrası ise vücut safra kesesi olmadan da gayet iyi çalışır; safra doğrudan bağırsağa akar. İlk haftalarda yağlı yemeklerden sonra hafif ishal veya gaz olabilir; bu genellikle zamanla azalır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Kilonuzu kademeli ve dengeli biçimde yönetmek; şok diyetlerden kaçınmak
• Düzenli fiziksel aktivite yapmak
• Sigara içiyorsanız bırakmak konusunda destek almak
• Öğün atlamamak ve uzun süre aç kalmamak
• Şikâyetlerinizi ve tetikleyicileri not tutmak

Diyet ve egzersiz

Safra sağlığı için dengeli beslenme en önemli destekçidir. Sebze, meyve, tam tahıl ve baklagillerden zengin; yağ miktarı ölçülü bir düzen genellikle iyi tolere edilir. Kızartmalar, çok yağlı hamur işleri ve ağır soslar şikâyetleri artırabileceği için bunları sınırlamak rahatlatıcı olabilir. Haftada çoğu gün orta tempoda yürüyüş gibi bir hareket alışkanlığı hem kilo yönetimine hem sindirime yardımcı olur. Ameliyat sonrası beslenme geçişini hekiminizin önerdiği şekilde, yavaş yavaş yapın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Tekrarlayan ağrı nöbetleri kişiyi yorabilir; ne zaman ağrı geleceğini bilmemek kaygı yaratabilir. Ameliyat düşüncesi de doğal olarak tedirginlik oluşturabilir. Bu duygular çok yaygındır ve konuşulduğunda hafifler. Kaygınız günlük yaşamınızı etkiliyorsa bir hekimden ya da ruh sağlığı uzmanından destek istemekten çekinmeyin. Kendinizi çok kötü hissediyorsanız veya güvende olmadığınızı düşünüyorsanız hemen 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun.

Önleme

Safra taşlarını tamamen önlemenin kesin bir yolu yoktur; ama riski azaltmak mümkündür. Kilonuzu yavaş ve dengeli biçimde yönetmek, çok düşük kalorili şok diyetlerden kaçınmak, lifli beslenmek ve düzenli hareket etmek en çok işe yarayan adımlardır. Öğün atlamamak da safra akışının düzenli olmasına yardımcı olur.

Tarama programları

Safra taşları için toplum genelinde yapılan rutin bir tarama testi yoktur. Ultrason genellikle şikâyet olduğunda ya da başka bir nedenle görüntüleme yapılırken taşı ortaya çıkarır. Risk faktörleri belirginse hekiminiz gerekli olup olmadığını değerlendirir. Türkiye'de genel sağlık taramaları ve aile hekimliği hizmetleri konusunda Sağlık Bakanlığı'nın güncel rehberlerini takip edebilirsiniz.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Safra kesesi iltihabı (kolesistit): kese duvarı iltihaplanır, ateş ve şiddetli ağrı olur
• Safra yoluna taş kaçması: sarılık, koyu idrar ve şiddetli ağrıya yol açabilir
• Safra yollarında iltihap (kolanjit): acil tedavi gerektiren ciddi bir durumdur
• Pankreas iltihabı (pankreatit): nadir ama ciddi bir komplikasyondur
• Çok nadiren kese duvarının delinmesi

Uzun vadeli görünüm

Genel görünüm iyimserdir. Safra taşı olan kişilerin büyük çoğunluğu hiçbir sorun yaşamaz; şikâyet gelişenlerde ise tedavi çoğu zaman kalıcı ve etkilidir. Ameliyat gerektiğinde kapalı yöntemle yapılan girişimler güvenli kabul edilir ve kişiler kısa sürede günlük yaşamına döner. Safra kesesi alındıktan sonra sindirim genellikle normal biçimde devam eder; çoğu kişi yaşam kalitesinde belirgin bir kayıp yaşamaz.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.