Kumar Bağımlılığı (Kumar Oynama Bozukluğu)

Genel Bakış

Kumar, para veya değerli bir şeyin şansa dayalı bir sonuca yatırılmasıdır; spor bahsi, kazı kazan, kumarhane oyunları ve çevrimiçi (internet üzerinden) bahisler bunlara örnektir. Kumar oynama bozukluğu ise kişinin kumar oynamayı durduramaması, oyunun giderek hayatının merkezine yerleşmesi ve bunun aile, iş, okul, maddi durum ve ruh sağlığı üzerinde ciddi zarar vermeye başlamasıdır. Bu bir ahlak zayıflığı ya da irade eksikliği değil, tanımlanmış ve tedavi edilebilen bir sağlık sorunudur. Beyindeki ödül sistemi, kazanmanın verdiği kısa süreli heyecanla adeta bir döngüye girer; kişi kaybettikçe kaybını çıkarmaya çalışır ve döngü büyür.

Kumar oynama sorunu sanıldığından daha yaygındır; ancak oranlar ülkeye, yaş grubuna ve neyin 'sorun' sayıldığına göre değişir. İnternet üzerinden bahis ve oyunların yaygınlaşmasıyla birlikte, özellikle genç yetişkinler arasında daha görünür hale gelmiştir. Birçok kişi sorununu yıllarca kimseye söylemez; bu yüzden gerçek sayıların bilinen sayılardan daha yüksek olduğu düşünülür.

Herkesi etkileyebilir; yaş, eğitim, gelir düzeyi ya da meslek fark etmez. En sık genç ve orta yaşlı erkeklerde görülmekle birlikte, kadınlarda ve 65 yaş üstü kişilerde de giderek artmaktadır. Ergenler ve gençler, akıllı telefonlardaki oyunlar ve reklamlar nedeniyle risk altındadır. Yalnızlık, maddi sıkıntı ya da depresyon gibi zorluklar yaşayan kişilerde sorun daha kolay yerleşebilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Kumar oynamayı sürekli düşünmek, oyun planları yapmak veya oynayamadığında huzursuz olmak
• Aynı heyecanı yakalamak için giderek daha fazla para ve daha sık oyun ihtiyacı duymak
• Kaybedilen parayı geri kazanmak için tekrar oynamak (kaybı kovalamak)
• Oynadığı süreyi ve harcadığı parayı gizlemek, yalan söylemek
• Kumar oynamayı bırakmayı denemek ama başaramamak, bırakma isteğinin sürekli kısa sürmesi
• Sıkıntı, üzüntü, öfke ya da yalnızlık hissini kumar oynayarak bastırmaya çalışmak
• Borç para almak, kredi çekmek, eşya satmak veya başkalarının parasını kullanmak
• İş, okul, aile ve arkadaşlık ilişkilerinin zarar görmesine rağmen oynamaya devam etmek
• Uyku sorunları, gerginlik, sinirlilik ve dikkat dağınıklığı

Çocuklarda belirtiler

• Ergenlerde çevrimiçi bahis sitelerine, şans oyunlarına veya 'kutu açma' gibi şans içeren oyun içi satın alımlara yönelme
• Telefonunu ve bilgisayarını gizli kullanma, ekranı çevirme, geç saatlere kadar odada kalma
• Harçlığının beklenenden hızlı bitmesi, sık sık para istemesi veya evden para kaybolması
• Ders notlarının düşmesi, okula gitmek istememesi, arkadaşlarından uzaklaşması
• Sinirlilik, huzursuzluk, uyku bozukluğu ve öfke patlamaları
• Kumar reklamlarını veya bahis konuşmalarını normalleştirmesi

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Emekli maaşı veya birikimlerin hızla azalması, açıklanamayan para çekimleri
• Yalnızlık ve boşluk hissini doldurmak için gün içinde uzun süre çevrimiçi oyun veya bahis oynamak
• Yaşananları aileden saklama, utanç duyma, 'bir daha oynamayacağım' diyip tekrar başlama
• Faturaların ödenmemesi, temel ihtiyaçlarda kısıtlama
• Depresyon, kaygı, uyku sorunları ve sağlık kontrollerini ihmal etme

Nedenler

Ana nedenler

• Beyindeki ödül sistemi: kazanmanın yarattığı kısa süreli haz, davranışın tekrarlanmasını güçlendirir
• Öngörülemeyen kazançlar: bazen kazanıp bazen kaybetmek, beyni en çok uyaran düzendir ve alışkanlığı pekiştirir
• Duygusal zorluklarla baş etme: sıkıntı, yalnızlık ya da kaygıyı bastırmak için kumarın kullanılması
• Öğrenilmiş davranış ve çevre: ailede veya arkadaş çevresinde kumarın normal görülmesi
• Kolay erişim ve yoğun reklamlar: telefonda birkaç dokunuşla oynanabilmesi, sürekli teşvik edici içerik
• Biyolojik ve genetik yatkınlık: ailede kumar veya bağımlılık öyküsü olması riski artırır

Risk faktörleri

• Ailede kumar oynama, alkol veya madde kullanımı öyküsü
• Erken yaşta kumar veya şans oyunlarıyla tanışma
• Depresyon, kaygı bozukluğu, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu gibi eşlik eden durumlar
• Dürtüsellik, risk alma eğiliminin yüksek olması
• Alkol veya madde kullanımı
• Maddi zorluk, işsizlik, ani gelir kaybı
• Yalnızlık, sosyal destek azlığı, göç veya büyük yaşam değişimleri
• Çevrimiçi bahis ve oyunlara sınırsız erişim

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Kendinizi ya da bir yakınınızı güvende hissetmiyorsanız, kendine zarar verme düşüncesi varsa vakit kaybetmeden 112'yi arayın
• Kumar borcu nedeniyle temel ihtiyaçlarınızı karşılayamıyorsanız aynı gün bir sağlık kuruluşuna veya aile hekiminize başvurun
• Şiddetli kaygı, panik, uykusuzluk veya umutsuzluk yaşıyorsanız
• Kumarı aniden bıraktıktan sonra belirgin fiziksel huzursuzluk, titreme veya çarpıntı oluyorsa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Kumar oynamayı bırakmak istiyor ama bir türlü başaramıyorsanız
• Harcadığınız parayı veya oynadığınız süreyi gizliyorsanız, yalan söylüyorsanız
• Kaybınızı çıkarmak için daha büyük miktarlarla oynuyorsanız
• Kumar yüzünden uyku, iş, okul veya ilişkileriniz etkileniyorsa
• Oynamadığınız zamanlarda huzursuzluk, sinirlilik veya boşluk hissediyorsanız
• Ailenizden biri kumar sorununuz olduğunu söylüyorsa

Tanı

Tanı genellikle bir hekim veya ruh sağlığı uzmanıyla yapılan konuşma ile konur. Hekim; ne sıklıkla, ne kadar süre ve ne kadar parayla oynadığınızı, oynamayı bırakmayı deneyip denemediğinizi, kumarın hayatınızı nasıl etkilediğini sorar. Bu sorular sizi yargılamak için değil, durumun ciddiyetini anlamak içindir. Tanıda kullanılan ölçütler, kumarın kontrol edilememesi, giderek artması ve zarara rağmen sürmesi gibi belirtilere dayanır. Ayrıca depresyon, kaygı, alkol kullanımı ve maddi durum da birlikte değerlendirilir.

Yapılabilecek testler

• Ayrıntılı öykü ve davranış değerlendirmesi (hekimin sorduğu sorular)
• Kısa tarama ölçekleri veya anketler (örneğin kumar davranışını değerlendiren soru formları)
• Eşlik eden depresyon, kaygı veya dikkat sorunları için ruh sağlığı değerlendirmesi
• Alkol veya madde kullanımı açısından değerlendirme
• Gerekirse genel sağlık durumunu görmek için kan testleri; bunlar kumar tanısı koymak için değil, başka sorunları dışlamak veya genel sağlığı kontrol etmek içindir

Randevunuzda neler beklenir

İlk görüşme genellikle 20-30 dakika sürer ve sohbet şeklinde geçer. Hekiminiz size seçenekleri anlatır: kendi başınıza yapabilecekleriniz, aile hekimliğinde izlem, ruh sağlığı uzmanına ya da danışmanlık merkezine yönlendirme. Gerekirse ailenizden birinin görüşmeye katılması önerilebilir; bu, kararın size ait olduğu unutulmadan yapılır. İlk görüşmede her şeyi anlatmak zorunda değilsiniz; güvendiğiniz ölçüde paylaşmanız yeterlidir.

Tedavi

Kumar oynama bozukluğu tedavi edilebilir bir durumdur ve tedavi kişiye göre planlanır. En sık kullanılan yaklaşım konuşma terapisidir (bir uzmanla yapılan görüşmeler); bu görüşmelerde kumar isteğini tetikleyen durumlar tanınır ve bunlarla baş etme yolları öğrenilir. Birçok kişi için destek grupları, aile görüşmeleri ve maddi danışmanlık tedavinin önemli parçalarıdır. Eşlik eden depresyon, kaygı veya uyku sorunu varsa bunlar da ayrıca ele alınır; hekiminiz gerekli gördüğünde ilaç seçeneklerini kendisi değerlendirir. Tedavinin hızı kişiden kişiye değişir; nüks (belirtilerin geri dönmesi) tedavinin bir parçası olarak görülür ve utandırıcı değildir.

Evde kişisel bakım

• Kumar oynadığınız siteleri ve uygulamaları kapatın, hesaplarınızı silin, cihazlarınıza engelleyici ayarlar koyun
• Kumarhaneler ve bahis noktaları için kendinizi oyun dışında tutma (self-exclusion) listelerine başvurun
• Kart limitlerinizi düşürün, nakit taşımayın, büyük meblağlara erişimi güvendiğiniz bir yakınınızla paylaşın
• Harcamalarınızı günlük olarak yazın; ne kadar para ve zaman gittiğini görmek motivasyonu artırır
• Kumar isteği geldiğinde 10-15 dakika erteleyin, yürüyüşe çıkın veya nefes egzersizi yapın
• Güvendiğiniz bir kişiye durumunuzu anlatın ve zor anlarda onu arayabileceğinizi söyleyin
• Uyku düzeninizi koruyun; yorgunluk ve stres isteği artırır
• Alkol ve uyarıcı maddelerden uzak durun; bunlar dürtü kontrolünü zayıflatır

Tıbbi tedaviler

Tedavide öncelikli yaklaşım konuşma terapisidir; bilişsel davranışçı terapi (düşünce ve davranış kalıplarını değiştirmeye odaklanan bir görüşme yöntemi), motivasyonel görüşme ve aile terapisi bunlara örnektir. Bu görüşmeler bireysel veya grup halinde yapılabilir. Eşlik eden depresyon, kaygı bozukluğu, dikkat sorunları ya da uyku bozukluğu varsa hekim bunları ayrıca değerlendirir ve uygun gördüğü tedaviyi planlar. Kimi kişiler için yatarak ya da yarı zamanlı sürdürülen yoğun tedavi programları gerekebilir. Hangi tedavinin size uygun olduğuna, durumunuzu değerlendiren hekim veya ruh sağlığı uzmanıyla birlikte karar verilir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Kumar oynama bozukluğunda cerrahi bir tedavi yoktur.

Bu durumla yaşamak

Günlük yaşamı yeniden kurmak, tedavinin en önemli parçalarından biridir. Kumar için ayrılan zamanı dolduran yeni alışkanlıklar edinmek, isteğin yoğunlaştığı saatleri önceden planlamak ve maddi konularda şeffaflık sağlamak işleri kolaylaştırır. Borçları bir liste halinde yazıp ödeme sırası belirlemek, çoğu kişiye büyük rahatlama getirir; gerekirse bir mali danışmandan yardım isteyin. Aile ve arkadaşlarla açık konuşmak, utanç duygusunu azaltır ve güvenin yeniden kurulmasına yardımcı olur; bu zaman alabilir, sabırlı olun.

Yaşam tarzı ipuçları

• Kumarın yerini dolduracak düzenli bir uğraş bulun: spor, yürüyüş, müzik, el işi, gönüllü çalışma
• Para ve banka işlemlerini şeffaf hale getirin; bütçeyi bir yakınınızla birlikte gözden geçirin
• Kumarı hatırlatan ortamlardan, sohbetlerden ve içeriklerden uzak durun; sosyal medya akışınızı buna göre düzenleyin
• Uyku-uyanıklık saatlerinizi düzenli tutun
• Stresle baş etmek için nefes egzersizi, kas gevşetme veya kısa yürüyüşler gibi yöntemler kullanın
• Destek grubuna düzenli katılın; yalnız olmadığınızı görmek çok işe yarar
• Yakınlarınıza neye ihtiyacınız olduğunu açıkça söyleyin

Diyet ve egzersiz

Özel bir diyet gerekmez; ama düzenli ve dengeli beslenmek, öğün atlamamak, stres ve dürtü kontrolü için gerçekten yardımcı olur. Aşırı kafein ve enerji içecekleri huzursuzluğu ve uykusuzluğu artırabilir; bunları sınırlamak iyi gelir. Haftada çoğu gün 30 dakika tempolu yürüyüş gibi orta düzeyde hareket, hem kaygıyı hem de uyku sorunlarını azaltmaya katkı sağlar. Alkol kumar isteğini tetikleyebildiği için kaçınılması önerilir.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Kumar sorunu olan kişilerde depresyon, kaygı bozukluğu, uyku sorunları ve yoğun utanç duygusu sık görülür. Kendini suçlama ve umutsuzluk, yardım aramayı geciktirebilir. Bu duyguların olması kişinin 'zayıf' olduğunu göstermez; tedavinin bir parçası olarak ele alınabilir. Özellikle kendine zarar verme veya intihar düşünceleri ortaya çıkarsa bu durum bekletilmemelidir: hemen 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun. Bu düşünceleri yaşıyorsanız yalnız kalmayın, güvendiğiniz birine haber verin ve bir uzmandan destek isteyin.

Önleme

Risk tamamen sıfırlanamasa da sorunun büyümesi önlenebilir. Kumarı 'eğlence' olarak görmek yerine harcanan para ve zaman için önceden sınır koymak, kaybı çıkarmak için oynamamak ve oyunu borçla sürdürmemek en koruyucu adımlardır. Gençlerde çevrimiçi bahis ve şans içeren oyun alımlarına karşı farkındalık geliştirmek, aile içinde parayla ilgili açık konuşmak ve reklam içeriklerini sınırlamak önemlidir. Türkiye'de Sağlık Bakanlığı ve ilgili kurumların bağımlılıkla mücadele kapsamındaki bilgilendirici yayınlarından yararlanabilirsiniz.

Tarama programları

Kumar sorunu için kısa tarama soruları vardır ve aile hekiminizle ya da bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşurken bunlar kullanılabilir. Kendinize şu soruları sorabilirsiniz: Oynadığım süreyi ya da parayı gizliyor muyum? Bırakmayı denedim mi, başaramadım mı? Kaybımı çıkarmak için daha fazla oynuyor muyum? Bu sorulardan birine bile 'evet' diyorsanız bir sağlık profesyoneliyle konuşmanız faydalı olur.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Borçların büyümesi, kredi ve faiz yükü, temel ihtiyaçların karşılanamaması
• Aile içi çatışma, güven kaybı, ayrılık veya boşanma
• İş kaybı, okul başarısında düşüş, kariyer fırsatlarının kaçması
• Depresyon, kaygı bozukluğu, uyku sorunları ve tükenmişlik
• Alkol veya madde kullanımına yönelme
• Yasal sorunlar (borç, dolandırıcılık iddiaları gibi)
• Kendine zarar verme ve intihar riskinde artış; bu durumda vakit kaybetmeden 112'den yardım isteyin

Uzun vadeli görünüm

Kumar oynama bozukluğu kronik seyredebilecek bir durum olsa da tedaviyle belirgin şekilde iyileşen bir sorundur. Birçok kişi, destek ve tedaviyle kumarın hayatını yönetmesini durdurur, maddi düzenini yeniden kurar ve ilişkilerini onarır. İyileşme düz bir çizgi değildir; zaman zaman zorlanmalar olabilir ve bu, başarısızlık anlamına gelmez. Önemli olan, destek almaya devam etmek ve kendinize karşı sert değil, sabırlı olmaktır. Yardım istemek her zaman mümkündür ve çoğu zaman işe yarar.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.