Kumar Oynama: Bir Sorununuz mu Var?

Genel Bakış

Sorunlu kumar oynama (halk arasında kumar bağımlılığı), kişinin kumar oynamayı durdurmakta zorlanması ve para kaybetmesine, ilişkilerinin ya da işinin zarar görmesine rağmen oynamaya devam etmesi durumudur. Bu bir irade zayıflığı değil, beynin ödül sistemini etkileyen ve tedavi edilebilen bir sağlık sorunudur. Kumar oynarken beyin haz veren kimyasallar salgılar; kazanma anları beyni 'bir daha dene' diye şartlar ve zamanla oyun kontrol edilemez hale gelir.

Sorunlu kumar oynama, sanıldığından çok daha yaygın. Yapılan çalışmalar yetişkinlerin yaklaşık %1-2'sinde sorunlu kumar davranışı bulunduğunu, çok daha fazla kişinin ise riskli düzeyde oynadığını gösteriyor. Çevrimiçi bahis ve oyunların yaygınlaşmasıyla bu sayılar artıyor. Yani yalnız değilsiniz; bu sorunu yaşayan pek çok kişi var.

Her yaştan ve her gelir düzeyinden insanı etkileyebilir. Ancak genç erkekler, ergenler, yalnız yaşayan yaşlılar, geliri kısıtlı olup büyük kazanç hayali kuran kişiler ve depresyon, kaygı bozukluğu ya da başka bir bağımlılığı olan kişilerde daha sık görülür.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Kumar oynamayı bırakmayı denemek ama başaramamak
• Kaybedilen parayı geri kazanmak için daha yüksek miktarlarla oynamak (kovalamak)
• Aynı heyecanı duymak için giderek daha fazla para ve zaman harcamak
• Oynamadığında huzursuzluk, sinirlilik, gerginlik veya boşluk hissetmek
• Kumar oynadığı süreyi ve harcadığı parayı aileden, eşten veya arkadaşlardan saklamak
• Sıkıntı, yalnızlık, stres ya da üzüntüden kaçmak için kumar oynamak
• Kumar için borç almak, eşya satmak veya başkalarından para istemek
• İş, okul, aile ve arkadaşlık ilişkilerinin zarar görmesine rağmen devam etmek
• Uyku düzeninin bozulması, iştah değişiklikleri, sürekli para ve borç düşüncesi
• Kumar sonrası yoğun suçluluk, utanç ve pişmanlık yaşamak

Çocuklarda belirtiler

• Ergenlerde çoğu zaman kumar, çevrimiçi oyunlardaki 'kutu' veya 'sandık' açma, sanal bahis siteleri ya da arkadaş çevresindeki iddia oyunları şeklinde başlar
• Harçlığın ya da aile kartının habersiz kullanılması, para ve hesap konusunda gizlilik
• Ders başarısının düşmesi, okula gitmek istememe, uyku saatlerinin kayması
• Telefonunu ya da bilgisayarını gizlice kullanma, ekranı çevirme, hesapları saklama
• Para bulmak için yalan söyleme, eşya kaybetme veya satma, arkadaşlarından borç isteme
• Sinirlilik, içe kapanma, umutsuzluk veya eskiden keyif aldığı şeylere ilgisizlik

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Emeklilik ve yalnızlık sonrası günü doldurmak için başlayan oyunların kontrolsüz hale gelmesi
• Birikimlerin, emekli maaşının veya aileye bırakılacak paranın kaybedilmesi
• Utanç ve 'başkalarına söyleyemem' duygusu nedeniyle yardım istemekten çekinme
• Yalnız yaşayan kişilerde telefonla ya da internet üzerinden yönlendirilen dolandırıcılık ve bahis tuzaklarına açıklık
• Uyku bozukluğu, iştah azalması, daha önce olmayan kaygı ve üzüntü belirtileri

Nedenler

Ana nedenler

• Beynin ödül sistemi: Kumar, haz veren kimyasalların (dopamin) salınmasına yol açar; bu da beyni 'tekrar dene' diye yönlendirir.
• Ara sıra gelen kazançlar: Her seferinde kazanmamak, davranışı daha da güçlendirir; çünkü kişi 'bir sonraki sefer kazanacağım' hissine kapılır.
• Duygularla baş etme: Sıkıntı, yalnızlık, stres, depresyon ya da kaygı kumar oynayarak geçici olarak hafifletilmeye çalışılır.
• Dürtüsellik: Dürtülerini daha zor kontrol eden kişilerde risk daha yüksektir.
• Çevresel etkenler: Kolay erişim, reklamlar, kumar oynayan bir çevre ve büyük kazanç vaatleri başlamayı kolaylaştırır.

Risk faktörleri

• Ailede kumar, alkol veya başka bir bağımlılık öyküsü olması
• Genç yaş, özellikle ergenlik ve yirmili yaşların başı
• Depresyon, kaygı bozukluğu, dikkat eksikliği veya travma geçmişi
• Para sorunları ve 'tek seferde kurtulma' hayali
• Çevrimiçi bahis sitelerine ve oyunlara kolay ve sürekli erişim
• Yalnızlık, sosyal destek eksikliği ve boş zamanın çok olması
• Erken yaşta büyük bir kazanç yaşamak
• Kumar oynamayı normal karşılayan bir çevrede büyümek

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Kendinizi ya da bir yakınınızı güvende hissetmiyorsanız
• Umutsuzluk, çaresizlik veya kendine zarar verme düşünceleri varsa
• Borçlar yüzünden temel ihtiyaçlarınızı karşılayamıyor ve ne yapacağınızı bilemiyorsanız
• Günlerdir süren yoğun kaygı, panik veya uykusuzluk yaşıyorsanız

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Kumar oynamayı bırakmayı denediniz ama birkaç kez başarısız oldunuz
• Kaybınızı geri kazanmak için daha büyük miktarlarla oynuyorsunuz
• Kumar oynadığınızı ailenizden, eşinizden veya arkadaşlarınızdan saklıyorsunuz
• Kumar için borç alıyor, eşya satıyor ya da para bulmakla çok zaman harcıyorsunuz
• Oynamadığınız zamanlarda huzursuzluk, sinirlilik veya boşluk hissediyorsunuz
• Kumar nedeniyle işiniz, okulunuz veya ilişkileriniz zarar görüyor
• Kumar sonrası yoğun suçluluk ve utanç duyuyorsunuz

Tanı

Tanı, bir aile hekiminin ya da ruh sağlığı uzmanının sizinle yaptığı konuşmayla konur. Tek bir kan testi ya da görüntüleme yöntemi bu sorunu göstermez. Hekiminiz kumar oynama sıklığınızı, harcadığınız parayı, kontrol kaybı yaşayıp yaşamadığınızı, oynamadığınızda neler hissettiğinizi ve bunun hayatınızı nasıl etkilediğini sorar. Kısa tarama soruları kullanılır; bunlar birkaç dakikalık, yargılamayan sorulardır.

Yapılabilecek testler

• Kısa kumar tarama soruları (birkaç soruluk ölçekler)
• Depresyon ve kaygı belirtilerini değerlendiren sorular
• Genel sağlık durumunu görmek için kan testleri (tiroid, karaciğer, vitamin düzeyleri gibi) — bunlar kumar bağımlılığını göstermez, eşlik eden başka sorunları ayırt etmeye yardımcı olur
• Uyku düzeni, alkol ve madde kullanımının değerlendirilmesi
• Mali durum ve borç yükünün konuşulması — bu utanılacak bir konu değil, tedavinin bir parçasıdır

Randevunuzda neler beklenir

Görüşmeler yargılamadan ve gizlilik içinde yapılır. Hekiminiz size nutuk çekmez; birlikte neler olup bittiğine bakar. İlk görüşmede kumar alışkanlığınızın ne kadar zamandır sürdüğü, ne kadar para kaybettiğiniz, ruh halinizin nasıl etkilendiği ve kimlerden destek alabileceğiniz konuşulur. Gerekirse sizi bir ruh sağlığı uzmanına, bir danışma merkezine ya da mali danışmanlığa yönlendirebilir. Bazı kişiler birkaç görüşmeye ihtiyaç duyar; bu tamamen normaldir.

Tedavi

Kumar sorunu tedavi edilebilir ve pek çok kişi destekle hayatını yeniden düzene koyabiliyor. Tedavi genellikle konuşma terapileri, destek grupları, mali danışmanlık ve eşlik eden ruhsal sorunların tedavisinin birlikte yürütülmesiyle planlanır. Amaç sadece 'bırakmak' değil; kumarın yerini dolduran stres, yalnızlık ve maddi sıkıntı gibi konuları da ele almaktır.

Evde kişisel bakım

• Kendinizi kumar sitelerinden ve uygulamalarından çıkarın; telefonunuza engelleyici uygulamalar kurun
• Kumar oynanan yerlere gitmeyin; gerekirse o mekânlara giriş yasağı (self-exclusion) seçeneğini kullanın
• Kumar için ayırdığınız parayı tamamen kesin; banka kartınızın limitini düşürün ve kumar harcamalarını engelleyin
• Güvendiğiniz bir kişiye durumu anlatın ve para konusunda ona hesap verin
• Tüm borçlarınızı kâğıda dökün; ödeme planı için bir danışmandan yardım isteyin
• Kumar oynama isteği geldiğinde ne yapacağınızı önceden planlayın: yürüyüşe çıkmak, bir arkadaşı aramak gibi
• Kumara harcadığınız zamanın yerine doldurduğunuz bir uğraş bulun (spor, müzik, gönüllü iş)
• Uyku düzeninizi koruyun; yorgunluk ve stres isteği artırır

Tıbbi tedaviler

En sık kullanılan ve en çok desteklenen yöntem konuşma terapisidir. Bilişsel davranışçı terapi (BDT), kumar hakkındaki düşünceleri ve tetikleyicileri fark edip baş etme yolları geliştirmeye yardımcı olur. Motivasyonel görüşme, kişinin kendi kararını güçlendirmeye odaklanır. Aile görüşmeleri, borç ve bütçe danışmanlığı ve akran destek grupları tedavinin önemli parçalarıdır. Depresyon, kaygı bozukluğu veya dikkat sorunları eşlik ediyorsa bir psikiyatrist bu durumlar için ilaç önerebilir; bu ilaçlar kumarın kendisini değil, eşlik eden ruhsal sorunları ve dürtü kontrolünü ele almaya yardımcı olabilir. Herhangi bir ilaç kararı yalnızca bir hekim tarafından, kişiye özel olarak verilir; kendi başınıza ilaç başlamayın veya bırakmayın.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Kumar sorununda ameliyat tedavisi yoktur; tedavi konuşma terapileri ve destekleyici yaklaşımlarla yürütülür.

Bu durumla yaşamak

Günlük hayatı yeniden kurmak zaman alır ve düz bir çizgi değildir; inişler çıkışlar olabilir. En işe yarayan şey küçük, net adımlar atmaktır: kumar uygulamalarını silmek, harcamaları her gün not etmek, borçları listelemek ve güvendiğiniz bir kişiyle düzenli olarak konuşmak. Tetikleyicilerinizi tanımak çok önemlidir; maaş günü, akşam yalnız kaldığınız saatler, tartışma sonrası ya da alkol alınan ortamlar sık tetikleyicilerdir. Bunlar için önceden plan yaparsanız istek geldiğinde ne yapacağınızı bilirsiniz.

Yaşam tarzı ipuçları

• Gün içine hareket ve dışarı çıkma ekleyin; yürüyüş bile istek dalgalarını hafifletir
• Ekran süresini özellikle akşam saatlerinde azaltın
• Alkolü sınırlayın; alkol dürtü kontrolünü zayıflatır
• Düzenli bir uyku saatleri belirleyin
• Kumar oynayan arkadaş çevresinden uzaklaşın, yeni sosyal ortamlar arayın
• Boş zamanınızı önceden planlayın; plansız zaman isteği artırır
• Parayı bir yakınınızla birlikte yönetmeyi değerlendirin
• Aile ve arkadaşlarla açık iletişim kurun; saklamak yükü büyütür

Diyet ve egzersiz

Özel bir diyet gerekmez; ama düzenli beslenme ve hareket, ruh halini ve uykuyu dengeleyerek istek krizlerini daha yönetilebilir hale getirir. Günde 20-30 dakika yürüyüş, haftada birkaç gün hafif egzersiz ve düzenli öğünler iyi bir başlangıçtır. Kaygı nedeniyle iştahınız kesildiyse ya da aşırı yemeye yöneldiyseniz bunu hekiminizle konuşun.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Kumar sorunu ile ruh sağlığı iç içedir. Utanç, suçluluk, kaygı, uyku sorunları ve depresyon sık görülür; bazı kişilerde intihar düşünceleri bile ortaya çıkabilir. Böyle bir düşünce aklınızdan geçiyorsa bunu yalnız taşımayın: hemen 112'yi arayın ya da güvendiğiniz bir yakınınıza ve bir sağlık kuruluşuna başvurun. Bu duygular utanç verici değildir ve tedavi edilebilir; kumar azaldıkça ruh hali genellikle belirgin şekilde düzelir.

Önleme

Tamamen önlemek her zaman mümkün olmasa da riski azaltmak mümkündür. En önemli adım, kumarın bir 'eğlence' değil, kayıp riski yüksek bir para harcama biçimi olduğunu bilmek ve sınırları baştan koymaktır. Çocuklara ve gençlere para, şans oyunları ve çevrimiçi oyunlardaki harcamalar hakkında açık konuşmak koruyucudur. Kendinizde veya bir yakınınızda erken işaretleri fark ettiğinizde vakit kaybetmeden bir sağlık çalışanına danışmak, sorunun büyümesini önler.

Tarama programları

Kumar sorunu için ülke çapında uygulanan zorunlu bir tarama programı yoktur; ancak aile hekiminiz rutin görüşmelerde kısa tarama sorularıyla durumu değerlendirebilir. Ruhsal bir sorun, uyku problemi ya da maddi sıkıntı nedeniyle hekime başvurduğunuzda kumar alışkanlığınızı da paylaşmanız, doğru yönlendirme almanızı kolaylaştırır.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Borçların birikmesi, icra ve yasal sorunlar
• İş kaybı, okul başarısının düşmesi veya eğitimin yarıda kalması
• Evlilik ve aile ilişkilerinde ciddi çatlaklar, ayrılık
• Depresyon, kaygı bozukluğu ve uyku sorunları
• Alkol veya başka maddelere yönelme
• Sosyal çevreden kopma ve yalnızlaşma
• Kendine zarar verme ve intihar riskinde artış

Uzun vadeli görünüm

Kumar sorunu yaşayan kişilerin çoğu, doğru destekle hayatlarını yeniden düzene koyabiliyor. Tedavi bir süreçtir; tekrar başlama (nüks) olabilir ve bu başarısızlık değil, sürecin bir parçasıdır. Önemli olan tekrar ayağa kalkıp desteğe devam etmektir. Ne kadar erken yardım isterseniz, maddi ve duygusal zararı o kadar sınırlı tutabilirsiniz. Yardım istemek cesur bir adımdır ve bu adımı atan pek çok kişi ileride hayatının gidişatını değiştirdiğini söylüyor.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.