Amip Dizanterisi (Amip Kaynaklı İshal)

Genel Bakış

Amip dizanterisi, çok küçük tek hücreli bir canlının (parazitin) bağırsağa yerleşmesiyle ortaya çıkan bir bağırsak enfeksiyonudur. Etkenin adı Entamoeba histolytica'dır (okunuşu: entamoeba histolitika). Bu parazit ağız yoluyla alınır, mide ve bağırsaklardan geçerek kalın bağırsağa yerleşir. Bazı kişilerde hiçbir belirti olmaz; bazılarında ise ishal, karın ağrısı ve ateş görülür. İshalin kanlı veya sümüksü olabildiği durumlara halk arasında 'kanlı ishal' de denir. Doğru teşhis ve tedaviyle çoğu kişi tamamen iyileşir.

Dünya genelinde, özellikle temiz suya ve iyi tuvalet koşullarına erişimin sınırlı olduğu bölgelerde yaygındır. Türkiye'de alt yapı ve hijyen koşullarının iyi olduğu yerlerde daha az görülür; yine de özellikle riskli bölgelere yapılan seyahatler ve hijyenin zor sağlandığı kalabalık ortamlar nedeniyle zaman zaman karşılaşılır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• İshal; bazen sulu, bazen kanlı veya sümüksü (yapışkan) olabilir
• Karında kramp şeklinde gelen ağrı
• Gaz ve karın şişkinliği
• Mide bulantısı, bazen kusma
• Ateş (genellikle hafif-orta düzeyde)
• Halsizlik ve isteksizlik
• Dışkılama sırasında zorlanma ve ağrı hissi
• İştah azalması ve kilo kaybı

Çocuklarda belirtiler

• Sulu ishal ve bezin normalden daha sık ıslanması ya da tam tersine bezin kuru kalması
• Huzursuzluk, sürekli ağlama veya tam tersine uykuya meyilli olma
• Ağız ve dilde kuruluk
• Gözlerde çukurlaşma, gözyaşının azalması
• İştah kaybı ve emmek istememe
• Ateş
• Daha az idrar yapma

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Halsizlik ve güçsüzlüğün belirgin olması
• İştahsızlık ve kilo kaybı
• Sıvı kaybına daha çabuk girme (ağız kuruluğu, baş dönmesi)
• Kafa karışıklığı veya dalgınlık hali
• Mevcut olan kalp, böbrek veya şeker hastalığı gibi durumların daha zor yönetilmesi

Nedenler

Ana nedenler

• Parazitin kist (uyku halindeki dayanıklı formu) içeren suyun içilmesi
• Kirli suyla yıkanmış veya hazırlanmış meyve, sebze ve diğer yiyeceklerin yenmesi
• Paraziti taşıyan kişilerle yakın temastan sonra ellerin yeterince yıkanmaması
• Tuvalet sonrası el hijyenine dikkat edilmemesi (dışkı-ağız yoluyla bulaş)
• Ağız-anal yolla cinsel temas
• Parazit taşıyan kişinin kullandığı ortak havlu, kap ve yüzeylerin temizlenmemesi

Risk faktörleri

• Temiz suya erişimin sınırlı olduğu bölgelerde yaşamak veya bu bölgelere seyahat etmek
• Yurt, askeri birlik, bakımevi gibi kalabalık ve ortak yaşam alanlarında bulunmak
• El yıkama olanaklarının kısıtlı olduğu ortamlarda çalışmak
• Bağışıklık sistemini zayıflatan hastalıklar veya tedaviler
• Küçük çocuk olmak veya yaşlı olmak (sıvı kaybı riski daha yüksek)
• Ağız-anal yolla cinsel temas
• Aynı evde enfekte bir kişinin bulunması

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Dışkıda kan veya koyu renk görülmesi
• Yüksek ateşle birlikte şiddetli karın ağrısı
• Sıvı kaybı belirtileri: ağız kuruluğu, baş dönmesi, çok az idrar
• Sürekli kusma nedeniyle hiçbir şey içememe
• Bebeklerde ve yaşlılarda belirtilerin hızla kötüleşmesi

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Üç günden uzun süren ishal
• Tekrarlayan ishal atakları
• Açıklanamayan kilo kaybı ve halsizlik
• Dışkıda sümük (mukus) görülmesi
• Riskli bir bölgeye seyahatten sonra ortaya çıkan bağırsak şikâyetleri
• Evde başka birinin de benzer şikâyetleri olması

Tanı

Doktor önce şikâyetlerinizi dinler: ne zamandır ishal olduğunuz, dışkının rengi ve kıvamı, ateş, seyahat öyküsü ve ne içip yediğiniz önemlidir. Ardından karın bölgesine dokunarak muayene eder. Kesin teşhis için dışkı örneği incelenir; bazen kan tahlilleri ve görüntüleme istenebilir.

Yapılabilecek testler

• Gaita (dışkı) örneğinin mikroskopla incelenmesi
• Dışkıda parazite özgü antijen (parçacık) testi
• Gerekirse dışkıda moleküler test (PCR) ile parazitin genetik izinin aranması
• Kan sayımı ve iltihap göstergeleri için kan tahlilleri
• Karın ultrasonu veya benzeri görüntüleme (karın ağrısı belirginse)
• Nadir durumlarda bağırsağın içinin kamera ile görüntülenmesi

Randevunuzda neler beklenir

Dışkı örneği vermek genellikle kolay ve ağrısızdır; size örnek kabı verilir ve örneği en kısa sürede laboratuvara ulaştırmanız istenir. Bazı testlerin sonucu birkaç gün sürebilir. Bu arada bol sıvı almanız ve hijyene dikkat etmeniz önerilir. Sonuçlar çıktığında doktorunuz size uygun tedaviyi anlatacaktır.

Tedavi

Tedavinin iki ana amacı vardır: kaybedilen sıvı ve tuzları yerine koymak ve bağırsaktaki paraziti temizlemek. Hafif vakalarda sıvı desteği ve dinlenme yeterli olabilir. Parazite yönelik ilaçlar ise mutlaka bir doktorun değerlendirmesi ve reçetesiyle kullanılır. Belirtilerin ne kadar sürdüğü ve ne kadar ağır olduğu, tedavinin şeklini belirler.

Evde kişisel bakım

• Bol bol sıvı için; ishalde kaybedilen tuzları yerine koyan ağızdan sıvı çözeltilerini eczanenizden temin edebilirsiniz
• Küçük yudumlarla ve sık sık içmek, bir anda çok içmekten daha iyi tolere edilir
• Dinlenin; ateş varsa evde kalın
• Muz, haşlanmış patates, pirinç lapası, tost gibi yumuşak ve az yağlı gıdaları tercih edin
• Tuvaletten sonra ve yemek hazırlamadan önce elleri sabunla en az 20 saniye yıkayın
• Hasta olduğunuz süre boyunca başkalarıyla ortak havlu ve kap kullanmaktan kaçının
• İyileşene kadar ağız-anal temas dahil yakın temastan uzak durun
• İşe veya okula ne zaman döneceğinizi doktorunuza danışın

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz, paraziti vücuttan temizleyen ilaçlar reçete edebilir; bazı durumlarda bağırsakta kalan uyku halindeki formları (kistleri) yok etmek için ikinci bir ilaç daha verilebilir. Bu ilaçların adını, dozunu ve süresini yalnızca doktorunuz belirler; reçeteyi tam olarak, doktorun söylediği süre boyunca kullanmak çok önemlidir. İlaçları yarıda bırakmak, parazitin geri gelmesine ve başkalarına bulaşmasına yol açabilir. Ağızdan sıvı alamayan, ağır sıvı kaybı olan kişilerde serum (damar yoluyla sıvı) tedavisi gerekebilir. Reçetesiz ilaç kullanmayın; eczacınıza veya hekiminize danışın.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Ameliyat çok nadiren gerekir. Bağırsakta delinme, iltihap dolu bir birikim (apse) veya bağırsak tıkanıklığı gibi ciddi komplikasyonlar gelişirse girişimsel işlem ya da cerrahi değerlendirme yapılabilir. Bu tür durumlar genellikle belirgin ve şiddetli belirtilerle kendini gösterir.

Bu durumla yaşamak

İyileşme sürecinde en önemli iki şey sıvı alımı ve hijyendir. Kendinizi güçsüz hissedebilirsiniz; bu normaldir ve birkaç gün içinde toparlanma beklenir. Tuvalet sonrası el yıkama, çamaşırların sıcak suda yıkanması ve banyo temizliği, evdeki diğer kişileri korumanın en etkili yoludur. Belirtiler düzelene kadar dinlenmeye zaman ayırın.

Yaşam tarzı ipuçları

• El yıkamayı günlük rutininizin bir parçası haline getirin
• Seyahatlerde mümkünse kapalı ambalajlı su için
• Çiğ sebze ve meyveleri temiz suyla iyice yıkayın
• Sokakta açıkta satılan, hijyeninden emin olmadığınız yiyeceklerden kaçının
• Sıvı kaybını artıran çay, kahve ve gazlı içecekleri sınırlayın
• Aile bireylerinde benzer şikâyet varsa birlikte hekime başvurun

Diyet ve egzersiz

İshal döneminde bağırsağı yormayan, az yağlı ve yumuşak gıdalar daha rahat tolere edilir. Yağlı, çok baharatlı ve şekerli yiyecekler şikâyetleri artırabilir. Süt ve süt ürünleri bazı kişilerde ishali kötüleştirebilir; kendinizi gözlemleyin. İshal geçtikten sonra beslenmeyi yavaş yavaş normale döndürün. Ağır egzersizlere, sıvı kaybı yaşarken ara verin; kendinizi iyi hissettiğinizde hafif yürüyüşlerle başlayabilirsiniz.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

İshal ve karın ağrısı dönemi kısa süreli de olsa yorucu olabilir; tuvalete sık gitme ihtiyacı sosyal hayatı kısıtlayabilir ve kişi kendini mahcup ya da kaygılı hissedebilir. Bunlar oldukça yaygın duygulardır ve iyileşmeyle birlikte genellikle azalır. Kaygı veya üzüntü günlük yaşamınızı belirgin şekilde etkiliyorsa bir sağlık profesyoneliyle konuşmaktan çekinmeyin; destek almak güçlü bir adımdır.

Önleme

Evet, büyük ölçüde önlenebilir. Parazit ağızdan alındığı için en etkili korunma yolu temiz su ve iyi el hijyenidir. Tuvaletten sonra, bebek bezi değiştirdikten sonra ve yemek hazırlamadan önce elleri sabunla yıkamak çok önemlidir. Sebze ve meyveleri temiz suyla yıkamak, suyun güvenilirliğinden emin değilseniz kaynatılmış veya kapalı ambalajlı su tercih etmek riski azaltır.

Aşılar

Amip dizanterisine karşı onaylanmış bir aşı bulunmamaktadır. Korunmada hijyen ve güvenli su en önemli araçlardır.

Tarama programları

Toplumda rutin tarama önerilmez. Ancak belirti vermese bile riskli bir bölgede yaşayan veya uzun süre kalan kişilerde, sağlık kuruluşunun uygun görmesi halinde dışkı incelemesi yapılabilir. Seyahat sonrası ortaya çıkan şikâyetlerde hekiminize seyahat öykünüzü mutlaka anlatın.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Aşırı sıvı kaybı (dehidratasyon) ve buna bağlı halsizlik, baş dönmesi
• Kansızlık (anemi) ve halsizlik, kanlı ishal nedeniyle
• Karaciğerde iltihap dolu bir birikim (apse) oluşması
• Nadiren bağırsak duvarında delinme veya bağırsak tıkanıklığı
• Uzun süren ishal nedeniyle beslenme bozukluğu ve kilo kaybı
• Parazitin uzun süre taşınması ve başkalarına bulaştırılması

Uzun vadeli görünüm

İyi haber şu ki, amip dizanterisi doğru şekilde teşhis edilip tedavi edildiğinde çoğu kişi tamamen iyileşir ve günlük yaşamına geri döner. Önemli olan belirtileri hafife almamak, bol sıvı almak ve kanlı ishal, yüksek ateş gibi durumlarda vakit kaybetmeden bir sağlık kuruluşuna başvurmaktır. Erken başvuru, olası komplikasyonların önüne geçmenin en kolay yoludur.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.