Şigella İshali (Basilli Dizanteri): Belirtiler, Tedavi ve Korunma

Genel Bakış

Şigella ishali, bağırsaklara yerleşen 'Şigella' adlı bir bakterinin yol açtığı bir bağırsak iltihabıdır. Bakteri bağırsak duvarını tahriş eder; bunun sonucunda genellikle ishal, karın ağrısı ve ateş ortaya çıkar. İshalin kanlı ya da sümüksü olabildiği bu tabloya halk arasında 'basilli dizanteri' de denir. Çoğu kişi birkaç gün içinde kendiliğinden iyileşir, ancak özellikle küçük çocuklarda ve yaşlılarda sıvı kaybına dikkat etmek gerekir.

Evet, dünyanın her yerinde görülen yaygın bir bağırsak enfeksiyonudur. Türkiye'de özellikle yaz ve sonbahar aylarında, kalabalık yaşam alanlarında ve hijyen koşullarının zayıfladığı durumlarda daha sık rastlanır. İshalli hastalıklar Sağlık Bakanlığı'nın da üzerinde durduğu önemli bir halk sağlığı konusudur.

Her yaştan insanı etkileyebilir. En sık küçük çocuklarda (özellikle 1–4 yaş) görülür; çünkü kreş ve oyun ortamlarında yakın temas fazladır ve el hijyeni henüz tam oturmamıştır. Ayrıca okul, yurt, kışla, bakım evi gibi toplu yaşanan yerlerde kalanlar, hijyen ve temiz su olanaklarının sınırlı olduğu bölgelere seyahat edenler ve bağışıklık sistemi zayıflamış kişiler daha yüksek risk altındadır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Sulu ishal; sık sık ve ani tuvalete gitme ihtiyacı
• İshalde kan veya sümük görülmesi (herkeste olmayabilir)
• Karında kramp şeklinde ağrı ve guruldama
• Ateş ve titreme
• Bulantı, bazen kusma
• Dışkılama sırasında ıkınma hissi (tenesmus): sanki tuvalet bitmemiş gibi hissetmek
• Halsizlik, baş ağrısı, iştahsızlık
• Karın şişkinliği ve gaz

Çocuklarda belirtiler

• Yüksek ateş ve huzursuzluk
• Kanlı veya sümüklü ishal
• Beslenme ve emzirme isteğinin azalması
• Sık kusma
• Sıvı kaybı belirtileri: ağız kuruluğu, az idrar yapma (bezde az ıslaklık), ağlarken gözyaşı olmaması, gözlerin çukurlaşması, bıngıldağın çökmesi
• Uykuya meyil, durgunluk veya normalden çok ağlama
• Nadir olarak yüksek ateşe bağlı havale (kasılma)

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Sıvı kaybına daha hızlı girme; ağız kuruluğu, baş dönmesi, ayağa kalkınca göz kararması
• Belirgin halsizlik ve güçsüzlük
• Kafa karışıklığı veya sersemlik (sıvı kaybı ve tuz dengesizliğine bağlı olabilir)
• İdrar miktarında azalma
• Kalp, böbrek veya şeker hastalığı gibi mevcut hastalıkların dengesinin bozulması

Nedenler

Ana nedenler

• Şigella bakterisi ile temas: Bakteri, hastalığı geçiren kişinin dışkısıyla çevreye yayılır.
• Ağız yoluyla bulaş (fekal-oral bulaş): Ellere bulaşan mikrop, ağza götürülen yiyecek, su veya parmaklarla vücuda girer.
• Kirli su ve güvenilir olmayan kaynaklardan alınan içme suyu veya buz
• İyi yıkanmamış çiğ sebze ve meyveler, hijyenik hazırlanmamış gıdalar
• Hasta bir kişiyle yakın temas: aynı havluyu, mutfak eşyasını paylaşmak, bebek bezi değiştirmek
• Çok düşük miktarda bakteri bile hastalık yapabildiği için kalabalık ortamlarda hızla yayılır.

Risk faktörleri

• Kreş, okul, yurt, kışla, bakım evi gibi toplu yaşanan ortamlar
• Hijyen ve temiz su olanaklarının yetersiz olduğu bölgelerde yaşamak veya bu bölgelere seyahat etmek
• Küçük çocuklar, özellikle bez kullanan bebeklerle yakın temas
• Bağışıklık sisteminin zayıflamış olması
• Mide asidini azaltan bazı ilaçların uzun süreli kullanımı (bu konuyu doktorunuzla konuşabilirsiniz)
• Yiyecek hazırlayan kişilerin el hijyenine yeterince dikkat etmemesi
• Seyahat sonrası ortaya çıkan ishallerde bu bakteri akla gelmelidir.

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Dışkıda kan görmek
• Şiddetli karın ağrısı veya karnın sertleşmesi
• Yüksek ateşin 2–3 günü geçmesi
• Sıvı kaybı belirtileri: ağız kuruluğu, çok az idrar, baş dönmesi, gözlerin çukurlaşması
• Sürekli kusma nedeniyle sıvı alamama
• Bebeklerde ve küçük çocuklarda durgunluk, beslenmeme veya bezin kuru kalması
• Yaşlılarda kafa karışıklığı veya ani halsizlik

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• İshal 3 günü geçtiği hâlde iyileşme belirtisi olmaması
• Tekrarlayan ishal atakları
• İshalle birlikte eklem ağrısı veya gözde kızarıklık ortaya çıkması
• Kreşe, okula veya iş yerine giden biriyseniz ve toplu ortamda salgın endişesi varsa bilgi almak istemeniz
• Ne yemeniz, ne içmeniz ve ne zaman normale dönebileceğiniz konusunda emin olamamanız

Tanı

Doktor genellikle şikâyetlerinizi dinleyip karın muayenesi yaparak ön değerlendirme yapar: ishalin ne zamandır sürdüğü, kan olup olmadığı, ateş, seyahat ve temas öyküsü sorulur. Çoğu hafif vakada ek teste gerek kalmaz. Ancak kanlı ishal, uzayan şikâyetler veya riskli bir durum varsa dışkı örneği istenebilir.

Yapılabilecek testler

• Dışkı kültürü: Dışkı örneğinde bakterinin üretilip üretilmediğine bakılır; sonucu birkaç gün sürebilir.
• Dışkıda mikroorganizma DNA testi (PCR): Daha hızlı sonuç verir.
• Tam kan sayımı: Enfeksiyon ve sıvı kaybı hakkında ipucu verir.
• Elektrolit ve böbrek fonksiyon testleri: Özellikle şiddetli ishalde, küçük çocuklarda ve yaşlılarda sıvı-tuz dengesini değerlendirmek için.
• İdrar tetkiki: Sıvı kaybını ve böbreklerin durumunu anlamaya yardımcı olabilir.

Randevunuzda neler beklenir

Test istendiyse sonuç birkaç saat ile birkaç gün arasında çıkabilir. Doktorunuz çoğu zaman sonucu beklemeden sıvı desteği ve dinlenme önerileriyle başlar; sonuç geldiğinde planı gerekirse günceller. Dışkı örneği verirken temiz bir kap kullanmanız ve örneği mümkünse kısa sürede laboratuvara ulaştırmanız istenebilir.

Tedavi

Tedavinin temeli, kaybedilen sıvı ve tuzların yerine konmasıdır. Şigella ishalinin büyük bölümü birkaç gün içinde kendiliğinden düzelir. Antibiyotik her vakada gerekmez; hangi durumda gerekli olduğuna, kişinin yaşı, şikâyetlerin ağırlığı ve risk durumu değerlendirilerek doktor karar verir. Kendi kendinize ilaç başlamayın; özellikle ishal kesici ilaçlar hekim önerisi olmadan kullanılmamalıdır.

Evde kişisel bakım

• Sık sık, azar azar sıvı için: su, açık çay, sulu çorba. Bir seferde çok içmek bulantıyı artırabilir.
• Eczanelerde satılan ağız yoluyla sıvı-tuz denge ürünlerini (oral rehidratasyon çözeltileri) doktor veya eczacı önerisiyle kullanın; bunlar su ve tuzu birlikte yerine koyar.
• Evde hazırlanan sıvılar da yardımcı olur: örneğin haşlanmış patates suyu, pirinç lapası suyu, ayran gibi hafif içecekler.
• Kafeinli içecekler, çok şekerli meşrubatlar ve alkolden kaçının; bunlar sıvı kaybını artırabilir.
• Dinlenin; iyileşene kadar ağır iş ve spordan uzak durun.
• Tuvaletten sonra ve yemek hazırlamadan önce elleri sabunla en az 20 saniye yıkayın.
• Havlu, çatal-kaşık, bardak gibi kişisel eşyalarınızı başkalarıyla paylaşmayın.
• İshal geçene kadar, mümkünse, kreşe, okula veya işe gitmeyin; özellikle gıda ve sağlık sektöründe çalışanların doktora danışması önemlidir.
• Ateş veya ağrı için hangi ilacın size uygun olduğunu mutlaka doktorunuza veya eczacınıza sorun.

Tıbbi tedaviler

Doktor önce sıvı ve beslenme durumunuzu değerlendirir. Hafif vakalarda çoğu zaman sadece sıvı desteği ve dinlenme yeterlidir. Şikâyetler ağırsa, kanlı ishal varsa veya risk grubundaysanız (küçük çocuk, yaşlı, bağışıklığı zayıf kişi) doktor antibiyotik gerekebileceğine karar verebilir; bu karar ve uygulama mutlaka hekime aittir. Ağızdan sıvı alamayan veya ağır sıvı kaybı olan kişilerde hastanede damar yoluyla sıvı verilmesi gerekebilir. İshal kesici ve mide-bağırsak hareketini yavaşlatıcı ilaçlar, tabloyu kötüleştirebildiği için doktor önermedikçe kullanılmamalıdır. Probiyotik gibi ek ürünleri kullanmadan önce de sağlık uzmanınıza danışın.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Cerrahi tedavi bu hastalıkta çok nadirdir. Yalnızca bağırsakta delinme (perforasyon) veya bağırsağın aşırı genişleyip hareketsiz kaldığı çok ağır ve ender durumlarda gerekebilir. Bu tür durumlar hastanede izlenir ve acil değerlendirme gerektirir.

Bu durumla yaşamak

İyileşme sürecinde günleriniz biraz yavaş geçebilir. Tuvalete yakın olmayı kolaylaştıracak şekilde plan yapın, yanınızda su bulundurun ve kendinize dinlenme izni verin. Birkaç gün içinde şikâyetlerin azalması beklenir; azalmıyorsa doktora haber vermekten çekinmeyin. Aile bireylerinin de el hijyenine özen göstermesi, ev içinde bulaşı önler.

Yaşam tarzı ipuçları

• El hijyenini günlük alışkanlık hâline getirin: yemek öncesi, tuvalet sonrası, bebek bezi değiştirdikten sonra, dışarıdan eve gelince.
• Musluk suyunun güvenilir olmadığı yerlerde kaynatılmış veya güvenilir ambalajlı su için; buz küplerine de dikkat edin.
• Çiğ sebze ve meyveleri bol suyla yıkayın; şüpheli yerlerde mümkünse kabuğunu soyun.
• Et, tavuk ve deniz ürünlerini iyice pişirin; pişmiş ve çiğ gıdaların temas etmemesine dikkat edin.
• İshal sürerken havuz, deniz ve ortak spor alanlarından uzak durun.
• İshal tamamen geçtikten sonra en az 48 saat daha dikkatli el hijyeni sürdürün.

Diyet ve egzersiz

İyileşme döneminde mide ve bağırsakları yormayan, hafif yiyecekler iyi gelir: haşlanmış patates, pirinç lapası, kızarmış ekmek, muz, yoğurt gibi. Yağlı, çok baharatlı, aşırı şekerli yiyecekler ve ağır süt ürünleri bazı kişilerde şikâyetleri artırabilir; hangisinin size iyi gelmediğini deneyerek görebilirsiniz. İştahınız dönene kadar öğünleri küçük tutun ama aç kalmayın. Egzersize, ishal tamamen geçtikten ve kendinizi güçlü hissettikten sonra yavaş yavaş dönün; sıvı kaybı varken spor yapmak tehlikeli olabilir. Bebeklerde emzirmeye devam etmek önemlidir.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

İshal gibi bir hastalık bile kişiyi yorabilir: tuvalete yetişememe kaygısı, dışarı çıkmaktan çekinme, işten veya okuldan geri kalma hissi ve bulaştırma korkusu sık görülür. Çocuklar ise hastalık nedeniyle oyunlarından ve arkadaşlarından ayrı kaldıkları için üzgün hissedebilir. Bu duygular genellikle iyileşmeyle birlikte geçer. Kendinizi günlerce kaygılı, umutsuz veya çok yalnız hissediyorsanız, bir sağlık uzmanına veya aile hekiminize danışın; konuşmak iyi gelir. Kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşüncesi olursa vakit kaybetmeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise gidin.

Önleme

Evet, büyük ölçüde önlenebilir. Hastalık ağız yoluyla bulaştığı için en etkili koruma el hijyeni ve güvenli gıda-su kullanımıdır. Elleri sabunla en az 20 saniye yıkamak, musluk suyunun güvenilir olmadığı yerlerde kaynatılmış su içmek, gıdaları iyice pişirmek ve temiz yıkamak temel adımlardır. Hasta bir kişiyle aynı ortamdaysanız yüzeyleri temiz tutmak ve kişisel eşyaları ayırmak da bulaşı azaltır.

Aşılar

Şigella ishaline karşı ülkemizde rutin olarak uygulanan, yaygın kullanımda bir aşı bulunmamaktadır. Seyahat planınız varsa ve bölgesel riskler konusunda bilgi almak istiyorsanız, seyahat sağlığı konusunda bir sağlık kuruluşuna danışabilirsiniz.

Tarama programları

Bu hastalık için rutin tarama önerilmez. Ancak gıda sektöründe çalışanlar veya toplu yaşam alanlarında salgın şüphesi olduğunda, Sağlık Bakanlığı'nın ilgili birimlerinin yönlendirmesiyle toplum sağlığı amaçlı örnekleme yapılabilir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Sıvı ve tuz kaybı (dehidratasyon): Özellikle bebekler, küçük çocuklar ve yaşlılar için en önemli risktir.
• Elektrolit dengesizliği: Vücuttaki tuz ve mineral dengesinin bozulması; halsizlik, kramp ve nadiren ritim bozukluğuna yol açabilir.
• Böbreklerin yeterince çalışamaması (akut böbrek hasarı), ağır sıvı kaybına bağlı olarak gelişebilir.
• Bağırsakta ciddi iltihap ve çok nadiren bağırsak genişlemesi veya delinmesi
• Reaktif artrit: İyileşmeden haftalar sonra eklem ağrısı ve şişliği görülebilir; genellikle geçicidir.
• Bazı kişilerde uzun süreli bağırsak hassasiyeti veya geçici laktoz intoleransı
• Küçük çocuklarda yüksek ateşe bağlı havale (nadir)
• Kan ve böbrek tutulumuyla giden çok ender ama ciddi bir tablo (hemolitik üremik sendrom); bu nedenle kanlı ishalde mutlaka doktora başvurulmalıdır.

Uzun vadeli görünüm

İyi haber şu: Şigella ishali olan kişilerin büyük çoğunluğu, doğru sıvı desteği ve dinlenmeyle 1 hafta içinde tamamen iyileşir ve kalıcı bir sorun kalmaz. Uzun süreli şikâyetler ve ciddi komplikasyonlar azınlıkta görülür. Belirtileri takip etmek, bol sıvı almak ve uyarı işaretlerini bilmek, süreci çok daha güvenli hâle getirir. Aklınıza takılan bir şey olduğunda bir sağlık uzmanına danışmanız en sağlıklı yoldur.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.