Yaygın Anksiyete Bozukluğu

Genel Bakış

Yaygın anksiyete bozukluğu, kişinin günlük hayatın neredeyse her alanında aşırı ve kontrol edilmesi zor bir endişe yaşamasıdır. Herkes zaman zaman endişelenir; bu durumda ise endişe haftalar ve aylar boyunca sürer, ortada gerçek bir tehlike olmasa bile kişi sürekli tetikte hisseder. Kişi endişesini durduramadığını, aklından kötü senaryoları atamadığını fark eder; bu da işini, okulunu, uykusunu ve ilişkilerini zorlaştırır. Bu bir kişilik zayıflığı ya da irade eksikliği değil, tedavi edilebilir bir sağlık sorunudur.

Evet, oldukça yaygındır. Türkiye'de ve dünyada milyonlarca kişi hayatının bir döneminde yaygın anksiyete bozukluğu yaşar. Kadınlarda erkeklere göre yaklaşık iki kat daha sık görülür. Yaygın olması, yaşadığınız şeyin tuhaf ya da yalnız size özgü olduğu anlamına gelmez.

Genellikle ergenlik sonu ile otuzlu yaşların başında ortaya çıkar, ancak her yaşta görülebilir. Çocuklarda ve ileri yaştaki yetişkinlerde belirtiler farklı şekillerde kendini gösterebilir. Stresli yaşam olayları, kronik bir fiziksel hastalık ya da ailede kaygı bozukluğu öyküsü olan kişilerde daha sık görülür.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Neredeyse her gün, gün boyunca süren aşırı endişe ve endişeyi durduramama hissi
• Huzursuzluk, gerginlik, yerinde duramama
• Çabuk yorulma ve enerji düşüklüğü
• Dikkatini toplamakta zorlanma, zihnin bulanık olması
• Kas gerginliği, boyun ve omuz ağrıları
• Uykuya dalmakta güçlük, gece sık uyanma, dinlendirmeyen uyku
• Çabuk sinirlenme ve sabırsızlık
• Kalp çarpıntısı, nefes darlığı, terleme, mide rahatsızlığı, baş dönmesi gibi bedensel belirtiler
• Sürekli en kötü senaryoyu düşünme ve tetikte olma hali

Çocuklarda belirtiler

• Karın ağrısı, baş ağrısı gibi sık tekrarlayan bedensel yakınmalar
• Okula gitmek istememe, ebeveynden ayrılmakta zorlanma
• Huzursuzluk, hırçınlık, öfke patlamaları
• Sınavlar, arkadaşlıklar veya güvenlik konusunda aşırı endişe, sürekli onay arama
• Uyku sorunları ve kabuslar

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Endişenin daha çok sağlık, para veya yakınlarını kaybetme etrafında yoğunlaşması
• Çarpıntı ve mide sorunları gibi bedensel belirtilerin öne çıkması, bunun başka bir hastalık sanılması
• Uyku bozukluğu, iştah değişikliği ve halsizlik
• Günlük işlerden kaçınma, eve kapanma, sosyal hayattan çekilme
• Tiroid fazlalığı gibi bazı tıbbi durumların ya da kullanılan bazı ilaçların kaygıyı artırabilmesi

Nedenler

Ana nedenler

• Tam nedeni bilinmiyor; beyindeki kimyasal haberciler (sinir hücreleri arasında mesaj taşıyan maddeler) ve stres yanıtıyla ilgili farklılıklar rol oynayabilir.
• Genetik yatkınlık: ailede kaygı bozukluğu olan kişilerde daha sık görülür.
• Beynin tehlike algılama sisteminin aşırı duyarlı hale gelmesi.
• Çocukluk dönemindeki zorlu yaşantılar ve uzun süreli stres.
• Bazı tıbbi durumlar (örneğin tiroid hormonlarının fazla çalışması) veya bazı ilaçların yan etkileri kaygıyı artırabilir.

Risk faktörleri

• Kadın olmak
• Ailede kaygı bozukluğu veya depresyon öyküsü bulunması
• Kayıp, işsizlik, taşınma, maddi sıkıntı gibi zorlu yaşam olayları
• Çocuklukta ihmal, istismar ya da sürekli stresli bir ortamda büyümek
• Kronik fiziksel hastalık, sürekli ağrı veya uyku sorunları
• Aşırı kafein, alkol veya madde kullanımı
• Her şeyi kontrol etme ihtiyacı ve yüksek beklentilerle yaşama eğilimi

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Kendinize zarar verme veya intihar düşünceniz varsa hemen 112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin.
• Kaygı nedeniyle günlük hayatınız tamamen durduysa, günlerdir uyuyamıyor veya yemek yiyemiyorsanız
• Ani başlayan şiddetli kaygıyla birlikte göğüs ağrısı, nefes darlığı gibi belirtiler varsa
• Kaygıyla baş etmek için alkol veya başka madde kullanımı başladıysa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Kaygı haftalardır sürüyor ve kontrol edilemiyorsa
• Endişe uykunuzu, işinizi, okulunuzu veya ilişkilerinizi etkiliyorsa
• Çarpıntı, mide ağrısı, kas ağrısı gibi bedensel belirtiler için bir neden bulunamıyorsa
• Keyifsizlik, umutsuzluk veya hiçbir şeye istek duymama eşlik ediyorsa
• Belirtiler sizi giderek daha fazla şeyden kaçınmaya itiyorsa

Tanı

Tanı genellikle aile hekiminiz veya bir ruh sağlığı uzmanı tarafından konur. Uzman belirtilerinizi, ne kadar süredir devam ettiğini ve günlük yaşamınızı nasıl etkilediğini sorar. Belirtilerin başka bir sağlık sorunundan kaynaklanmadığından emin olmak için bazı tetkikler istenebilir. Tanı, belirtilerin aylardır sürmesi ve başka bir durumla açıklanamaması temel alınarak konur.

Yapılabilecek testler

• Kan tahlilleri (tiroid hormonları, kansızlık, vitamin eksikliği gibi durumları dışlamak için)
• Kalple ilgili belirtiler varsa EKG (kalbin elektrik hareketlerini gösteren ağrısız bir test)
• Tansiyon ölçümü ve genel fizik muayene
• Kaygının düzeyini ve günlük hayata etkisini anlamaya yönelik soru formları
• Gerekirse uyku veya başka bir uzmanlık alanında ek değerlendirme

Randevunuzda neler beklenir

İlk görüşme genellikle 20-40 dakika sürer ve çoğunlukla konuşma şeklinde geçer; ağrılı bir işlem içermez. Uzmanınız notlar alır, size sorular sorar ve birlikte bir tedavi planı oluşturur. Bazen tanıyı netleştirmek için ikinci bir görüşme gerekebilir. Bu süreçte soru sormak, endişelerinizi ve tercihlerinizi paylaşmak sizin hakkınızdır.

Tedavi

Yaygın anksiyete bozukluğu tedavi edilebilir bir durumdur. Tedavi genellikle konuşma terapisi, yaşam tarzı değişiklikleri ve gerektiğinde ilaç tedavisinin birlikte planlanmasıyla yürütülür. Hangi yolun size uygun olduğu, belirtilerinizin şiddetine, ne kadar süredir devam ettiğine ve sizin tercihlerinize göre belirlenir. Çoğu kişi birkaç ay içinde belirgin rahatlama yaşar; bazı kişilerde daha uzun süreli destek gerekebilir.

Evde kişisel bakım

• Her gün aynı saatlerde yatıp kalkmaya çalışın; düzenli uyku kaygıyı azaltmada çok işe yarar.
• Yavaş ve derin nefes egzersizleri, gevşeme çalışmaları veya hafif germe hareketleri yapın.
• Kafein ve enerji içeceklerini azaltın; bunlar çarpıntı ve huzursuzluğu artırabilir.
• Alkol ve sigaradan uzak durun; kısa vadede rahatlatıcı gibi görünse de kaygıyı artırır.
• Endişelendiğiniz konuları gün içinde belirlediğiniz kısa bir 'endişe zamanına' erteleyin ve yazıya dökün.
• Günde 20-30 dakika yürüyüş gibi düzenli hareket yapın.
• Güvendiğiniz biriyle konuşun, duygularınızı içeride tutmayın.
• Haber ve sosyal medya tüketimini sınırlayın.

Tıbbi tedaviler

Tedavide konuşma terapileri sıklıkla önerilir. Bunlardan biri olan bilişsel davranışçı terapi, kişinin düşünce ve davranış kalıplarını fark edip değiştirmesine odaklanır. Uzmanınız uygun görürse ilaç tedavisi de eklenebilir; kaygı ve depresyon tedavisinde kullanılan bazı ilaç grupları bu amaçla değerlendirilir. Bu ilaçların etkisi genellikle birkaç hafta içinde ortaya çıkar ve mutlaka doktor kontrolünde kullanılmalıdır. Hangi tedavinin size uygun olduğuna, yararları ve olası riskleri konuşularak birlikte karar verilir. İlaç adı, dozu ve kullanım süresi yalnızca sizi muayene eden hekim tarafından belirlenmelidir; kendi başınıza başlamayın veya bırakmayın. Nefes egzersizleri, gevşeme teknikleri ve düzenli takip de tedavinin önemli parçalarıdır.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Yaygın anksiyete bozukluğunda ameliyat tedavisi yoktur. Tedavi konuşma terapisi, yaşam tarzı desteği ve gerektiğinde ilaçlarla yürütülür.

Bu durumla yaşamak

Kaygıyla yaşamak yorucu olabilir, ama günlük hayatı yönetmek mümkündür. Kendinize küçük ve ulaşılabilir hedefler koyun; sizi endişelendiren durumlara adım adım yaklaşın. Kaçındığınız şeylerin bir listesini yapıp en kolayından başlamak işe yarar. Kötü günler olması normaldir; bu, geriye gittiğiniz anlamına gelmez.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli uyku ve yeterli dinlenme
• Her gün biraz hareket etme alışkanlığı
• Aile ve arkadaşlarla bağlantıyı sürdürme
• Ekran ve sosyal medya süresini sınırlama
• Nefes ve gevşeme çalışmalarını günlük rutine ekleme
• Alkol, sigara ve aşırı kafeinden uzak durma

Diyet ve egzersiz

Dengeli beslenme ve düzenli hareket, kaygıyı yönetmenin temel taşlarındandır. Uzun süre aç kalmamak ve öğünleri atlamamak, kan şekeri düşüklüğüne bağlı çarpıntı ve huzursuzluk hissini azaltabilir. Haftanın çoğu günü 20-30 dakika yürüyüş gibi orta tempolu hareketler hem bedeni hem zihni rahatlatır. Kafein, enerji içecekleri ve aşırı şeker kaygıyı artırabilir; miktarını azaltmayı deneyin. Egzersize yeni başlıyorsanız veya bir sağlık sorununuz varsa önce hekiminize danışın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Yaygın anksiyete bozukluğu ruh halinizi, dikkatinizi ve özgüveninizi etkileyebilir; depresyon, uyku sorunları ve madde kullanımı ile birlikte görülebilir. Bu belirtiler utanç verici değildir ve tek başınıza göğüslemek zorunda değilsiniz. Kendinize zarar verme düşüncesi ya da yoğun umutsuzluk ortaya çıkarsa vakit kaybetmeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Kriz anlarında güvendiğiniz birini arayıp yanınızda kalmasını istemek de çok değerlidir.

Önleme

Yaygın anksiyete bozukluğu tamamen önlenemeyebilir, ancak riskini ve günlük hayat üzerindeki etkisini azaltmak mümkündür. Düzenli uyku, hareket, stres yönetimi ve destekleyici ilişkiler koruyucu olabilir. Belirtiler erken dönemde fark edilip destek alınırsa durumun gidişatı daha olumlu olur.

Tarama programları

Bu durum için rutin bir tarama testi yoktur. Kaygı belirtileri yaşıyorsanız aile hekiminizle konuşmanız yeterlidir; hekiminiz gerekirse kısa soru formlarıyla değerlendirme yapabilir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Belirtiler kronikleşebilir ve günlük işlevsellik azalabilir
• Depresyon, uyku bozuklukları ve sürekli yorgunluk gelişebilir
• İş, okul ve ilişkilerde sorunlar, sosyal hayattan çekilme görülebilir
• Alkol, sigara veya başka maddelere yönelme riski artabilir
• Uyku, tansiyon ve sindirim üzerinde olumsuz etkiler görülebilir
• Kaçınma davranışları artabilir ve kişinin hayat alanı daralabilir

Uzun vadeli görünüm

Umut verici bir tablo var: yaygın anksiyete bozukluğu tedavi edilebilir bir durumdur ve çoğu kişi doğru destekle belirgin şekilde rahatlar. Tedavi bazen zaman alır, iniş çıkışlar olabilir; bu normaldir. Düzenli takip ve destekle kişiler yeniden keyif aldıkları şeylere ve hayatlarına dönebilir.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.