Gut Hastalığına Genel Bakış ve Belirtileri

Genel Bakış

Gut hastalığı, vücutta ürik asit adı verilen bir atık maddenin kanda çoğalması ve eklemlerde çok küçük kristaller halinde birikmesiyle ortaya çıkan bir eklem iltihabıdır. Ürik asit, pürin denilen maddelerin parçalanması sırasında oluşur; bu maddeler hem vücutta yapılır hem de bazı besinlerle alınır. Kristaller bir eklemin içine yerleştiğinde bağışıklık sistemi onları yabancı bir şey sanıp saldırır ve ani, çok şiddetli ağrı, kızarıklık, şişlik ve ısı artışıyla seyreden “gut atağı” ortaya çıkar. Ataklar arasında hastalık genellikle sessizdir ve kişi kendini iyi hisseder.

Gut yaygın görülen bir hastalıktır. Sıklığı ülkeden ülkeye değişmekle birlikte özellikle orta yaş ve üzeri erkeklerde sık rastlanır. Son yıllarda obezitenin artması ve beslenme alışkanlıklarının değişmesiyle birlikte daha yaygın hale geldiği düşünülmektedir.

En sık 30-50 yaş arasındaki erkeklerde görülür. Kadınlarda genellikle menopozdan sonra ortaya çıkar. Ailesinde gut öyküsü olan, fazla kilolu olan, böbrek hastalığı, yüksek tansiyon veya diyabeti bulunan, düzenli ve fazla alkol tüketen kişilerde risk daha yüksektir. Bazı idrar söktürücü ve tansiyon ilaçları da riski artırabilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Ani başlayan, çok şiddetli eklem ağrısı; çoğu zaman gece uykudan uyandırabilir.
• Etkilenen eklemde kızarıklık, şişlik, sıcaklık ve dokunmaya karşı aşırı hassasiyet; çarşafın değmesi bile acıtabilir.
• En sık ayak başparmağının kökündeki eklem tutulur; ayak bileği, diz, el ve dirsek de etkilenebilir.
• Atak genellikle birkaç gün sürer ve tedaviyle ya da kendiliğinden 1-2 hafta içinde geriler.
• İyileşme döneminde eklem üzerindeki deri soyulabilir ve kaşınabilir.
• Bazı kişilerde eklemlerde, kulak kepçesinde veya dirsek çevresinde sert, genellikle ağrısız yumrular (tophi) oluşabilir.
• Hafif ateş ve halsizlik atağa eşlik edebilir.

Çocuklarda belirtiler

• Gut çocuklarda çok nadirdir.
• Görüldüğünde genellikle altta yatan bir böbrek sorunu, bazı kalıtsal hastalıklar veya nadir metabolik problemler araştırılır.
• Çocuklarda eklem ağrısı ve şişliğinin çok daha sık başka nedenleri olduğu için mutlaka doktor değerlendirmesi gerekir.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• İleri yaşta gut, özellikle idrar söktürücü ve bazı tansiyon ilaçları kullananlarda ve böbrek fonksiyonları azalmış kişilerde daha sık görülür.
• Kadınlarda menopoz sonrası görülme olasılığı artar.
• Yaşlılarda atak ayak başparmağı yerine el, omuz veya diz gibi farklı eklemlerde ortaya çıkabilir ve kireçlenme ile karıştırılabilir.
• Bu nedenle belirtilerin doğru değerlendirilmesi ve diğer hastalıklarla birlikte ele alınması önemlidir.

Nedenler

Ana nedenler

• Kanda ürik asit düzeyinin yükselmesi (hiperürizemi): vücudun normalden fazla ürik asit üretmesi ya da böbreklerin yeterince atamaması.
• Ürik asit kristallerinin eklem boşluğuna çökmesi ve bağışıklık sisteminin bu kristerlere iltihaplı bir yanıt vermesi.
• Pürin açısından zengin besinlerin (kırmızı et, sakatat, bazı deniz ürünleri) fazla tüketilmesi.
• Alkol, özellikle bira ve şekerli/fruktozlu içeceklerin fazla tüketilmesi.
• Ani kilo kaybı, ağır hastalık, ameliyat veya yetersiz sıvı alımı gibi ürik asit düzeyini geçici olarak yükselten durumlar.

Risk faktörleri

• Erkek olmak ve orta yaş üzerinde olmak
• Ailede gut öyküsü bulunması
• Obezite ve fazla kilo
• Yüksek tansiyon, diyabet, yüksek kolesterol ve metabolik sendrom
• Böbrek hastalığı veya böbrek fonksiyonlarının azalması
• Bazı idrar söktürücü ve tansiyon ilaçları ile bazı romatizma ilaçları (kullandığınız ilaçları doktorunuzla gözden geçirin)
• Düzenli ve fazla alkol tüketimi
• Şekerli içecek ve fruktoz ağırlıklı beslenme
• Yetersiz su içmek, sık sık susuz kalmak
• Ağır fiziksel travma, ameliyat veya ani hastalık dönemleri

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• İlk kez gelen şiddetli eklem ağrısı, şişlik ve kızarıklık
• Ateşle birlikte şiş ve sıcak bir eklem
• Birkaç gündür geçmeyen veya artan eklem ağrısı
• Şiddetli yan ağrısı, idrarda kan veya idrar yapmada zorluk

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Tekrarlayan eklem ağrısı atakları yaşıyorsanız
• Daha önce kan ürik asit düzeyiniz yüksek bulunduysa
• Ailenizde gut varsa ve eklem ağrılarınız başladıysa
• Gut tanınız varsa ve ataklarınız sıklaşıyorsa ya da ilaçlarınızla ilgili sorun yaşıyorsanız
• Kullandığınız tansiyon veya idrar söktürücü ilaçlar nedeniyle endişe duyuyorsanız

Tanı

Doktorunuz önce şikâyetlerinizi dinler: ağrının ne zaman ve nasıl başladığı, hangi eklemde olduğu, ateş olup olmadığı ve ailede gut öyküsü bulunup bulunmadığı önemlidir. Ardından eklemi muayene eder. Şüphe devam ederse bazı testler ister. Kesin tanı çoğu zaman eklem sıvısının incelenmesiyle konur; bu sırada eklemde enfeksiyon olup olmadığı da anlaşılır.

Yapılabilecek testler

• Eklem sıvısından alınan örnekte ürik asit kristallerinin mikroskopla görülmesi (kesin tanı yöntemi)
• Kan ürik asit düzeyi ölçümü
• Böbrek fonksiyon testleri ve idrar tahlili
• İltihap belirteçleri (kan testleri)
• Eklem ultrasonografisi
• Röntgen görüntülemesi
• Gerekli görülürse özel görüntüleme yöntemleri

Randevunuzda neler beklenir

Muayene ve testler genellikle kısa sürer. Eklem sıvısı örneği alınması çoğu kişide kısa süreli bir rahatsızlık yaratır ve ciddi bir risk taşımaz. Kan ürik asit düzeyi atağın hemen başında normal çıkabileceği için doktorunuz testi farklı bir zamanda tekrarlamak isteyebilir. Sonuçlar geldiğinde doktorunuz tanıyı ve takip planını sizinle paylaşacaktır.

Tedavi

Gut tedavisinin iki ana amacı vardır: atağı bir an önce yatıştırmak ve gelecekte yeni atakları önlemek. Atak sırasında dinlenme, eklemi yukarıda tutma ve soğuk uygulama gibi basit önlemler ağrıyı hafifletmeye yardımcı olur. Bunun yanında doktorunuz iltihabı ve ağrıyı azaltan, ayrıca ürik asit düzeyini dengeleyen tedavi seçeneklerini sizin durumunuza göre planlar. Tedavi kişiye özeldir; böbrek fonksiyonlarınız, diğer hastalıklarınız ve kullandığınız ilaçlar dikkate alınır.

Evde kişisel bakım

• Atak sırasında eklemi dinlendirin ve mümkünse kalp seviyesinin üzerinde tutun.
• Ağrılı ekleme doğrudan buz uygulamayın; bir havluya sarılmış soğuk kompresi kısa sürelerle kullanın.
• Bol su için; yeterli sıvı alımı ürik asidin atılmasına yardımcı olur.
• Atak döneminde alkol ve şekerli içeceklerden uzak durun.
• Atakları tetikleyen durumları (bazı besinler, aşırı yemek, susuzluk, ani kilo kaybı) not edin ve doktorunuzla paylaşın.
• Doktorunuza sormadan ağrı kesici veya romatizma ilacı almayın; bazı ilaçlar gut atağını kötüleştirebilir veya böbrekleri etkileyebilir.

Tıbbi tedaviler

Atak sırasında doktorunuz iltihabı ve ağrıyı azaltmaya yönelik ilaçlar önerebilir. Sık atak geçiren veya kan ürik asit düzeyi sürekli yüksek seyreden kişilerde ise ürik asit üretimini azaltan ya da vücuttan atılımını artıran ilaçlar uzun süreli olarak kullanılabilir. Bu ilaçlar genellikle yavaş yavaş ve düzenli takip eşliğinde başlanır; etkileri kan testleriyle izlenir. Hangi tedavinin size uygun olduğuna, dozuna ve ne kadar süre kullanılacağına yalnızca doktorunuz karar verebilir. İlaçlarınızı önerilen şekilde kullanın, kendi başınıza doz değiştirmeyin veya bırakmayın. Eczacınıza da danışabilirsiniz.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Gut genellikle ameliyat gerektirmez. Ancak çok büyük ve sinirlere ya da ekleme baskı yapan yumrular (tophi), tekrarlayan enfeksiyonlar veya ciddi eklem hasarı gibi nadir durumlarda cerrahi bir seçenek olarak değerlendirilebilir.

Bu durumla yaşamak

Gut ile yaşamak, belirtileri tanımayı ve tetikleyicileri fark etmeyi öğrenmekle kolaylaşır. Ataklar arasında çoğu kişi normal yaşamını sürdürür. Düzenli doktor kontrolü, ilaçların düzenli kullanımı ve yaşam biçimi değişiklikleri atak sıklığını belirgin şekilde azaltabilir. Bir atak başladığında erken davranmak, şikâyetlerin daha kısa sürmesine yardımcı olur.

Yaşam tarzı ipuçları

• Sağlıklı bir kiloya ulaşın ve koruyun; çok hızlı kilo vermekten kaçının.
• Düzenli ve ölçülü beslenin; porsiyonları küçültün.
• Alkol tüketimini sınırlandırın veya bırakın.
• Şekerli içecekler yerine suyu tercih edin.
• Sigara kullanıyorsanız bırakmak için destek alın.
• Yeterli ve düzenli uykuya özen gösterin.
• Kullandığınız tüm ilaçları ve bitkisel ürünleri doktorunuza ve eczacınıza bildirin.

Diyet ve egzersiz

Beslenmede sebze, tam tahıl, az yağlı süt ürünleri ve yeterli miktarda su öne çıkmalıdır. Sakatat, kırmızı et ve bazı deniz ürünlerini sık tüketmemek, şekerli içeceklerden uzak durmak yararlı olur. Herkes için geçerli tek bir “gut diyeti” yoktur; size uygun planı doktorunuz veya bir diyetisyenle birlikte oluşturabilirsiniz. Hareket de önemlidir: yürüyüş, yüzme veya bisiklet gibi eklemlere yük bindirmeyen, orta yoğunlukta egzersizler hem kilo kontrolüne hem genel sağlığa katkı sağlar. Atak sırasında ağrılı eklemi zorlamayın, iyileşince hareketi kademeli olarak artırın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Tekrarlayan ağrı atakları kişiyi yorabilir, kaygı ve moral bozukluğuna yol açabilir. Bu duygular anlaşılır ve yalnız değilsiniz. Şikâyetlerinizi ve endişelerinizi doktorunuzla açıkça konuşmak, kontrol duygusunu güçlendirir. Uzun süren üzüntü, uyku sorunları veya günlük yaşamı etkileyen kaygı yaşıyorsanız bir sağlık profesyonelinden destek isteyin; ruh sağlığı desteği almak güçsüzlük değil, iyi bir bakım adımıdır.

Önleme

Gut her zaman tamamen önlenemese de ataklar büyük ölçüde azaltılabilir. Düzenli doktor takibi, önerilen tedavinin aksatılmadan kullanılması, kilo kontrolü, yeterli su içmek, alkolü sınırlandırmak ve dengeli beslenmek en önemli adımlardır. Kan ürik asit düzeyinizin hedef aralıkta olup olmadığını doktorunuzla birlikte izleyin.

Aşılar

Gut için özel bir aşı yoktur. Ancak genel sağlığınızı korumak için yaşınıza ve sağlık durumunuza uygun önerilen aşıları (örneğin grip ve zatürre aşıları) doktorunuza sorabilirsiniz.

Tarama programları

Gut için toplum genelinde rutin bir tarama önerilmez. Yüksek tansiyon, diyabet, obezite veya böbrek hastalığı gibi durumlarda kan ürik asit düzeyinin değerlendirilmesi doktorunuzun takdirine bağlıdır. Ailede gut öyküsü varsa bunu doktorunuza belirtmeniz yararlı olur.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Atakların sıklaşması ve daha uzun sürmesi
• Eklemlerde, kulak kepçesinde veya dirseklerde sert yumruların (tophi) oluşması
• Eklem hasarı, şekil bozukluğu ve hareket kısıtlılığı
• Böbrek taşları
• Böbrek fonksiyonlarının zamanla bozulması
• Ağrı nedeniyle uyku ve günlük yaşam kalitesinin düşmesi

Uzun vadeli görünüm

Gut tanısı almak korkutucu görünse de bu hastalık iyi yönetilebilir. Doğru takip ve düzenli tedaviyle çoğu kişi ataklarını seyreltir ve normal bir yaşam sürdürür. Önemli olan belirtileri ciddiye almak, düzenli kontrolleri aksatmamak ve doktorunuzla açık bir iletişim kurmaktır. Endişelerinizi paylaşmaktan çekinmeyin; size uygun plan birlikte oluşturulabilir.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.