El, Ayak ve Ağız Hastalığı

Genel Bakış

El, ayak ve ağız hastalığı, çoğunlukla küçük çocuklarda görülen ve virüslerin yol açtığı bir enfeksiyondur. Adından da anlaşılacağı gibi ağız içinde ağrılı yaralar, ellerde ve ayaklarda kırmızı döküntüler ya da küçük su dolu kabarcıklar oluşur. Hastalık bulaşıcıdır ama genellikle hafif seyreder ve çoğu çocuk 7-10 gün içinde kendiliğinden iyileşir.

Evet, oldukça yaygındır. Özellikle yaz sonu ve sonbahar aylarında, çocukların bir arada bulunduğu kreş ve anaokullarında sık görülür. Bir kez geçiren çocuk genellikle o virüse karşı bağışıklık kazanır, ancak farklı virüsler de aynı tabloyu yapabildiği için nadiren tekrar geçirilebilir.

Daha çok 5 yaşın altındaki çocukları etkiler; bebeklerde ve yeni yürümeye başlayan çocuklarda daha belirgin olabilir. Yetişkinler de hastalığı alabilir; onlarda belirtiler genellikle daha hafiftir ya da hiç belirti görülmez. Bağışıklık sistemi zayıflamış kişilerde seyir daha ağır olabilir, bu nedenle bu kişilerin bir sağlık kuruluşuna danışması önemlidir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Hafif ateş ve boğaz ağrısı
• Halsizlik, iştahsızlık ve genel keyifsizlik
• Ağız içinde, dilde ve yanaklarda ağrılı, kırmızı yaralar veya küçük kabarcıklar
• Avuç içi ve ayak tabanında kırmızı noktalar, döküntü veya küçük su dolu kabarcıklar
• Bazen diz, dirsek ve kalça (popo) bölgesinde benzer döküntüler
• Ağız ağrısı nedeniyle yemek ve içmek istememe

Çocuklarda belirtiler

• Bebekler ve küçük çocuklar ağız yarası nedeniyle emmek veya yemek istemeyebilir, sık sık ağlayabilir
• Ağız acıdığı için salya akması artabilir
• Huzursuzluk, uykuya dalmakta zorluk ve sürekli mızmızlık
• Ateşle birlikte genel olarak daha bitkin görünme
• Sıvı alımı azaldığında az idrar yapma, ağlarken gözyaşı olmaması gibi susuzluk belirtileri görülebilir

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Yetişkinlerde belirtiler genellikle daha hafiftir; bazen sadece boğaz ağrısı ve yorgunluk olur
• Bazı yetişkinlerde hiç belirti görülmez ama virüsü başkalarına bulaştırabilirler
• Nadir olarak ateş ve yaygın döküntü görülebilir
• İyileştikten birkaç hafta sonra tırnaklarda geçici incelme veya tırnak kaybı olabilir; bu genellikle kendiliğinden düzelir

Nedenler

Ana nedenler

• Hastalığa enterovirüs adı verilen bir virüs grubu yol açar; bunların içinde en sık görülenler coxsackie ve enterovirüs 71'dir.
• Virüs, hasta kişinin tükürüğü, burun salgısı, kabarcıklardaki sıvı ve dışkısı yoluyla bulaşır.
• Öksürme, hapşırma veya ortak oyuncak, bardak, havlu kullanımıyla damlacık ve temas yoluyla geçebilir.
• Eller yıkanmadan ağza götürüldüğünde de bulaşabilir; bu nedenle küçük çocuklarda çok yaygındır.

Risk faktörleri

• 5 yaşın altında olmak
• Kreş, anaokulu veya kalabalık oyun gruplarına gitmek
• Evde veya gündüz bakım evinde hasta bir çocukla yakın temas
• El yıkama alışkanlığının henüz gelişmemiş olması
• Ortak bardak, havlu, çatal-kaşık veya oyuncak kullanımı
• Bağışıklık sisteminin zayıf olması (bu durumda seyir daha ağır olabilir)

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Çocuk hiçbir şey yiyip içemiyorsa veya içtiğini kusuyorsa
• Susuzluk belirtileri varsa (az idrar, kuru ağız, gözyaşı olmaması)
• Ateş 3 günden uzun sürüyorsa veya çocuk giderek daha durgun görünüyorsa
• Nefes alma zorluğu, havale veya ense sertliği gibi belirtiler varsa hemen 112'yi arayın

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Belirtiler ilk kez ortaya çıktığında ve tanıdan emin değilseniz
• Ağız yaraları çok ağrılıysa ve beslenmeyi zorlaştırıyorsa
• Döküntülerin ne olduğunu merak ediyorsanız veya başka bir cilt sorunuyla karıştırıyorsanız
• Çocuğunuz bağışıklık sistemini etkileyen bir hastalık veya tedavi görüyorsa
• Hamileyseniz ve hasta bir çocukla yakın temasta bulunduysanız

Tanı

Tanı genellikle muayene sırasında konur. Hekim, ağız içindeki yaraların görünümüne ve el ile ayaklardaki döküntülerin yerleşimine bakarak hastalığı tanıyabilir. Bu belirtiler oldukça kendine özgüdür, bu yüzden çoğu zaman ek bir test gerekmez.

Yapılabilecek testler

• Fizik muayene: ağız, eller, ayaklar ve varsa diğer döküntülü bölgelerin incelenmesi
• Ateş ve genel durum değerlendirmesi
• Nadiren, özellikle tanı net değilse boğaz sürüntüsü veya dışkı örneğinde virüs araştırılması
• Susuzluk şüphesi varsa genel sağlık durumunun değerlendirilmesi

Randevunuzda neler beklenir

Muayene genellikle kısa sürer ve ağrılı değildir. Hekim çocuğun ağzına bakarken bir ışık kullanabilir, döküntüleri inceler. Çoğu durumda tanı hemen konur ve evde bakım önerileri anlatılır. Hekim ayrıca hangi durumlarda tekrar başvurmanız gerektiğini size açıklar.

Tedavi

El, ayak ve ağız hastalığına yol açan virüse özel bir tedavi yoktur; hastalık vücudun kendi savunmasıyla iyileşir. Bu nedenle tedavi, belirtileri rahatlatmaya ve çocuğun rahat yiyip içmesini sağlamaya yöneliktir. Antibiyotikler virüsleri etkilemediği için bu hastalıkta kullanılmaz.

Evde kişisel bakım

• Bol sıvı vermek: su, sulandırılmış meyve suyu, ılık çorba gibi içecekler ağız yaralarını daha az acıtır
• Yumuşak ve ılık yiyecekler tercih etmek: yoğurt, püre, muhallebi, haşlanmış patates gibi
• Tuzlu, ekşi, acı, sıcak veya sert yiyeceklerden kaçınmak; portakal, limon gibi asitli gıdalar yaraları yakabilir
• Ağız hijyenini yumuşak bir fırçayla sürdürmek
• Ateş ve ağrı için hekiminizin veya eczacınızın önerdiği uygun ürünleri kullanmak; çocuklara aspirin vermemek
• Dinlenme ve bol uyku sağlamak
• Çocuğun sıvı alımını ve idrar miktarını günlük olarak takip etmek
• Kabarcıkları patlatmamak ve bölgeyi temiz tutmak

Tıbbi tedaviler

Tedavi çoğunlukla belirtilere yöneliktir: ateş ve ağrıyı hafifletmek, sıvı kaybını önlemek ve beslenmeyi kolaylaştırmak amaçlanır. Hekim, çocuğun yaşına ve durumuna göre uygun ağrı kesici veya ateş düşürücü önerebilir; bu önerileri yalnızca hekiminizin veya eczacınızın belirttiği şekilde kullanın. Ağız yaraları için rahatlatıcı jeller ya da gargaralar önerilebilir. Çocuk yeterince sıvı alamıyorsa veya susuz kaldıysa, hastanede damar yoluyla sıvı verilmesi gerekebilir. Antibiyotikler bu hastalıkta etkili değildir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Bu hastalıkta cerrahi tedavi genellikle söz konusu değildir.

Bu durumla yaşamak

İyileşme sürecinde en önemli iki konu sıvı alımı ve dinlenmedir. Ateş olduğu sürece çocuğun evde kalması, kreşe veya okula gitmemesi önerilir. Ateş düştükten ve genel durumu düzeldikten sonra, döküntüler geçmese bile genellikle okula dönüş konusunda hekiminizin görüşünü alabilirsiniz. Evde ortak bardak, havlu ve oyuncak kullanımını geçici olarak sınırlamak aile içi bulaşı azaltır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Ev halkının sık sık, en az 20 saniye boyunca sabunla el yıkaması
• Çocuğun tırnaklarını kısa tutmak ve ellerini sık sık yıkamasına yardımcı olmak
• Bardak, çatal-kaşık, havlu ve diş fırçasının ayrı tutulması
• Sık dokunulan yüzeylerin ve oyuncakların düzenli temizlenmesi
• Bez değiştirdikten sonra elleri iyice yıkamak
• Hasta çocuğun öpülmemesi ve yüzüne çok yaklaşılmaması

Diyet ve egzersiz

Beslenmede amaç, acı vermeden yeterli kalori ve sıvı alımını sağlamaktır. Yumuşak, ılık ve tatsız-ekşi olmayan gıdalar; örneğin yoğurt, çorba, püre ve muhallebi iyi seçeneklerdir. Süt ve süt ürünleri genellikle rahat tolere edilir. Ateş varken ağır egzersiz önerilmez; bunun yerine dinlenme uygundur. Çocuk kendini iyi hissetmeye başladığında hafif oyun ve hareketlerde bulunabilir, ancak bol bol dinlenmesi iyileşmeyi destekler.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Hastalık çocuk için ağrılı olabilir ve aile için de yorucu bir dönemdir. Çocuklarda huzursuzluk, uyku bozukluğu ve ağlama görülebilir; bu genellikle birkaç günde geçer. Ebeveynler ise bulaşma kaygısı, işten izin alma zorluğu veya yetersizlik hissi yaşayabilir. Bu duygular çok normaldir. Kendinizi uzun süre kaygılı, çaresiz veya tükenmiş hissediyorsanız bir sağlık profesyoneline ya da ruh sağlığı uzmanına danışmaktan çekinmeyin; acil bir durumda 112'yi arayabilirsiniz.

Önleme

Bulaşmayı tamamen engellemek her zaman mümkün değildir, ancak risk belirgin şekilde azaltılabilir. En etkili yöntem el hijyenidir: sabun ve suyla sık sık el yıkamak, özellikle bebek bezi değiştirdikten sonra ve tuvaletten sonra çok önemlidir. Hasta çocuğun ateşi olduğu sürece kalabalık ortamlara gitmemesi, ortak eşya kullanılmaması ve oyuncakların temizlenmesi de bulaşı azaltır. Virüs iyileştikten sonra bile birkaç hafta dışkı yoluyla atılabildiği için el yıkamayı sürdürmek gerekir.

Aşılar

El, ayak ve ağız hastalığına karşı yaygın olarak kullanılan bir aşı bulunmamaktadır.

Tarama programları

Bu hastalık için rutin bir tarama testi yoktur; tanı belirtilere ve muayeneye dayanır.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• En sık görülen sorun susuzluktur; çocuk ağız ağrısı nedeniyle yeterince içemezse sıvı kaybı gelişebilir.
• Ağız yaraları nedeniyle beslenme bozulabilir ve kilo kaybı görülebilir.
• Nadir durumlarda, özellikle belirli virüs tiplerinde, virüs beyin ve omurilik zarlarını etkileyebilir; bu durum yüksek ateş, şiddetli baş ağrısı, ense sertliği veya havale ile kendini gösterebilir ve acil değerlendirme gerektirir.
• Çok nadir olarak kalp kası etkilenebilir; bu da acil tıbbi değerlendirme gerektirir.
• İyileşmeden haftalar sonra tırnaklarda geçici değişiklik veya tırnak kaybı görülebilir; bu genellikle zararsızdır ve kendiliğinden düzelir.

Uzun vadeli görünüm

El, ayak ve ağız hastalığının görünümü genellikle çok iyidir. Çocukların büyük çoğunluğu yaklaşık bir hafta içinde, kalıcı bir sorun kalmadan iyileşir. Önemli olan sıvı alımını sürdürmek ve ağır belirtiler ortaya çıkarsa vakit kaybetmeden sağlık kuruluşuna başvurmaktır. Belirtileri tanıyor ve takip edebiliyorsanız süreç çoğu ailede oldukça sakin geçer.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.