Baş Ağrısı ve Migren

Genel Bakış

Migren, tekrarlayan baş ağrısı ataklarıyla seyreden bir sinir sistemi (beyin ve sinirlerle ilgili) rahatsızlığıdır. Atak sırasında baş ağrısı genellikle başın bir tarafında, zonklayıcı (kalp atışı gibi) ve orta ya da şiddetli düzeyde olur. Çoğu kişide ışık, ses ve kokuya karşı hassasiyet, bulantı, bazen kusma eşlik eder. Ataklar saatler sürebilir ve günlük hayatı belirgin şekilde aksatabilir. Migren, sıradan bir baş ağrısı değil, tekrar eden ve yönetilebilir bir sağlık durumudur. Doğru bir planla atakların sıklığı ve şiddeti çoğu kişide azaltılabilir.

Evet, migren çok yaygındır. Dünya genelinde yüz milyonlarca, tahminen bir milyar civarında insanı etkilediği düşünülmektedir. Türkiye'de de hem erişkinlerde hem çocuklarda sık görülür ve polikliniklere başvurulan en yaygın baş ağrısı nedenlerinden biridir. Yani yalnız değilsiniz; bu durumu yaşayan pek çok kişi var.

Migren her yaşta başlayabilir; en sık ergenlik ve 20'li yaşlarda ortaya çıkar. Erişkinlerde kadınlarda erkeklere göre yaklaşık 2-3 kat daha sık görülür; bunun nedenleri arasında hormonların (östrojen gibi) etkisi olduğu düşünülmektedir. Çocuklarda da görülür, kız ve erkek çocuklarda sıklık birbirine yakındır. Ailesinde migren olan kişilerde görülme olasılığı daha yüksektir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Başın bir tarafında (bazen iki tarafında) zonklayıcı, nabız gibi atan ağrı
• Orta veya şiddetli ağrı; günlük işleri yapmayı zorlaştırması
• Merdiven çıkmak, eğilmek gibi normal hareketlerle ağrının artması
• Bulantı, bazen kusma
• Işık ve sesten rahatsız olma; karanlık ve sessiz bir yer arama isteği
• Ataktan saatler ya da bir gün önce halsizlik, esneme, tatlıya ya da belirli yiyeceklere istek, ruh hâli değişimi (buna 'prodrom' denir)
• Bazı kişilerde ağrıdan önce ışık çakmaları, zigzag çizgiler, görme alanında boşluk veya kol/yüzde uyuşma (aura)
• Atak sonrası 1 güne kadar süren yorgunluk, 'sersemlik' hâli (buna 'postdrom' denir)

Çocuklarda belirtiler

• Ağrıdan çok karın ağrısı, bulantı ve kusma ön planda olabilir
• Baş ağrısı iki taraflı ve daha kısa süreli olabilir
• Oyundan, ışıktan ve gürültüden uzaklaşma, sessiz bir odada uzanma isteği
• Hareketli araçta (araba, otobüs) tutulma ve baş dönmesi sık görülebilir
• Çocuk ağrıyı tarif edemeyebilir; huzursuzluk, okula gitmek istememe, iştahsızlık ve sinirlilik şeklinde kendini gösterebilir

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Uzun yıllardır olan migrenin seyri yaşla birlikte değişebilir, ataklar seyrekleşebilir
• Bazen ağrı olmadan yalnızca görme belirtileri görülebilir; bu yeni ortaya çıktıysa mutlaka değerlendirilmelidir
• 50 yaşından sonra ilk kez ortaya çıkan baş ağrıları başka nedenler açısından incelenmelidir
• Başka hastalıklar ve kullanılan ilaçlar nedeniyle belirtiler farklı görünebilir; bu yüzden doktora başvurmak önemlidir

Nedenler

Ana nedenler

• Migrenin tam nedeni bilinmemektedir; beyindeki sinir hücrelerinin ve damarların uyaranlara karşı daha hassas olmasıyla ilgili olduğu düşünülmektedir.
• Genetik (kalıtımsal) yatkınlık önemli bir rol oynar; ailede migren olması riski artırır.
• Beyinde ağrı iletiminde görev alan bazı kimyasal maddelerin (örneğin CGRP adı verilen bir madde) atak sırasında rol oynadığı gösterilmiştir.
• Hormonal değişimler (adet dönemi, gebelik, menopoz) atakları tetikleyebilir.
• Uyku düzenindeki değişiklikler, öğün atlama, susuzluk ve stres gibi günlük etkenler tetikleyici olabilir.
• Bazı yiyecekler, içecekler, alkol, güçlü kokular, parlak ışık ve hava değişimleri kişiye göre tetikleyici olabilir.

Risk faktörleri

• Ailede migren öyküsü olması
• Kadın olmak (özellikle doğurganlık çağında)
• Stresli yaşam, yoğun çalışma temposu ve düzensiz uyku
• Öğün atlamak ve yeterince su içmemek
• Aşırı kafein kullanımı ya da aniden kafeini bırakmak
• Ağrı kesicileri sık ve düzensiz kullanmak (bu, 'ilaç aşırı kullanım baş ağrısı' denen bir duruma yol açabilir)
• Fazla kilo ve hareketsiz yaşam
• Depresyon, kaygı bozukluğu ve uyku sorunları gibi eşlik eden durumlar

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Aniden başlayan ve hayatınızın en şiddetli baş ağrısı olduğunu düşündüğünüz durumlar (112'yi arayın)
• Ateş, ense sertliği, bilinç değişikliği veya nöbet varsa (112'yi arayın)
• Kolunuzda ya da bacağınızda güç kaybı, konuşma bozukluğu veya yüzde kayma varsa (112'yi arayın)
• Kafa çarpması veya düşme sonrası baş ağrısı geliştiyse
• 50 yaşından sonra ilk kez ortaya çıkan baş ağrısı varsa
• Baş ağrınızın şekli belirgin biçimde değiştiyse ya da giderek kötüleşiyorsa
• Gebelikte yeni başlayan ya da çok şiddetli baş ağrınız varsa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Baş ağrılarınız sık tekrarlıyorsa ve günlük işlerinizi, okulunuzu ya da işinizi aksatıyorsa
• Ağrı kesicileri ayda çok sık kullanmaya başladıysanız (bu durum baş ağrısını daha da artırabilir)
• Ataklar sırasında bulantı, kusma veya ışık-ses hassasiyeti belirginse
• Ataklarınızı kaydedecek bir 'baş ağrısı günlüğü' tutmak ve bir hekimle değerlendirmek istiyorsanız
• Koruyucu (önleyici) bir tedavinin size uygun olup olmadığını öğrenmek istiyorsanız
• Ataklar nedeniyle uyku, ruh hâli veya gündelik yaşamınız olumsuz etkileniyorsa

Tanı

Migren tanısı çoğu zaman bir testle değil, doktorunuzun sizi dinlemesiyle konur. Doktorunuz ağrının yerini, süresini, nasıl başladığını, nelerin eşlik ettiğini ve nelerin tetiklediğini sorar. Ardından genel bir nörolojik muayene yapar (göz hareketleri, güç, his, refleksler ve denge kontrolü gibi). Bu bilgiler, uluslararası olarak kabul edilen tanı ölçütleriyle karşılaştırılır. Yani tanı çoğunlukla 'öykü' temellidir; bu da doğru ve ayrıntılı bilgi vermenin ne kadar önemli olduğunu gösterir.

Yapılabilecek testler

• Baş ağrısı günlüğü: atakların tarihi, süresi, şiddeti, belirtileri ve olası tetikleyicileri not ettiğiniz basit bir çizelge
• Nörolojik muayene: doktorun sinir sisteminizi kontrol ettiği, ağrısız ve kısa bir değerlendirme
• Tansiyon ölçümü ve genel sağlık kontrolü
• Gerekirse kan testleri (başka nedenleri dışlamak için)
• Görüntüleme (BT veya MR) yalnızca 'kırmızı bayrak' denilen uyarıcı belirtiler varsa istenir; her migren hastasına rutin olarak yapılmaz
• Göz ve kulak burun boğaz değerlendirmesi, gerektiğinde

Randevunuzda neler beklenir

İlk randevunuzda doktorunuz size ağrılarınızın geçmişini soracaktır. Bu nedenle gitmeden önce kısa notlar almanız çok işe yarar: ağrı ne zaman başlıyor, ne kadar sürüyor, nerede hissediliyor, neler eşlik ediyor, ne iyi geliyor, hangi ilaçları ne sıklıkla kullanıyorsunuz? Yanınızda kullandığınız tüm ilaçların (bitkisel ürünler dahil) listesini götürmeniz önerilir. Muayene genellikle ağrısızdır ve 15-30 dakika sürer. Tanı netleştikten sonra doktorunuz size atak tedavisi ve gerekiyorsa koruyucu tedavi için bir plan önerecektir.

Tedavi

Migren tedavisi iki ana parçadan oluşur: (1) atak sırasında ağrıyı ve eşlik eden belirtileri hafifletmek, (2) atakların sıklığını ve şiddetini azaltmak için koruyucu bir plan yapmak. Bunlara yaşam düzenlemeleri eşlik eder. Herkes için tek bir doğru tedavi yoktur; size uygun plan, atak sıklığınıza, şiddetine, eşlik eden durumlara ve yaşam biçiminize göre belirlenir. Bu nedenle tedavi bir 'deneme ve izleme' süreci olabilir; sabırlı olmak ve doktorunuzla iletişimde kalmak önemlidir.

Evde kişisel bakım

• Atak başladığında karanlık, sessiz ve serin bir odada dinlenin; mümkünse uyuyun.
• Başınıza soğuk ya da ılık bir kompres uygulamayı deneyin; hangisinin size iyi geldiğini kendiniz keşfedebilirsiniz.
• Düzenli aralıklarla su içerek susuz kalmaktan kaçının.
• Öğün atlamayın; açlık atakları tetikleyebilir.
• Her gün aynı saatlerde yatıp aynı saatlerde kalkmaya çalışın; hafta sonu düzen değişiklikleri bile atak başlatabilir.
• Kafeini ölçülü tutun; ani artış ya da ani bırakma ataklara yol açabilir.
• Nefes egzersizleri, gevşeme çalışmaları ve hafif tempolu yürüyüş gibi stres azaltıcı yöntemleri deneyin.
• Ataklarınızı ve tetikleyicilerinizi bir günlüğe yazın; bu, doktorunuzla birlikte daha doğru bir plan yapmanızı sağlar.

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz atak sırasında kullanılmak üzere ağrı kesici ilaçlar ya da migrene özel reçeteli ilaçlar önerebilir. Bu ilaçların etkili olabilmesi için genellikle ağrı başlar başlamaz, erken dönemde alınması önerilir. Ataklar sık ya da çok şiddetliyse, doktorunuz atakları önlemeye yönelik düzenli kullanılan koruyucu ilaçlar da düşünebilir; bu ilaçların etkisini göstermesi birkaç haftayı bulabilir. Ağrı kesicileri ayda çok sık kullanmak, baş ağrısını azaltmak yerine artırabilir; bu yüzden kullanım sıklığını mutlaka doktorunuz ya da eczacınızla konuşun. Hiçbir ilacı kendi başınıza başlamayın, bırakmayın veya dozunu değiştirmeyin. Hamilelik, emzirme, böbrek-karaciğer hastalığı gibi durumlarda ilaç seçimi özellikle dikkat gerektirir; bunu mutlaka hekiminizle paylaşın.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Migren için cerrahi bir tedavi değildir; migren tanısıyla ameliyat önerilmez. Ancak çok nadir durumlarda baş ağrısına başka bir neden (örneğin bir damar sorunu ya da kafa içi basınç artışı) yol açıyorsa, altta yatan sorunun tedavisi gerekebilir. Böyle bir durumun olup olmadığına ancak kapsamlı bir değerlendirme sonrası hekiminiz karar verebilir.

Bu durumla yaşamak

Migrenle yaşamak, atakları önceden tahmin etmeyi ve hayatınızı buna göre planlamayı gerektirir. Baş ağrısı günlüğü tutmak, tetikleyicilerinizi tanımanızı sağlar. Çantanızda su, atakta kullanacağınız ilaç ve güneş gözlüğü bulundurmak işe yarar. İş yerinde ya da okulda, gerekli olduğunda sessiz bir yerde kısa bir mola verebilmek için önceden konuşmak süreci kolaylaştırır. Atak sırasında kendinize karşı nazik olun; dinlenmek 'tembellik' değil, tedavinin bir parçasıdır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli uyku: her gün benzer saatlerde yatıp kalkın, günde 7-9 saat uyumaya çalışın
• Düzenli öğünler: uzun açlık sürelerinden kaçının
• Yeterli su içmek: gün içinde düzenli aralıklarla için
• Stres yönetimi: nefes egzersizleri, gevşeme, hobiler ve gerektiğinde profesyonel destek
• Ekran ve parlak ışıktan aralarda uzaklaşmak; parlak ışık ve güçlü kokulardan kaçınmak
• Ölçülü kafein ve alkol; alkol bazı kişilerde doğrudan tetikleyici olabilir
• Sigaradan uzak durmak (sigara migreni kötüleştirebilir)
• Düzenli hafif-orta tempolu egzersiz

Diyet ve egzersiz

Migren için herkese uygun tek bir 'migren diyeti' yoktur. Genel olarak öğün atlamamak, düzenli ve dengeli beslenmek en önemli adımdır. Kendi tetikleyicilerinizi günlük tutarak fark edebilirsiniz; şüphelendiğiniz gıdayı çıkarmadan önce birkaç hafta not almak daha güvenilir sonuç verir. Gereksiz yere çok sayıda besini diyetinizden çıkarmak beslenme eksikliğine yol açabilir; bu konuda doktorunuza ya da diyetisyene danışın. Egzersiz konusunda haftada çoğu gün 30 dakika yürüyüş, yüzme veya bisiklet gibi orta tempolu aktiviteler önerilir. Ani ve çok yoğun egzersiz bazı kişilerde atak başlatabilir, bu nedenle yavaş başlayıp kendinizi gözlemleyin.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Migren yalnızca bedeni değil, ruh hâlini de etkiler. Sık ataklar kaygı, üzüntü, yorgunluk ve 'plan yapmaktan çekinme' hissi yaratabilir. Kaygı ve depresyon migreni kötüleştirebilir, migren de kaygıyı artırabilir; bu kısır döngüyü kırmak için destek almak çok değerlidir. Kendinizi uzun süre üzgün, umutsuz ya da tükenmiş hissediyorsanız bir sağlık profesyoneline başvurun. Önemli: Kendinize zarar verme düşünceniz varsa ya da ruhsal bir kriz yaşıyorsanız hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise gidin; yalnız kalmayın, güvendiğiniz birine haber verin.

Önleme

Migreni tamamen yok etmek her zaman mümkün değildir, ama atakların sıklığını ve şiddetini azaltmak çoğu kişide mümkündür. En etkili yol; tetikleyicilerinizi tanımak, yaşam düzeninizi (uyku, öğün, su, stres) sabitlemek ve doktorunuzun önerdiği koruyucu tedaviyi düzenli uygulamaktır. Bu bir süreçtir; hemen sonuç alınamazsa umutsuzluğa kapılmayın.

Aşılar

Migren için bir aşı yoktur. Bununla birlikte genel sağlığınızı korumak için yaşınıza ve sağlık durumunuza uygun önerilen aşıları (örneğin grip aşısı) aile hekiminize danışabilirsiniz; başka bir hastalık atakları kötüleştirebilir.

Tarama programları

Migren için özel bir tarama testi yoktur. Yapılması gereken, baş ağrısı günlüğü tutmak ve atakların sıklığında, şiddetinde ya da şeklinde bir değişiklik olduğunda doktorunuza bilgi vermektir. Aile hekiminizle düzenli kontroller de genel sağlığınız açısından yararlıdır.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Atakların sıklaşması ve zamanla daha yerleşik bir hâl alması (kronik migren)
• Ağrı kesicilerin sık kullanımına bağlı 'ilaç aşırı kullanım baş ağrısı' gelişmesi
• 72 saatten uzun süren, çok şiddetli ve geçmeyen atak (migren statusu) nedeniyle acil değerlendirme ihtiyacı
• Okul, iş ve sosyal yaşamda aksama; verimlilik kaybı ve maddi zorluklar
• Uyku bozukluğu, kaygı ve depresyon riskinde artış
• Kendini sosyal ortamlardan geri çekme ve yaşam kalitesinin düşmesi

Uzun vadeli görünüm

Migren çoğu kişi için yönetilebilir bir durumdur ve doğru planla ataklar belirgin şekilde azalabilir. Bazı kişilerde yaşla birlikte ataklar kendiliğinden seyrekleşir. Tetikleyicilerinizi tanımak, düzenli bir yaşam sürmek ve doktorunuzla birlikte size uygun tedaviyi bulmak en güçlü adımlardır. Unutmayın: Bu bir süreçtir ve ilerleme kaydetmek mümkündür; ihtiyaç duyduğunuzda destek istemekten çekinmeyin.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.