Sağlıklı Bir Tiroid İçin Sağlıklı Beslenme

Genel Bakış

Tiroid, boynun ön kısmında, kelebek şeklinde küçük bir bezdir. Vücudun enerjiyi nasıl kullandığını (metabolizmayı) yöneten hormonlar üretir. Bu hormonlar kalp atışından, vücut ısısından, kilo kontrolünden, sindirimden ve ruh halinden bile sorumludur. Sağlıklı beslenme, tiroidin ihtiyaç duyduğu maddeleri (özellikle iyot ve selenyum) almanıza yardımcı olur ve tiroid sorunlarının yönetiminde tedavinin önemli bir parçasıdır. Ancak unutmayın: beslenme tek başına bir tiroid hastalığını tedavi etmez; tanı ve tedavi için mutlaka bir hekime danışmak gerekir.

Tiroid sorunları oldukça yaygındır; özellikle kadınlarda ve ileri yaşlarda daha sık görülür. Türkiye'de iyotlu tuz kullanımının yaygınlaşması sayesinde, tiroid bezinin büyümesiyle seyreden guatr vakalarında belirgin bir azalma olmuştur.

Herkesi etkileyebilir. Kadınlar, 60 yaş üzerindekiler, ailesinde tiroid hastalığı olanlar, gebelik ve doğum sonrası dönemde olanlar, iyot eksikliği görülen bölgelerde yaşayanlar ve başka bir otoimmün hastalığı (bağışıklık sisteminin kendi vücudunu yanlışlıkla hedef aldığı hastalık) bulunan kişiler daha yüksek risk altındadır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Sürekli yorgunluk, halsizlik ve isteksizlik
• Açıklanamayan kilo alımı veya kilo kaybı
• Soğuğa ya da sıcağa karşı dayanıksızlık hissi
• Kuru cilt, saç dökülmesi, tırnaklarda kırılma
• Kabızlık ya da sık tuvalete çıkma
• Çarpıntı, kalp atışlarını hissetme
• Uyku sorunları, gerginlik ya da isteksizlik hali
• Konsantrasyon güçlüğü, unutkanlık
• Boynun ön kısmında şişlik veya dolgunluk hissi
• Ses kısıklığı, yutma sırasında takılma hissi
• Adet düzeninde değişiklikler
• Ellerde titreme, aşırı terleme

Çocuklarda belirtiler

• Büyümenin yaşıtlarına göre yavaşlaması
• Okul başarısında düşüş, dikkat dağınıklığı
• Açıklanamayan kilo alma veya kilo verememe
• Kabızlık, cilt kuruluğu, sürekli üşüme
• Halsizlik, oyunlara karşı isteksizlik
• Ergenlik belirtilerinin gecikmesi
• Aşırı hareketlilik, huzursuzluk, çarpıntı ve terleme (tiroid fazla çalıştığında)
• Boyunda görünen şişlik

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Belirtiler çok silik olabilir ve yaşlılığın doğal bir parçası sanılabilir
• Yeni başlayan halsizlik, güçsüzlük, merdiven çıkmakta zorlanma
• Unutkanlık, dikkat azalması, isteksizlik
• Depresif ruh hali veya kaygı
• Kabızlık, iştah azalması, cilt kuruluğu
• Kalp ritmindeki değişiklikler, çarpıntı hissi
• Bacaklarda şişlik, nefes darlığı

Nedenler

Ana nedenler

• Otoimmün hastalıklar: Bağışıklık sisteminin tiroid bezini yanlışlıkla hedef alması (Hashimoto tiroiditi ve Graves hastalığı gibi).
• İyot eksikliği ya da gereğinden fazla iyot alımı
• Tiroid nodülleri (bez içinde oluşan küçük yumrular)
• Tiroid bezinin iltihabı (tiroidit)
• Geçirilmiş tiroid ameliyatı veya tiroidi etkileyen tedaviler
• Boyun bölgesine uygulanan radyasyon tedavisi öyküsü
• Bazı ilaçların yan etkisi (bu konuyu hekiminizle konuşun)
• Nadiren doğuştan gelen tiroid sorunları
• Tiroid sorunlarına yol açan asıl nedeni beslenme tek başına açıklamaz. Yemeklerle alınan maddeler çoğu zaman kolaylaştırıcı bir etkendir, doğrudan sebep değildir.

Risk faktörleri

• Kadın olmak
• 60 yaş ve üzeri olmak
• Ailede tiroid hastalığı bulunması
• Gebelik ve doğum sonrası dönem
• İyot eksikliği görülen bir bölgede yaşamak
• Sigara kullanmak
• Tip 1 diyabet, çölyak hastalığı gibi başka otoimmün hastalıkların olması
• Boyun bölgesine radyoterapi almış olmak
• Aşırı kilolu olmak ve hareketsiz bir yaşam sürmek (genel sağlık üzerinden etkili olabilir)

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Nefes alma veya yutma güçlüğü
• Şiddetli çarpıntı, göğüs ağrısı, bayılma
• Yüksek ateşle birlikte huzursuzluk, titreme ve bilinç bulanıklığı
• Boyunda hızla büyüyen, ağrılı şişlik
• Gebelikte belirgin tiroid belirtileri

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Uzun süren yorgunluk, halsizlik
• Açıklanamayan kilo değişimi
• Boynun ön kısmında fark ettiğiniz şişlik veya dolgunluk
• Sürekli kabızlık, kuru cilt, saç dökülmesi
• Ailede tiroid hastalığı olması ve sizde belirti başlaması
• Tiroid ile ilgili düzenli takip veya ilaç kullanımı
• Tiroid hastalığınız varsa ve beslenme düzeninizi değiştirmeyi düşünüyorsanız

Tanı

Hekiminiz önce size belirtilerinizi, aile öykünüzü ve kullandığınız ilaçları sorar. Ardından boynunuzu elle muayene ederek tiroid bezinin büyüklüğüne ve yapısına bakar. Şüphe varsa kan testleri ve görüntüleme isteyebilir. Beslenme ile ilgili merak ettiklerinizi de bu görüşmede rahatça sorabilirsiniz.

Yapılabilecek testler

• TSH testi: Tiroidin çalışıp çalışmadığını gösteren temel kan testi
• Serbest T4 ve T3 testleri: Tiroid hormon düzeylerini gösterir
• Tiroid antikor testleri: Otoimmün bir hastalık olup olmadığını anlamaya yardımcı olur
• Tiroid ultrasonu: Bez içindeki nodülleri ve yapıyı görüntüler
• Gerektiğinde sintigrafi (bezin çalışmasını görüntüleyen test)
• Gerektiğinde ince iğne biyopsisi: Nodüllerin iyi huylu mu olduğunu değerlendirir
• İyot durumunun değerlendirilmesi (idrar testi ile)

Randevunuzda neler beklenir

Tanı süreci genellikle birkaç basamakta ilerler ve çoğu zaman ağrısızdır. Sonuçlar çıktığında hekiminiz size durumu sade bir dille açıklar ve gerekirse beslenme konusunda bir diyetisyene yönlendirebilir. Test sonuçlarını kendi başınıza yorumlamaya çalışmayın; tek bir değer çoğu zaman yeterli bilgi vermez.

Tedavi

Tedavi, tiroidinizin nasıl çalıştığına ve sorunun nedenine göre planlanır. Beslenme düzenlemesi tedavinin yerini tutmaz ama onu destekler. Tiroid hormonunuzu etkileyen her türlü değişikliği hekiminizle birlikte yapmanız önemlidir.

Evde kişisel bakım

• Türkiye'de iyotlu sofra tuzu kullanın; yine de tuzu ölçülü tutun. Aşırı tuz tansiyon için de zararlıdır.
• Yosun, kelp veya yüksek doz iyot içeren takviyeleri hekiminize danışmadan kullanmayın; bu ürünler iyodu fazla almanıza yol açabilir.
• Tabağınızı çeşitlendirin: sebze, meyve, tam tahıl, baklagil, yumurta, süt ürünleri, balık ve yağlı tohumlar.
• Selenyum açısından zengin besinleri (yumurta, balık, yağlı tohumlar) aşırıya kaçmadan tüketin; çok yüksek dozda takviye almayın.
• Lahana, brokoli, karnabahar ve hardal gibi sebzeleri normal miktarda, pişirerek tüketmek genellikle sorun oluşturmaz. Çok miktarda çiğ tüketmekten kaçının.
• Düzenli uyuyun, sigara kullanıyorsanız bırakmak için destek isteyin.
• Günlük hayatınıza hareket ekleyin: asansör yerine merdiven, kısa yürüyüşler.
• Hekiminizin önerdiği kontrolleri aksatmayın.

Tıbbi tedaviler

Tiroid yeterince hormon üretmiyorsa, eksik olan hormonu yerine koyan bir tedavi uygulanır. Tiroid fazla çalışıyorsa, hormon üretimini azaltmaya yönelik tedaviler ya da tiroid bezini sakinleştiren farklı yöntemler gündeme gelebilir. Bazı durumlarda çarpıntı ve huzursuzluğu azaltmaya yardımcı ilaçlar kullanılır. İlaç adı ve dozu her zaman hekim tarafından kişiye özel belirlenir; kendi başınıza ilaç başlamayın, kesmeyin veya doz değiştirmeyin. Bitkisel ürünler ve takviyeler de dahil olmak üzere kullandığınız her şeyi hekiminize ve eczacınıza söyleyin.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Ameliyat her hasta için gerekli değildir. Çok büyümüş ve nefes almayı ya da yutmayı zorlaştıran bir guatrda, iyi huylu olup olmadığı netleşmeyen nodüllerde, bazı tiroid kanseri türlerinde veya ilaçla kontrol altına alınamayan bazı durumlarda ameliyat seçeneği değerlendirilebilir. Ameliyat kararı, hekiminiz ve ilgili uzmanlarla birlikte verilir.

Bu durumla yaşamak

Tiroid ile ilgili bir sorunla yaşıyorsanız, düzenli takip en önemli alışkanlığınızdır. İlaçlarınızı hekiminizin önerdiği şekilde ve saatte alın; bazı tiroid ilaçlarının aç karnına ve bazı yiyecek–içeceklerden belirli bir süre sonra alınması önerilebilir, bunu size hekiminiz veya eczacınız anlatacaktır. Belirtilerinizi kısa notlar hâlinde kaydetmek, kontrollerde çok işe yarar.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli uyku saatleri oluşturun
• Stres yönetimi için nefes egzersizleri, yürüyüş, hobiler gibi size iyi gelen yollar bulun
• Sigara kullanıyorsanız bırakın; destek isteyin
• Alkolü ölçülü tutun
• Kilonuzu haftada bir, hep aynı koşullarda ölçerek takip edin; ani değişimleri hekiminize bildirin
• Kontrollerinizi takviminize ekleyin ve aksatmayın

Diyet ve egzersiz

Beslenmede Akdeniz tipi bir düzen iyi bir başlangıçtır: bol sebze ve meyve, tam tahıllar, baklagiller, zeytinyağı, balık, yumurta ve ölçülü süt ürünleri. İşlenmiş ve paketli gıdaları azaltın, lif alımını artırarak kabızlığı hafifletin, yeterli su için. İyotlu tuz kullanın ama tuzu ölçülü tutun. Yosun/kelp takviyeleri ve yüksek doz iyot ürünlerinden kaçının; herhangi bir takviye başlamadan önce mutlaka hekiminize veya eczacınıza danışın. Egzersizde haftanın çoğu günü 30 dakika tempolu yürüyüş iyi bir hedeftir; haftada iki gün hafif kuvvet hareketleri ekleyebilirsiniz. Yorgunluk varsa kısa sürelerle başlayıp yavaş yavaş artırın. Kişiye özel bir beslenme planı için diyetisyenden destek almak en doğrusudur.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Tiroid sorunları ruh halini etkileyebilir; kaygı, isteksizlik, sinirlilik veya depresif hisler görülebilir. Bu, iradeyle ilgili bir durum değildir ve sizin suçunuz değildir. Böyle hisler yaşıyorsanız bunu hekiminizle paylaşın; hem tiroid tedaviniz hem de ruh sağlığınız birlikte ele alınabilir. Kendinize zarar verme düşünceleriniz olursa hemen 112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin; yalnız kalmayın, güvendiğiniz birini yanınıza çağırın.

Önleme

Her tiroid sorunu önlenemez; bazıları genetik ve bağışıklık sistemiyle ilgilidir ve engellenemez. Yine de bazı adımlar riski azaltmaya yardımcı olabilir: iyot dengesini korumak (ne eksik ne fazla), sigara kullanmamak, dengeli beslenmek, düzenli hareket etmek ve boyun bölgesinde gereksiz radyasyondan kaçınmak. Tiroid ile ilgili bir yakınmanız varsa bunu aile hekiminizle konuşmanız, erken fark edilmesini kolaylaştırır.

Tarama programları

Türkiye'de Sağlık Bakanlığı programı kapsamında tüm yenidoğanlara topuk kanı testi yapılır ve doğuştan gelen tiroid yetersizliği taranır. Bu, erken tedavi için çok değerlidir. Belirti yoksa herkese rutin tiroid taraması önerilmez; ancak ailede tiroid hastalığı, başka bir otoimmün hastalık veya boyun bölgesine radyoterapi öyküsü gibi risk faktörleriniz varsa hekiminizle tarama gerekliliğini konuşabilirsiniz.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Kalp ile ilgili sorunlar: çarpıntı, ritim bozuklukları, yüksek tansiyon
• Kolesterol yüksekliği
• Kemik erimesi riskinde artış (özellikle tiroid fazla çalıştığında)
• Depresyon, kaygı ve uyku sorunları
• Gebelikte sorunlar ve doğurganlıkla ilgili zorluklar
• Guatrın büyüyerek nefes almayı ve yutmayı zorlaştırması
• Çok nadir görülen, ama acil müdahale gerektiren ağır durumlar

Uzun vadeli görünüm

Tiroid ile ilgili sorunların büyük çoğunluğu, doğru tanı ve düzenli takip ile iyi bir şekilde yönetilebilir. Çoğu kişi tedavi ve dengeli bir yaşam düzeniyle günlük hayatına rahatça devam eder. Beslenme alışkanlıklarınızı yavaş yavaş iyileştirmek, kontrollerinizi aksatmamak ve sorularınızı hekiminize sormak bu yolculuğun en sağlam adımlarıdır. Kendinize karşı sabırlı ve nazik olun.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.