Kalp Hastalığı ve İnme

Genel Bakış

Kalp hastalığı ve inme (halk arasında 'felç' olarak da bilinir) aslında aynı sorunun iki farklı yüzüdür. Vücudumuzdaki tüm organlar gibi kalp ve beyin de kanla beslenir. Kan damarları zamanla daralır, sertleşir veya içlerinde pıhtı oluşursa, kan akışı azalır ya da tamamen durur. Bu tıkanıklık kalbi besleyen damarlarda olursa 'kalp hastalığı' (koroner arter hastalığı), beyni besleyen damarlarda olursa 'inme' ortaya çıkar. Damarları etkileyen bu ortak sürece 'damar sertleşmesi' (ateroskleroz) denir. Yani kalbinizi korumak, aynı zamanda beyninizi de korumak demektir.

Evet, oldukça yaygındır. Kalp ve damar hastalıkları, Türkiye'de ve dünyada en sık görülen ölüm nedenidir. Sağlık Bakanlığı verilerine göre ülkemizdeki ölümlerin önemli bir bölümü kalp ve damar hastalıklarına bağlıdır. Ancak iyi haber şu: risk faktörlerinin çoğu kontrol altına alınabilir.

Herkesi etkileyebilir, ama risk yaşla birlikte artar. Özellikle 45 yaş üzeri erkekler ve 55 yaş üzeri kadınlar daha yüksek risk altındadır. Ailesinde erken yaşta kalp hastalığı veya inme öyküsü olanlar, sigara içenler, tansiyonu, şekeri veya kolesterolü yüksek olanlar, hareketsiz yaşayanlar ve fazla kilolu kişiler daha dikkatli olmalıdır. Gençlerde ve çocuklarda nadir görülür; ancak doğuştan gelen kalp sorunları bu yaş grubunda da söz konusu olabilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Göğüste baskı, sıkışma, ağırlık veya yanma hissi (bazen hazımsızlıkla karıştırılır)
• Göğüs ağrısının kola, çeneye, boyuna veya sırta yayılması
• Nefes darlığı; özellikle merdiven çıkarken veya yürürken zorlanma
• Çabuk yorulma, normalde kolay yapılan işlerde halsizlik
• Çarpıntı, kalbin hızlı veya düzensiz attığını hissetme
• Bacaklarda, ayak bileklerinde şişme
• Ani baş dönmesi, denge kaybı, görmede ani bozulma
• Yüzün bir tarafında kayma, bir kolda veya bacakta güçsüzlük
• Konuşmanın peltek çıkması, kelime bulmakta zorlanma veya söyleneni anlamama

Çocuklarda belirtiler

• Emme veya beslenme sırasında çabuk yorulma, terleme
• Yaşıtlarına göre daha yavaş kilo alma veya büyüme
• Morarma, özellikle ağlarken veya eforla dudaklarda ve tırnaklarda renk değişimi
• Çabuk nefes nefese kalma, oyun sırasında sık mola verme
• İnme çocuklarda çok nadirdir; ancak ani güçsüzlük, konuşma bozukluğu veya nöbet görülürse acil değerlendirme gerekir

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Göğüs ağrısı hiç olmayabilir; bunun yerine nefes darlığı, halsizlik, mide bulantısı veya kafa karışıklığı görülebilir
• Ani gelişen yorgunluk veya 'üzerinden kamyon geçmiş gibi' hissetme
• Düşme, denge kaybı veya ani kafa karışıklığı inmenin tek belirtisi olabilir
• İştah azalması, uyku düzeninin bozulması
• Belirtiler silik olduğu için yakınlarının fark etmesi çok önemlidir

Nedenler

Ana nedenler

• Damar sertleşmesi (ateroskleroz): Damar duvarında yağ ve kolesterol birikerek damarı daraltır
• Yüksek tansiyon: Damarlara sürekli baskı yaparak onları yıpratır
• Kan pıhtısı: Daralmış bir damarı tamamen tıkayabilir; inmenin en sık nedenlerinden biridir
• Kalp ritim bozukluğu (özellikle atriyal fibrilasyon): Kalpte oluşan pıhtı beyne giderek inmeye yol açabilir
• Beyin damarlarında yırtılma veya kanama (daha az görülen inme türü)
• Doğuştan gelen kalp ve damar yapı bozuklukları (nadir)

Risk faktörleri

• Sigara ve tütün ürünleri kullanmak
• Yüksek tansiyon
• Yüksek kolesterol ve kan yağları
• Şeker hastalığı (diyabet)
• Fazla kilo ve özellikle karın bölgesinde yağlanma
• Hareketsiz yaşam
• Aşırı tuzlu, yağlı ve işlenmiş gıdalarla beslenme
• Aşırı alkol kullanımı
• Ailede erken yaşta kalp hastalığı veya inme öyküsü
• İlerleyen yaş
• Stres, kötü uyku ve uyku apnesi
• Kadınlarda bazı gebelik komplikasyonları ve menopoz sonrası dönem

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Yukarıda sayılan inme belirtilerinden herhangi biri varsa hemen 112'yi arayın; araç kullanmayın, kendiniz gitmeye çalışmayın
• Göğüs ağrısı 15 dakikadan uzun sürüyorsa veya dinlenmekle geçmiyorsa 112'yi arayın
• Bayılma, bilinç bulanıklığı veya ani nefes alamama varsa acil yardım isteyin
• Belirtiler birkaç dakikada geçse bile aynı gün bir sağlık kuruluşuna başvurun

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Tansiyonunuz düzenli olarak yüksek çıkıyorsa
• Ailenizde erken yaşta kalp hastalığı veya inme varsa
• Sigara içiyorsanız ve bırakmak için destek istiyorsanız
• Şeker, kolesterol veya kilo ile ilgili endişeniz varsa
• Eforla ortaya çıkan nefes darlığı veya çarpıntı fark ettiyseniz
• 40 yaş üzerindeyseniz ve uzun süredir sağlık kontrolü yaptırmadıysanız

Tanı

Doktor önce sizi dinler: şikâyetleriniz, aile öykünüz, yaşam tarzınız ve kullandığınız ilaçlar sorulur. Ardından fizik muayene yapılır: tansiyon ölçümü, kalp seslerinin dinlenmesi, nabız kontrolü, bacaklarda şişlik ve damar nabızlarının değerlendirilmesi. Şüphe varsa basit testlerle kalp ve damarların durumu incelenir. İnme şüphesinde ise öncelik beyin görüntülemesidir; çünkü inmenin türü (tıkanıklık mı, kanama mı) tedaviyi belirler.

Yapılabilecek testler

• EKG (kalbin elektrik kaydı): Kalp ritmini ve geçirilmiş kalp krizi izlerini gösterir
• Kan testleri: Kolesterol, şeker, böbrek ve karaciğer değerleri; kalp krizi şüphesinde kalp kası belirteçleri
• Ekokardiyografi (kalp ultrasonu): Kalbin yapısını, kapaklarını ve pompalama gücünü gösterir
• Efor testi: Yürüyüş bandı veya bisiklet üzerinde kalbin zorlanmaya verdiği yanıtı inceler
• Ritm bozukluğu şüphesinde 24 saatlik ritim kaydı (Holter)
• Koroner anjiyografi: Kalbi besleyen damarların görüntülenmesi (ince bir kateterle yapılır)
• Boyun damarları ultrasonu: Beyne giden damarlardaki darlığı değerlendirir
• Beyin tomografisi veya emar: İnme şüphesinde ilk yapılan görüntülemelerdir

Randevunuzda neler beklenir

Tanı süreci çoğu zaman birkaç basamakta ilerler. İlk görüşmede genellikle EKG ve kan testleri yapılır; sonuçlar birkaç saat içinde çıkar. İleri tetkikler gerekiyorsa randevu almanız istenebilir. Bazı testler için aç gelmeniz veya bir gece öncesinden hazırlık yapmanız gerekebilir; bunu size önceden söylerler. Sonuçları tek başına yorumlamak yerine mutlaka sizi takip eden hekimle birlikte değerlendirin.

Tedavi

Tedavinin amacı iki yönlüdür: bir yandan şikâyetleri azaltmak ve organ hasarını önlemek, diğer yandan yeni bir kalp krizi veya inmeyi engellemek. Tedavi genellikle ömür boyu süren bir bütündür: yaşam tarzı değişiklikleri, düzenli kontroller ve gerektiğinde ilaç tedavisi. İnme geçiren kişilerde ayrıca fizik tedavi ve konuşma terapisi gibi destekleyici tedaviler çok değerlidir.

Evde kişisel bakım

• Tansiyonunuzu evde düzenli ölçün ve bir deftere veya telefonunuza kaydedin
• İlaçlarınızı doktorunuzun önerdiği şekilde düzenli kullanın; kendinizi iyi hissedince kesmeyin
• Sigara ve tütün ürünlerini bırakın; bunun için destek isteyin
• Tuzu azaltın; evde yemek yaparken salça, turşu ve hazır çorbalara dikkat edin
• Haftanın çoğu günü en az 30 dakika orta tempolu yürüyün (hekiminiz kısıtlama getirmediyse)
• Kilonuzu takip edin, özellikle bel çevresini ölçün
• Stresi yönetmek için nefes egzersizleri, yürüyüş veya size iyi gelen bir uğraş edinin
• Düzenli uyuyun; horlama ve gündüz uykululuğu varsa hekiminize söyleyin
• Kontrollerinizi ve tetkik randevularınızı aksatmayın

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz durumunuza göre farklı ilaç gruplarından yararlanabilir: tansiyonu düşüren ilaçlar, kan yağlarını (kolesterolü) düzenleyen ilaçlar, kanın pıhtılaşmasını azaltan veya pıhtı oluşumunu engelleyen ilaçlar, kalp ritmini ve hızını düzenleyen ilaçlar ve göğüs ağrısı ataklarını hafifleten ilaçlar. Hangi ilacın size uygun olduğu; tansiyonunuz, böbrek ve karaciğer değerleriniz, diğer hastalıklarınız ve kullandığınız ilaçlara göre belirlenir. İlaçların adı, dozu ve kullanım şekli yalnızca sizi muayene eden hekim tarafından belirlenmelidir. Reçetesiz ürünler, bitkisel kürler veya komşu tavsiyesiyle ilaç kullanmak, özellikle kan sulandırıcı kullananlarda ciddi risk oluşturabilir; bu yüzden eczacınıza veya hekiminize mutlaka danışın.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Bazı durumlarda işlem veya ameliyat gerekebilir. Örneğin kalbi besleyen damarlarda ciddi darlık varsa anjiyografi sırasında balonla genişletme ve stent (damar içine yerleştirilen küçük tel kafes) yapılabilir; birden fazla damar etkilenmişse bypass (damar köprüsü) ameliyatı düşünülebilir. Boyun damarlarında ciddi darlık saptanırsa, inme riskini azaltmak için o damara yönelik girişim planlanabilir. İnmenin ilk saatlerinde, uygun hastalarda pıhtıyı çözmeye veya pıhtıyı anjiyografiyle çıkarmaya yönelik işlemler yapılabilir; bu nedenle inmede zamanla yarış çok önemlidir. Ameliyat kararı her zaman kişiye özeldir ve kardiyoloji, kalp damar cerrahisi ve nöroloji uzmanlarının birlikte değerlendirmesiyle verilir.

Bu durumla yaşamak

Kalp hastalığı veya inme sonrası hayat elbette değişir, ama çoğu kişi düzenli bir yaşam planıyla aktif ve anlamlı bir hayat sürdürmeye devam eder. Günlük rutininize tansiyon ölçümü, ilaç saati ve kısa bir yürüyüş eklemek işleri kolaylaştırır. İnme sonrası iyileşme zaman alır; küçük hedefler koymak (önce odada yürümek, sonra bahçeye çıkmak gibi) motivasyonu artırır. Yorgunluk normaldir; dinlenmeyi ihmal etmeyin ve kendinize karşı sabırlı olun.

Yaşam tarzı ipuçları

• Sigara ve tütünü tamamen bırakın; gerekirse nikotin bağımlılığı için destek alın
• Alkolü sınırlayın veya bırakın
• Tuzu ve işlenmiş gıdaları azaltın; etiket okumayı alışkanlık haline getirin
• Sebze, meyve, tam tahıl, baklagil ve zeytinyağı ağırlıklı beslenin
• Haftada en az 150 dakika orta tempolu hareket hedefleyin; bunu günlere bölün
• Uzun süre hareketsiz kalmayın; her saat başı birkaç dakika ayağa kalkın
• Uyku düzeninizi koruyun, günde 7-8 saat uyumaya çalışın
• Stres kaynaklarınızı fark edin ve baş etme yolları geliştirin
• Grip ve zatürre gibi enfeksiyonlara karşı durumunuza uygun korunma yollarını hekiminize sorun
• Seyahat veya uzun yolculuk öncesi ilaçlarınızı yanınıza alın ve hekiminize danışın

Diyet ve egzersiz

Beslenmede amaç kısıtlamak değil, sürdürülebilir bir düzen kurmaktır. Tabak modeli işe yarar: tabağın yarısı sebze, çeyreği tam tahıl (bulgur, esmer ekmek, yulaf), çeyreği protein (balık, tavuk, kuru baklagil). Zeytinyağını tercih edin, haftada iki kez balık yemeye çalışın, paketli atıştırmalıkları azaltın. Egzersizde ise konuşabileceğiniz ama şarkı söyleyemeyeceğiniz bir tempo idealdir. Yeni bir egzersiz programına başlamadan önce, özellikle kalp hastalığınız varsa veya yakın zamanda işlem geçirdiyseniz hekiminize danışın. Egzersiz sırasında göğüs ağrısı, şiddetli nefes darlığı veya baş dönmesi olursa durun ve acil değerlendirme isteyin.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Kalp hastalığı veya inme geçirmek kaygı, korku ve üzüntüye yol açabilir. İnme sonrası depresyon ve duygusal dalgalanmalar oldukça sık görülür; bu bir zayıflık değil, tedavi edilebilir bir durumdur. Uyku bozukluğu, isteksizlik, sürekli endişe veya 'eskisi gibi olamayacağım' hissi uzun sürüyorsa mutlaka bir sağlık uzmanına anlatın; psikolojik destek tedavinin önemli bir parçasıdır. Kendinizi çok kötü ve çaresiz hissettiğiniz, kendinize zarar vermeyi düşündüğünüz anlar olursa yalnız kalmayın: hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise gidin, güvendiğiniz bir yakınınızdan yanınızda olmasını isteyin.

Önleme

Büyük ölçüde evet. Kalp ve damar hastalıklarının önemli bir kısmı önlenebilir; çünkü en güçlü risk faktörleri yaşam tarzıyla ilgilidir. Sigara içmemek, tansiyonu kontrol altında tutmak, tuzu ve işlenmiş gıdayı azaltmak, düzenli hareket etmek, sağlıklı kiloda kalmak ve şekeri takip etmek riski belirgin şekilde azaltır. Aile öyküsü gibi değiştirilemeyen faktörlerde ise düzenli kontrol ve erken önlem en iyi yoldur.

Aşılar

Kalp hastalığı olan kişilerde grip ve zatürre gibi enfeksiyonlar daha ağır seyredebilir. Hekiminiz yaşınıza ve sağlık durumunuza göre hangi aşıların size uygun olduğunu söyleyecektir. Aşı kararlarını kendi başınıza değil, aile hekiminizle veya takip eden uzmanla birlikte alın.

Tarama programları

Türkiye'de aile hekimliği sistemi üzerinden tansiyon, kan şekeri, kolesterol ve kilo takibi yapılabilir. 40 yaşından sonra bu ölçümleri düzenli yaptırmak önerilir; aile öyküsü olanlarda daha erken başlanabilir. Sağlık Bakanlığı'nın toplum taramaları ve aile hekimliği kontrolleri bu konuda ücretsiz bir başlangıç noktasıdır. Kan basıncınızı evde ölçmek de küçük bir yatırımla büyük fayda sağlar; değerleri not edip hekiminize göstermek değerlendirmeyi kolaylaştırır.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Kalp krizi (miyokard enfarktüsü)
• Kalp yetersizliği: Kalbin pompalama gücünün zayıflaması
• Kalp ritim bozuklukları
• Ani kalp durması
• İnme ve buna bağlı kol-bacak güçsüzlüğü, konuşma güçlüğü, yutma sorunları
• Beyin işlevlerinde kalıcı etkiler, hafıza ve dikkat sorunları
• Böbrek hasarı ve bacak damarlarında tıkanıklık
• Günlük yaşamda bağımsızlığın azalması, bakım ihtiyacının artması

Uzun vadeli görünüm

Umutsuz olmak için bir neden yok. Kalp hastalığı ve inme ciddi durumlardır, ancak tedavi ve yaşam tarzı değişiklikleriyle risk belirgin ölçüde azaltılabilir ve birçok kişi yıllarca kaliteli bir yaşam sürdürür. İnme sonrası iyileşme genellikle ilk aylarda hızlıdır ve sonrasında da devam edebilir; fizik tedavi ve düzenli takip bu sürecin en önemli parçasıdır. En kritik nokta, belirtileri erken fark etmek ve kontrolleri aksatmamaktır. Bugün atacağınız küçük bir adım bile yarınınızı değiştirebilir.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.