Kalp Hastalığı ve İnme: Risk Puanınız

Genel Bakış

Kalp hastalığı ve inme (beyin krizi) risk puanı, önümüzdeki 10 yıl içinde kalp krizi veya inme geçirme olasılığınızı tahmin eden basit bir hesaplamadır. Doktorunuz yaşınız, tansiyonunuz, kolesterol değerleriniz, sigara kullanımınız ve şeker hastalığı gibi bilgileri bir araya getirir; ortaya çıkan sayı, damarlarınızın sağlığı hakkında bir fikir verir. Bu bir tanı değildir; sadece size ve doktorunuza ne kadar erken ve ne kadar sıkı önlem almanız gerektiğini gösteren bir yol haritasıdır. Puan yüksek çıksa bile bu, kaderinizin yazıldığı anlamına gelmez; tam tersine, değiştirebileceğiniz şeylerin ne kadar işe yarayacağını gösterir.

Evet, çok yaygındır. Kalp ve damar hastalıkları dünya genelinde ve Türkiye'de en sık görülen ölüm nedenleri arasındadır. Sağlık Bakanlığı verileri, yetişkinlerin önemli bir bölümünde yüksek tansiyon, yüksek kolesterol veya sigara kullanımı gibi en az bir risk etkeni bulunduğunu gösteriyor. Yani bu konu, neredeyse her aileyi bir şekilde ilgilendiriyor.

Herkesi ilgilendirir, ama risk yaşla birlikte artar. 40 yaşından sonra risk puanının hesaplanması önerilir. Ailesinde erken yaşta kalp krizi veya inme öyküsü olanlar, sigara içenler, tansiyonu veya kolesterolü yüksek olanlar, şeker hastalığı olanlar ve fazla kilolu ya da hareketsiz yaşayan kişiler daha yüksek risk altındadır. Gençlerde de risk etkenleri varsa puan yüksek çıkabilir; bu yüzden yaş tek başına bir güvence değildir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Çoğu kişide hiçbir belirti yoktur; risk puanının önemi de tam olarak buradadır.
• Göğüste baskı, sıkışma, ağırlık veya yanma hissi (özellikle eforla gelip dinlenmeyle geçen)
• Çabuk yorulma, merdiven çıkarken veya yürürken nefes nefese kalma
• Çarpıntı, kalbin hızlı ya da düzensiz attığını fark etme
• Bacaklarda şişlik, ayakkabıların dar gelmeye başlaması
• Boyun, çene, omuz veya kola yayılan ağrı
• Sebebi açıklanamayan halsizlik ve günlük işlere karşı isteksizlik

Çocuklarda belirtiler

• Kalp hastalığı ve inme çocuklarda nadirdir; risk puanı çocuklar için hesaplanmaz.
• Çocuklarda doğuştan gelen kalp sorunları olabilir; beslenirken çabuk yorulma, morarma, yaşıtlarına göre geride kalma gibi durumlar fark edilirse doktora başvurulmalıdır.
• Ailesinde çok yüksek kolesterol öyküsü varsa, çocuğun kolesterol değerlerinin erken yaşta kontrol edilmesi gerekebilir.
• Çocukluk çağında obezite ve hareketsizlik, ilerideki kalp riskini artıran en önemli etkenlerdir; bu yüzden aile alışkanlıkları erken yaşta kurulmalıdır.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• İleri yaşta belirtiler daha silik olabilir; göğüs ağrısı yerine sadece nefes darlığı, halsizlik veya mide rahatsızlığı hissedilebilir.
• Ani gelişen bilinç bulanıklığı, dengesini kaybetme veya düşme, inmenin tek belirtisi olabilir.
• Nefes darlığı gece yatınca artıyor ve oturunca rahatlıyorsa bu önemli bir işaret olabilir.
• Yaşla birlikte kullanılan ilaç sayısı arttığı için tansiyon ve nabız takibi daha da önem kazanır.

Nedenler

Ana nedenler

• Damar sertliği: Damar duvarlarında yağ ve iltihap birikerek plak oluşur, damar daralır ve kan akışı zorlaşır. Kalbi besleyen damarlar tıkanırsa kalp krizi, beyni besleyen damarlar tıkanır ya da yırtılırsa inme ortaya çıkar.
• Yüksek tansiyon: Damarları sürekli zorlar ve sessizce yıpratır.
• Yüksek kolesterol ve kan yağları: Damar duvarında birikimin ana malzemesidir.
• Şeker hastalığı: Kan şekeri yüksekliği damarları içten bozar.
• Sigara: Damarları daraltır, kanı pıhtılaşmaya daha yatkın hale getirir.

Risk faktörleri

• İleri yaş
• Erkek cinsiyet (ama kadınlarda da menopoz sonrası risk hızla artar)
• Ailede erken yaşta kalp krizi ya da inme öyküsü
• Sigara ve tütün ürünleri kullanımı, pasif içicilik dahil
• Yüksek tansiyon
• Yüksek kolesterol ya da düşük iyi kolesterol
• Şeker hastalığı ve prediyabet (gizli şeker)
• Fazla kilo, özellikle karın çevresinde yağlanma
• Hareketsiz yaşam
• Doymuş yağ ve tuzdan zengin beslenme
• Aşırı alkol kullanımı
• Sürekli stres ve yetersiz uyku
• Böbrek hastalığı ve bazı romatizmal hastalıklar
• Gebelikte geçirilen tansiyon yüksekliği ya da gebelik şekeri öyküsü

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Göğüs ağrısı yeni başladıysa ya da daha sık ve daha uzun sürüyorsa
• Konuşma, görme veya güç kaybı gibi belirtiler kısa sürede geçtiyse (geçici iskemik atak olabilir, aynı gün değerlendirilmelidir)
• Nefes darlığı günlük işleri yapmayı zorlaştırıyorsa
• Çarpıntı ile birlikte baş dönmesi ya da bayılma hissi varsa
• Tansiyonunuz evde yaptığınız ölçümlerde sürekli çok yüksek çıkıyorsa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• 40 yaşını geçtiyseniz ve kalp-damar risk puanınız hiç hesaplanmadıysa
• Ailenizde erken yaşta kalp krizi veya inme varsa
• Tansiyon, kolesterol veya kan şekeri değerleriniz sınırda çıkıyorsa
• Sigara içiyorsanız ve bırakmak için destek istiyorsanız
• Kilonuz, beslenmeniz veya hareketsizliğiniz konusunda bir plan yapmak istiyorsanız
• Düzenli kullandığınız ilaçların gözden geçirilmesi gerekiyorsa

Tanı

Risk puanı bir tanı testi değil, bir değerlendirme aracıdır. Doktorunuz önce sizi dinler, tansiyonunuzu ölçer ve kan değerlerinize bakar. Bu bilgileri yaşınız ve sigara kullanımınızla birlikte bir tabloya ya da hesaplama aracına yerleştirir ve önümüzdeki 10 yıl için bir olasılık elde eder. Sonuca göre sizi düşük, orta veya yüksek risk grubuna yerleştirir ve buna uygun bir yol çizer.

Yapılabilecek testler

• Kan basıncı (tansiyon) ölçümü — tercihen birkaç kez, doğru koşullarda
• Kan yağları testi (total kolesterol, kötü ve iyi kolesterol, trigliserid)
• Açlık kan şekeri veya HbA1c (son 2-3 ayın ortalama şekerini gösteren test)
• Böbrek fonksiyon testleri ve idrar tetkiki
• Elektrokardiyografi (EKG) — kalbin elektriksel kaydı
• Gerekirse efor testi veya ekokardiyografi (kalbin ultrasonla görüntülenmesi)
• Gerekirse boyun damarlarının ultrasonu veya kalp damarlarındaki kireç miktarını gösteren görüntüleme
• Boy, kilo, bel çevresi ölçümü

Randevunuzda neler beklenir

Değerlendirme genellikle aile hekimliğinde tek bir randevuda büyük ölçüde tamamlanabilir. Kan tahlili için genellikle açlık gerekir; randevudan önce bunu teyit edin. Sonuçlar çıktığında doktorunuz puanınızı ve en çok hangi etkenlerin katkıda bulunduğunu açıklar. Bu konuşma, hangi adımın sizin için en çok fark yaratacağını görmenin en değerli kısmıdır. Gerekirse sizi bir kardiyoloji uzmanına yönlendirebilir.

Tedavi

Tedavinin temeli, risk puanınızı oluşturan etkenleri tek tek ele almaktır. Önce yaşam tarzı gelir: sigarayı bırakmak, tuzu azaltmak, düzenli hareket etmek, kilo vermek ve uykuyu düzenlemek. Risk yüksekse doktorunuz buna ek olarak ilaç tedavisi önerebilir. Hangi tedavinin size uygun olduğu, puanınıza, diğer hastalıklarınıza ve tercihlerinize göre belirlenir; bu karar mutlaka bir hekimle birlikte verilmelidir.

Evde kişisel bakım

• Sigara ve tütün ürünlerini tamamen bırakın; gerekirse destek isteyin, tek başına bırakmak zorunda değilsiniz.
• Tuzu azaltın; hazır ve paketli ürünlerdeki gizli tuzu da hesaba katın.
• Haftada en az 150 dakika, nefesinizi biraz hızlandıran orta tempolu hareket edin; yürüyüş en kolay başlangıçtır.
• Kilonuzu takip edin; bel çevresi ölçümü iyi bir göstergedir.
• Tansiyonunuzu evde düzenli ölçün ve not edin.
• Uyku düzeninizi koruyun; horlama ve gündüz aşırı uyku hali varsa doktorunuza söyleyin.
• Stresle baş etme yolları geliştirin; nefes egzersizleri, yürüyüş ve sosyal bağlar işe yarar.
• İlaçlarınızı doktorunuzun önerdiği şekilde düzenli kullanın, kendi kararınızla bırakmayın.
• Kontrollerinizi aksatmayın; değerler değiştikçe plan da güncellenir.

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz risk puanınıza göre farklı tedavi yaklaşımları önerebilir. Tansiyonu düşürmeye yönelik ilaçlar, kan yağlarını düzenleyen ilaçlar, kan şekeri kontrolüne yönelik tedaviler ve kanın pıhtılaşmasını azaltmaya yönelik ilaçlar bunlar arasında sayılabilir. Hangi ilacın, hangi dozda ve kimin için uygun olduğu; yaşınız, böbrek ve karaciğer durumunuz, diğer hastalıklarınız ve kullandığınız diğer ilaçlarla birlikte değerlendirilir. Bu nedenle ilaç adı ve dozu yalnızca sizi takip eden hekim tarafından belirlenmelidir. Eczacınız da ilaçlar arası etkileşimler ve düzenli kullanım konusunda size yardımcı olabilir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Risk puanı tek başına bir ameliyat ya da girişim kararı doğurmaz. Ancak yapılan incelemelerde kalbi besleyen damarlarda ciddi darlık saptanırsa, doktorunuz balon ile damar açma, stent yerleştirme veya bypass ameliyatı gibi seçenekleri değerlendirebilir. Bu kararlar ayrıntılı testler ve bir kardiyoloji uzmanının değerlendirmesiyle alınır.

Bu durumla yaşamak

Yüksek risk puanı ile yaşamak, hayatınızı kısıtlamak anlamına gelmez; aksine, günlük alışkanlıklarınızı daha bilinçli hale getirmek anlamına gelir. Çoğu kişi için bu süreç birkaç küçük değişiklikle başlar ve zamanla kalıcı bir düzene dönüşür. Önemli olan mükemmel olmak değil, sürdürülebilir olmaktır. Tansiyon ve kilo takibi, ilaçların düzenli kullanımı ve kontroller, hayatınızın doğal bir parçası haline gelebilir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Akdeniz tarzı beslenmeye yönelin: sebze, meyve, baklagil, tam tahıl, zeytinyağı ve balık ağırlıklı sofralar.
• İşlenmiş et, kızartma ve paketli atıştırmalıkları azaltın.
• Haftada en az 5 gün, 30 dakika yürüyüş gibi orta tempolu hareket hedefleyin; gün içinde kısa yürüyüşler de sayılır.
• Hareketsiz kaldığınız süreleri bölün; her saat başı birkaç dakika ayağa kalkın.
• Alkol kullanıyorsanız sınırlayın veya bırakın; hiç kullanmıyorsanız başlamayın.
• Uyku sürenizi ve saatlerinizi düzenli tutun.
• Sosyal bağlarınızı güçlü tutun; yalnızlık da kalp sağlığını olumsuz etkiler.

Diyet ve egzersiz

Tabağınızın yarısını sebze ve meyve, dörtte birini tam tahıl, dörtte birini protein kaynağı (baklagil, balık, tavuk, yoğurt) dolduracak şekilde düşünebilirsiniz. Tuzu azaltmanın en kolay yolu, masada tuzluğu kaldırmak ve hazır ürünlerin etiketini okumaktır. Egzersizde amaç zorlanmak değil, düzenliliktir: Yürürken hafifçe nefesiniz hızlanıyor ama konuşmaya devam edebiliyorsanız, tempoyu doğru tutturmuşsunuz demektir. Kalp veya eklem sorununuz varsa yeni bir programa başlamadan önce doktorunuza danışın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Risk puanını duymak kaygı yaratabilir; bu çok anlaşılır bir duygudur. Bazı kişiler her çarpıntıda endişelenir, bazıları ise konuyu tamamen görmezden gelme eğiliminde olur. Her iki tepki de insani. Kaygınız günlük yaşamınızı, uykunuzu veya ilişkilerinizi etkiliyorsa bunu doktorunuzla konuşun; konuşmak ve doğru bilgiye dayanmak çoğu zaman kaygıyı azaltır. Depresyon, yoğun kaygı veya umutsuzluk hissi yaşıyorsanız ya da kendinize zarar verme düşüncesi aklınıza geliyorsa, vakit kaybetmeden bir sağlık kuruluşuna başvurun veya 112'yi arayın. Yalnız değilsiniz ve bu konuda destek almak mümkündür.

Önleme

Büyük ölçüde evet. Kalp hastalığı ve inmenin önemli bir bölümü, risk etkenlerinin kontrol altına alınmasıyla önlenebilir veya geciktirilebilir. Sigarayı bırakmak tek başına en büyük kazançtır. Tansiyonun, kolesterolün ve kan şekerinin kontrolü, düzenli hareket ve dengeli beslenme bir araya geldiğinde etkisi katlanır. Önemli olan, belirti beklememek ve riskinizi öğrenmek için bir adım atmaktır.

Aşılar

Kalp hastalığı olan kişilerde grip (influenza) ve zatürre gibi solunum yolu enfeksiyonları daha ağır seyredebilir. Sağlık Bakanlığı'nın önerdiği aşı takvimi ve kendi durumunuza uygun aşılar için aile hekiminize veya eczacınıza danışabilirsiniz. Aşılar kalp hastalığının kendisini tedavi etmez, ancak enfeksiyonların yol açabileceği ek yükü azaltmaya yardımcı olur.

Tarama programları

Türkiye'de aile sağlığı merkezlerinde tansiyon ölçümü, kan yağları, kan şekeri ve kilo takibi gibi temel değerlendirmeler yapılabilir. 40 yaşından itibaren kalp-damar risk puanınızın hesaplanması ve belirli aralıklarla güncellenmesi önerilir. Ailesinde erken yaşta kalp hastalığı olanlarda bu değerlendirmeler daha erken başlayabilir. Sağlık Bakanlığı'nın birinci basamak sağlık hizmetleri kapsamındaki tarama ve izlem programları hakkında aile hekiminizden bilgi alabilirsiniz.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Kalp krizi (miyokard enfarktüsü): Kalp kasının bir bölümünün kan akışının kesilmesi
• İnme (beyin krizi): Beynin bir bölümünün hasar görmesi, kalıcı güç veya konuşma kaybı
• Kalp yetmezliği: Kalbin pompalama gücünün zamanla azalması
• Kalpte ritim bozuklukları
• Böbrek hasarı ve böbrek yetmezliği
• Bacak damarlarında darlık; yürürken bacak ağrısı ve yara iyileşmesinde gecikme
• Bilişsel işlevlerde azalma ve damarsal bunama riskinde artış

Uzun vadeli görünüm

Tablo umutsuz değil; tam tersine, en çok değiştirebileceğiniz alanlardan biri bu. Risk puanınızı öğrenmek, ilk ve en önemli adım. Sigara içen bir kişinin bırakması, tansiyonun kontrol altına alınması ve düzenli hareket, yıllar içinde riski belirgin biçimde azaltabilir. Birçok kişi bu değişikliklerle hem daha uzun hem de daha rahat bir yaşam sürüyor. Sizin için doğru planı birlikte kurmak üzere bir sağlık kuruluşuna başvurmanız yeterli.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.