Henoch-Schönlein Purpurası (HSP): Damar İltihabı Hakkında Bilmeniz Gerekenler

Genel Bakış

Henoch-Schönlein purpurası (kısaca HSP), halk arasında 'IgA damar iltihabı' olarak da bilinen bir durumdur. Vücuttaki küçük kan damarlarının (kılcal damarlar) iltihaplanması anlamına gelir. İltihap nedeniyle damarların duvarı geçirgen hâle gelir; alyuvarlar damar dışına sızarak ciltte baskı uygulandığında solmayan morumsu-kırmızı noktalar (hekimler buna 'purpura' der) oluşturur. En sık bacaklarda ve kalçada görülür. Hastalık çoğu zaman kendiliğinden, birkaç hafta içinde iyileşir; ancak böbrekleri etkileyebildiği için bir süre takip edilmesi önemlidir.

Evet, oldukça yaygındır. HSP, çocukluk çağında görülen damar iltihaplarının en sık nedenidir. Her yıl belirli sayıda çocukta görülür ve çoğu aile için tanıdık bir durumdur. Yetişkinlerde de görülebilir ama çok daha nadirdir.

En çok 3-10 yaş arasındaki çocukları etkiler; en sık 4-6 yaş civarında görülür. Erkek çocuklarda biraz daha sık rastlanır. Yetişkinlerde daha nadir görülür; yetişkinlerde böbrek tutulumu daha olası olabilir. Genellikle sonbahar ve kış aylarında, üst solunum yolu enfeksiyonlarının ardından daha sık görülür.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Ciltte, özellikle bacaklarda ve kalçada, üzerine bastırınca solmayan morumsu-kırmızı noktalar ve lekeler (purpura)
• Diz ve ayak bileği gibi büyük eklemlerde ağrı ve şişlik
• Karın ağrısı, bulantı, bazen kusma
• Hafif ateş ve hâlsizlik
• İdrarda kan veya protein çıkması (genellikle idrar tahlilinde fark edilir, çoğu zaman belirti vermez)

Çocuklarda belirtiler

• Bacaklarda ve kalçada belirgin, simetrik döküntü en sık görülen bulgudur
• Karın ağrısı çocuklarda sık ve bazen şiddetli olabilir; yürümekte veya ayakta durmakta zorlanma
• Erkek çocuklarda torbada (skrotum) ağrı ve şişlik görülebilir
• Eklem ağrısı nedeniyle topallama veya oyun oynamak istememe
• İştah azalması ve huzursuzluk

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Döküntü daha silik veya farklı yerleşimli olabilir
• Eklem ağrıları daha belirgin olabilir
• Böbrek tutulumu (idrarda kan/protein, tansiyon yüksekliği) yetişkinlerde daha olasıdır
• İyileşme süresi çocuklara göre daha uzun olabilir

Nedenler

Ana nedenler

• HSP'nin tam nedeni bilinmemektedir; temelinde bağışıklık sisteminin küçük damarlara karşı anormal bir yanıtı yatar.
• Bağışıklık sisteminin ürettiği IgA adlı antikorun damar duvarlarında birikmesi iltihaba yol açar.
• Çoğu vakada hastalıktan önce geçirilmiş bir üst solunum yolu enfeksiyonu (boğaz iltihabı, soğuk algınlığı) bulunur.
• Bazı vakalarda gıda, ilaç veya böcek ısırığı gibi tetikleyiciler suçlanmış olsa da bu bağlantı kesin olarak kanıtlanmamıştır.
• HSP bulaşıcı değildir; bir kişiden diğerine geçmez.

Risk faktörleri

• Çocukluk çağında olmak, özellikle 3-10 yaş arası
• Erkek cinsiyet (erkek çocuklarda biraz daha sık)
• Yakın zamanda geçirilmiş boğaz veya solunum yolu enfeksiyonu
• Sonbahar ve kış ayları
• Ailede benzer bir damar iltihabı öyküsü olması (nadir)

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Bacaklarda bastırınca solmayan morumsu döküntü fark ettiyseniz, özellikle ateş veya karın ağrısı eşlik ediyorsa aynı gün bir hekime başvurun.
• İdrar renginin koyulaşması, azalmış idrar miktarı
• Şiddetli eklem ağrısı veya şişliği
• Tekrarlayan karın ağrısı ve kusma

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Döküntü hafif olsa bile bir hekim tarafından değerlendirilmesi ve idrar tahlili yapılması önerilir.
• Hekiminizin önerdiği idrar ve tansiyon kontrollerini aksatmayın.
• Hastalık geçtikten sonra birkaç ay süren takip randevularınızı planlayın.

Tanı

HSP tanısı çoğunlukla muayene ve öyküyle konur. Hekim, bacaklarda tipik döküntüyü, karın ağrısını ve eklem ağrısını bir arada gördüğünde bu durumdan şüphelenir. Tanıyı desteklemek ve özellikle böbreklerin etkilenip etkilenmediğini anlamak için bazı testler istenir. Tek bir kan testiyle kesin tanı konulan bir hastalık değildir; bulguların bütünü değerlendirilir.

Yapılabilecek testler

• İdrar tahlili: idrarda kan veya protein olup olmadığına bakılır (böbrek tutulumunu anlamanın en önemli yolu)
• Kan tahlilleri: iltihap göstergeleri ve böbrek işlevleri değerlendirilir
• Tansiyon ölçümü (her kontrolde tekrarlanır)
• Karın ağrısı belirginse karın ultrasonu
• Böbrek tutulumu ciddiyse, gerekirse böbrek biyopsisi (böbrekten küçük bir doku örneği alınması)

Randevunuzda neler beklenir

Değerlendirme genellikle birkaç muayene ve tahlille tamamlanır. Hekiminiz idrar sonuçlarına göre takip sıklığını belirler. Bazı çocuklarda döküntü birkaç haftada solar ama idrar bulguları daha sonra ortaya çıkabildiği için birkaç ay süren kontroller önerilir. Bu kontroller kısa ve ağrısızdır; çoğu zaman sadece idrar örneği ve tansiyon ölçümünden oluşur.

Tedavi

HSP çoğu vakada kendiliğinden iyileşir. Tedavinin amacı belirtileri rahatlatmak, dinlenmeyi sağlamak ve varsa böbrek etkilenmesini yakından izlemektir. Hafif vakalarda evde bakım ve düzenli kontrol yeterli olur. Karın ağrısı veya eklem ağrısı şiddetliyse ya da böbrek tutulumu varsa hekim ek ilaç tedavileri düzenleyebilir.

Evde kişisel bakım

• Bol dinlenin; özellikle eklem ağrısı varken ağır aktivitelerden kaçının.
• Bol sıvı içerek idrar çıkışını destekleyin.
• Bacakları dinlendirmek ve gerektiğinde hafifçe yüksekte tutmak rahatlatıcı olabilir.
• Karın ağrısı döneminde ağır, yağlı ve baharatlı yiyeceklerden kaçınıp hafif beslenin.
• Döküntüyü çizmemeye, keselememeye özen gösterin.
• Hekimin önerdiği idrar ve tansiyon kontrollerini aksatmayın; bu takip tedavinin en önemli parçasıdır.

Tıbbi tedaviler

Tedavi belirtilerin şiddetine göre planlanır. Ağrı ve ateş için hekiminiz uygun gördüğü ağrı kesici/ateş düşürücü ilaçları önerebilir; ancak hangi ilacın size uygun olduğuna mutlaka hekim karar vermelidir. Şiddetli karın ağrısı, belirgin eklem iltihabı veya böbrek tutulumu gibi durumlarda hekim, iltihabı azaltan (bağışıklık sistemini etkileyen) ilaç tedavileri düzenleyebilir. Böbrek etkilenmesi ciddiyse bu tedaviler bir çocuk böbrek hastalıkları uzmanıyla birlikte planlanır. İlaç adı ve dozu her zaman hekimin değerlendirmesine göre belirlenir; kendi başınıza ilaç başlamayın veya bırakmayın.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

HSP'de ameliyat genellikle gerekmez. Çok nadir durumlarda, bağırsaklarda ciddi bir sorun (örneğin bağırsağın iç içe geçmesi) gelişirse cerrahi değerlendirme gerekebilir. Böyle bir durum genellikle şiddetli ve sürekli karın ağrısı, safralı kusma ve genel durum bozukluğuyla kendini belli eder; bu belirtilerde vakit kaybetmeden sağlık kuruluşuna başvurun.

Bu durumla yaşamak

HSP döneminde günlük yaşam biraz yavaşlar; çocuğun okula dönmesi genellikle ateşi yoksa ve kendini iyi hissediyorsa mümkündür, ancak eklem ağrısı varken koşma, zıplama gibi hareketlerden bir süre uzak durmak iyi olur. Döküntü zamanla solar, bazen yer değiştirebilir; bu endişeye yol açmasın. En önemli günlük alışkanlık, tansiyon ve idrar takiplerini düzenli yaptırmaktır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli uyku ve dinlenme bağışıklık sistemini destekler.
• Bol su içmeyi alışkanlık hâline getirin.
• Hekiminizin belirlediği takip randevularını not edin ve kaçırmayın.
• Belirtileri (döküntünün yeri, karın ağrısı, idrar rengi) kısa notlar hâlinde takip etmek hekime çok yardımcı olur.
• Çocuğunuzun öğretmenini durumdan haberdar etmek, okulda ağrı veya karın ağrısı olursa erken haber verilmesini sağlar.

Diyet ve egzersiz

Karın ağrısı döneminde hafif, yağsız ve az baharatlı yiyecekler daha rahat sindirilir; tuz tüketimini aşırıya kaçırmamak da tansiyon açısından iyi bir alışkanlıktır. Egzersiz konusunda eklem ağrısı ve şişliği geçene kadar yüzme, yürüyüş gibi hafif hareketler tercih edilebilir; temaslı ve zorlayıcı sporlara hekiminizin onayıyla dönün.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Bu tür bir hastalık hem çocukta hem de ailede kaygı yaratabilir; döküntüyü görmek korkutucu olabilir. Karın ve eklem ağrısı nedeniyle çocuk huzursuz, uyku düzeni bozuk olabilir. Bu duygular çok normaldir. Kaygı günlük yaşamı belirgin şekilde etkiliyorsa, uyku ve iştah sorunları sürüyorsa bir sağlık profesyonelinden destek istemekten çekinmeyin. Kendinizi ya da çocuğunuzu çok kötü hissediyorsanız veya kendinize zarar verme düşünceleri varsa hemen 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun.

Önleme

HSP'yi önlemenin bilinen kesin bir yolu yoktur; çünkü hastalık bağışıklık sisteminin kendi yanıtıyla ilişkilidir ve bulaşıcı değildir. Yapılabilecek en yararlı şey, genel hijyen ve sağlıklı yaşam alışkanlıklarıyla solunum yolu enfeksiyonlarını azaltmaya çalışmak ve belirtiler ortaya çıktığında erken hekime başvurmaktır. Sağlık Bakanlığı'nın genel sağlık önerilerini takip etmek, özellikle çocukluk çağı aşı takvimini aksatmamak genel sağlık açısından faydalıdır.

Aşılar

HSP'ye karşı özel bir aşı yoktur. Ancak çocuğunuzun yaşına uygun rutin aşılarını Sağlık Bakanlığı takvimine göre tamamlamak, sık görülen enfeksiyonlara karşı korunmaya yardımcı olur. Aşılar konusunda aklınıza takılanları aile hekiminize veya eczacınıza danışabilirsiniz.

Tarama programları

HSP geçiren kişilerde idrar ve tansiyon takibi bir tür tarama işlevi görür. Döküntü geçtikten sonra bile hekiminizin önerdiği aralıklarla idrar tahlili ve tansiyon ölçümü yapılması, böbrek tutulumunun erken fark edilmesini sağlar. Bu kontrollerin ne kadar süreceğine hekiminiz karar verir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Böbrek iltihabı (IgA nefriti): idrarda kan veya protein, tansiyon yüksekliği; çoğu vakada hafif seyreder ama bir kısmında takip ve tedavi gerektirir.
• Bağırsaklarla ilgili sorunlar: şiddetli karın ağrısı, bağırsağın iç içe geçmesi (nadir) veya bağırsak delinmesi (çok nadir).
• Nadiren akciğer, beyin veya diğer organlarda damar iltihabına bağlı bulgular.
• Hastalığın tekrarlaması: vakaların bir kısmında aylar içinde belirtiler yeniden görülebilir.

Uzun vadeli görünüm

Görünüm genel olarak iyidir. Çocukların büyük çoğunluğu birkaç hafta içinde tamamen iyileşir ve uzun vadede hiçbir sorun yaşamaz. Böbrek tutulumu gelişen az sayıda kişide düzenli takip gerekir; erken fark edildiğinde bu durum da çoğu zaman iyi yönetilir. Düzenli kontroller, bu süreçte en güçlü güvencenizdir.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.