Hepatit C: 1945–1965 Arası Doğanlar İçin Hâlâ Önemli Bir Risk

Genel Bakış

Hepatit C, hepatit C virüsünün (kısaca HCV) yol açtığı bir karaciğer iltihabıdır. Virüs, enfekte kanın sağlıklı bir kişinin kanına girmesiyle bulaşır. En sinsi yanı şu: çoğu kişide yıllarca hiçbir belirti vermez, ama virüs sessizce karaciğeri yormaya devam edebilir. Bu yüzden pek çok kişi, tesadüfen yapılan bir kan testiyle durumunu öğrenir.

Hepatit C dünyada milyonlarca insanı etkileyen yaygın bir hastalıktır ve Türkiye'de de görülür. Sağlık Bakanlığı da hepatit C'nin fark edilmeden yaşayan kişilerde önemli bir sağlık yükü oluşturduğunu vurgular. Kesin sayılar bölgeden bölgeye değişir; bu yüzden risk grubundaysanız test yaptırmanız en güvenilir yoldur.

Hepatit C her yaştan insanı etkileyebilir. Ancak 1945 ile 1965 yılları arasında doğan kişilerde (halk arasında 'baby boomer' denilen kuşak) daha sık görülür. Bunun nedeni, o yıllarda kan bağışlarının ve tıbbi aletlerin bugünkü kadar sıkı kontrol edilmemesi, steril olmayan koşullarda yapılan bazı tıbbi ya da diş tedavileri ve eski ameliyatlar olabilir. Bugün bu kişiler çoğu zaman hiçbir belirti yaşamıyor; bu yüzden bir kez test yaptırmaları önerilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Çoğu kişide hiçbir belirti olmaz; hastalık sessizce ilerleyebilir.
• Sürekli yorgunluk, halsizlik ve isteksizlik.
• İştah azalması ve kilo kaybı.
• Bulantı, karın üst kısmında rahatsızlık veya dolgunluk hissi.
• Kas ve eklem ağrıları, hafif ateş.
• İdrar renginin koyulaşması.
• Ciltte ve gözlerin beyazında sararma (sarılık) — bu genellikle daha ileri dönemde görülür.

Çocuklarda belirtiler

• Çocuklarda hepatit C neredeyse her zaman belirtisizdir.
• Büyüme ve gelişme genellikle normaldir; çoğu çocuk yıllarca fark edilmez.
• Nadir durumlarda hafif yorgunluk veya karın ağrısı görülebilir.
• Annede hepatit C varsa, çocuğun doktor kontrolünde takip edilmesi önemlidir.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Yorgunluk ve güçsüzlük daha belirgin hissedilebilir.
• Kişi, karaciğerde sessizce gelişmiş bir hasarla ilk kez bu dönemde karşılaşabilir.
• Şeker hastalığı, kalp hastalığı gibi diğer sağlık sorunlarıyla bir arada görülebilir.
• Bazı ilaçlar karaciğeri daha fazla yorabileceği için doktorla ilaç listesinin gözden geçirilmesi önemlidir.

Nedenler

Ana nedenler

• Hepatit C virüsünün taşıyan kişinin kanıyla temas etmek.
• Virüs; kan, nadiren de vücut sıvıları yoluyla bulaşır. Öpüşmek, sarılmak, aynı tabaktan yemek yemek veya aynı tuvaleti kullanmakla bulaşmaz.

Risk faktörleri

• 1990'lı yıllardan önce kan nakli veya kan ürünü almak.
• Steril olmayan koşullarda yapılmış tıbbi işlem, ameliyat veya diş tedavisi.
• Ortak kullanılan iğneler (örneğin ilaç kullanımı sırasında).
• Steril olmayan ortamda yapılmış dövme veya piercing.
• Uzun süreli diyaliz tedavisi görmek.
• Sağlık çalışanı olarak iğne batması ya da kanla temas riski.
• Hepatit C taşıyan bir anneden doğum.
• Aynı tıraş bıçağı, diş fırçası veya tırnak makasını paylaşmak.
• 1945–1965 yılları arasında doğmuş olmak.

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Gözlerde veya ciltte sararma fark ederseniz.
• İdrar rengi belirgin şekilde koyulaştıysa.
• Kanlı ya da kahve telvesi gibi kusma, siyah dışkı varsa hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise gidin.
• Karnınız hızla şiştiyse ya da bilinç değişikliği olduysa vakit kaybetmeyin.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• 1945–1965 arasında doğduysanız ve daha önce hepatit C testi yaptırmadıysanız.
• Yukarıdaki risk faktörlerinden herhangi biri sizde varsa.
• Uzun süren yorgunluk, iştahsızlık veya açıklanamayan halsizlik yaşıyorsanız.
• Aile hekiminiz veya bir iç hastalıkları uzmanıyla görüşerek basit bir kan testi isteyebilirsiniz.

Tanı

Hepatit C teşhisi genellikle iki aşamalı bir kan testiyle konur. Önce vücudun virüsle karşılaşıp karşılaşmadığını gösteren bir tarama testi yapılır. Bu test pozitifse, virüsün hâlâ vücutta olup olmadığını anlamak için ikinci bir kan testi istenir. Ardından karaciğerin ne durumda olduğunu görmek için ek tetkikler yapılabilir.

Yapılabilecek testler

• Anti-HCV testi: virüsle karşılaşıp karşılaşmadığınızı gösteren tarama kan testi.
• HCV RNA testi: virüsün şu anda vücutta olup olmadığını gösterir.
• Karaciğer fonksiyon testleri: karaciğerin çalışma durumunu gösteren kan testleri.
• Karaciğer sertliğini ölçen ağrısız bir inceleme (elastografi).
• Karşılaştırma için karın ultrasonu.
• Gerekirse karaciğerden küçük bir doku örneği alınması (biyopsi) — bugün daha az sıklıkla gerekir.

Randevunuzda neler beklenir

Test sonuçları genellikle birkaç gün içinde çıkar. Doktorunuz sonucu sizinle birlikte değerlendirir; virüs yoksa içiniz rahat edebilir, varsa tedavi seçenekleri konuşulur. Bu süreçte kendinizi suçlamayın: hepatit C çoğu kişiye farkında olmadan, kendi kontrolü dışındaki yollarla bulaşır.

Tedavi

Hepatit C'nin tedavisi son yıllarda büyük ölçüde kolaylaştı. Amaç, virüsü vücuttan tamamen temizlemek ve karaciğeri korumaktır. Tedaviye başlayıp başlamamaya, hangi yaklaşımın uygun olduğuna karaciğer sağlığınız ve genel durumunuz değerlendirilerek doktorunuz karar verir.

Evde kişisel bakım

• Alkol kullanmayın; alkol karaciğeri en çok yoran etkenlerden biridir.
• Doktorunuza danışmadan bitkisel ürün, takviye veya ağrı kesici kullanmayın.
• Düzenli uyuyun ve yorucu dönemlerde dinlenmeye özen gösterin.
• Ellerinizdeki küçük yaraları kapatın; tıraş bıçağı, diş fırçası ve tırnak makasını başkalarıyla paylaşmayın.
• Hepatit A ve hepatit B aşılarınızın olup olmadığını doktorunuza sorun; bu, karaciğerinizi ek yükten korur.

Tıbbi tedaviler

Tedavide bugün ağızdan alınan antiviral ilaçlar kullanılır. Bu ilaçlar virüsün çoğalmasını engeller ve çoğu kişide virüsü tamamen temizler. Tedavi süresi ve seçenekler kişiye göre değişir; bu kararı doktorunuz verir. Tedavi sırasında düzenli kontroller yapılır. Ağır karaciğer hasarı gelişmiş kişilerde ek değerlendirmeler gerekebilir. Hangi ilacın size uygun olduğunu yalnızca doktorunuz belirleyebilir; lütfen kendi başınıza ilaç başlamayın veya bırakmayın.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Hepatit C'nin kendisi için ameliyat gerekmez. Ancak yıllar içinde karaciğerde ciddi hasar (siroz) gelişmişse ve karaciğer artık görevini yapamıyorsa, karaciğer nakli değerlendirilebilir. Bu durum nadirdir ve tedaviye erken başlamak bu ihtimali belirgin şekilde azaltır.

Bu durumla yaşamak

Hepatit C ile yaşamak çoğu kişi için günlük hayatı tamamen durduran bir durum değil. Düzenli doktor kontrolleri, ilaçların düzenli kullanımı ve karaciğeri yormamaya özen göstermek en önemli adımlar. Test sonucunuzu ve kontrollerinizi takip eden bir dosya tutmak, doktora gitmeyi kolaylaştırır. Ayrıca cinsel ilişkide korunma yöntemleri konusunu doktorunuzla konuşmanız faydalı olur.

Yaşam tarzı ipuçları

• Alkolden uzak durun.
• Doktorunuza danışmadan hiçbir ilaç, bitkisel çay veya takviye kullanmayın.
• Bol su için, dengeli beslenin ve hareket edin.
• Başkalarıyla iğne, tıraş bıçağı, diş fırçası paylaşmayın.
• Dövme veya piercing yaptıracaksanız steril koşullara dikkat edin.
• Kendinizi iyi hissettiğinizde bile düzenli kontrolleri aksatmayın.

Diyet ve egzersiz

Özel bir 'hepatit diyeti' yoktur. Sebze, meyve, tam tahıl, baklagil ve yağsız protein ağırlıklı dengeli bir düzen iyi bir başlangıçtır. Fast food, aşırı yağlı ve şekerli yiyecekleri sınırlamak karaciğere yardımcı olur. Haftada birkaç gün tempolu yürüyüş gibi orta düzeyde hareket hem ruh halinize hem karaciğerinize iyi gelir. Yeni bir egzersiz programına başlamadan önce doktorunuza danışın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Karaciğer hastalığı haberi kaygı, korku, öfke veya 'bunu neden ben yaşıyorum' hissi uyandırabilir. Bu duygular son derece insani ve geçicidir. Konuşmak, bilgi edinmek ve destek almak çoğu zaman en çok işe yarayan şeydir. Kendinizi çok kötü, umutsuz ya da kendinize zarar verme düşüncesi içinde hissettiğiniz an hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise gidin; yardım istemek güçsüzlük değil, güçtür.

Önleme

Evet, hepatit C büyük ölçüde önlenebilir. Virüs kana bulaştığı için en önemli kural, başkasının kanıyla temastan kaçınmaktır. Steril olmayan ortamlarda iğne, dövme veya piercing yaptırmamak, tıraş bıçağı ve diş fırçası gibi kişisel eşyaları paylaşmamak koruyucudur. Sağlık çalışanları eldiven ve koruyucu ekipman kullanmalıdır.

Aşılar

Hepatit C'ye karşı henüz bir aşı yoktur. Ancak hepatit A ve hepatit B aşıları vardır ve bu iki hastalık karaciğeri ek olarak yorar. Bu yüzden hepatit C taşıyan kişilerin hepatit A ve B'ye karşı aşılanması çoğu zaman önerilir. Aşı durumunuzu doktorunuzla konuşun.

Tarama programları

Türkiye'de Sağlık Bakanlığı'nın hepatit konusundaki bilgilendirmeleri, risk grubundaki kişilerin test yaptırmasını önerir. 1945–1965 yılları arasında doğduysanız, hayatınızda bir kez hepatit C testi yaptırmanız önerilir. Bu test aile hekiminizde istenebilir ve çoğu zaman ücretsizdir. Gebelik takibinde de tarama yapılır.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Yıllar içinde karaciğerde iltihap ve iz doku (fibrozis) birikebilir.
• Siroz denilen ciddi karaciğer hasarı gelişebilir.
• Karaciğer kanseri riski artar.
• Karaciğer yetmezliği gibi ağır durumlar ortaya çıkabilir.
• Şeker hastalığı ve bazı böbrek sorunlarıyla ilişkili olabilir.

Uzun vadeli görünüm

İyi haber şu: hepatit C bugün tedavi edilebilir bir hastalıktır ve tedaviyle çoğu kişide virüs tamamen temizlenir. Erken teşhis edilen ve tedaviye başlanan kişilerde karaciğer hasarı genellikle durur, hatta bir miktar geriler. Karaciğer hasarı ilerlemiş olsa bile düzenli takip ve doğru tedaviyle hayat kalitesi yüksek tutulabilir. En önemli adım, test yaptırmak ve bir sağlık uzmanıyla görüşmektir.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.