İstifleme Bozukluğu (Biriktirme Alışkanlığı)

Genel Bakış

İstifleme bozukluğu, bir kişinin çok sayıda eşyayı biriktirdiği, bunları elden çıkarmakta çok zorlandığı ve bu yüzden yaşam alanlarının kullanılamaz hale geldiği bir ruhsal sağlık durumudur. Buradaki zorluk, sadece 'dağınıklık' ya da 'düzen sevmemek' değildir. Kişi eşyaları attığında gerçek bir kaygı, üzüntü ya da suçluluk duyar; sanki bir parçasını kaybediyormuş gibi hisseder. Eşyalar bir süre sonra bir işe yaradığı için değil, 'lazım olabilir', 'bunu atamam' hissi yüzünden evde kalmaya başlar. Zamanla odalar, koridorlar, mutfak ve hatta yatak alanı eşya ile dolar; evde yürümek, yemek yapmak, temizlenmek ya da misafir kabul etmek çok zorlaşır. Bu durum bir 'tembellik' veya 'aldırmazlık' işareti değildir; kişinin çoğu zaman çok utanç duyduğu, yardım istemekte zorlandığı gerçek bir rahatsızlıktır ve tedavi edilebilir.

Evet, sanıldığından daha yaygındır. Yapılan araştırmalarda toplumun yaklaşık yüzde 2 ila 6'sında görüldüğü bildirilmektedir. Ancak birçok kişi utanç duyduğu veya bunun bir sağlık sorunu olduğunu bilmediği için sağlık kuruluşuna başvurmaz. Bu yüzden gerçek sayının bildirilenden daha yüksek olduğu düşünülmektedir.

Genellikle ergenlik ve genç yetişkinlik döneminde küçük belirtilerle başlar, yıllar içinde yavaş yavaş belirginleşir ve orta yaş ile ileri yaşta daha görünür hale gelir. Her iki cinsiyette de görülebilir. Yalnız yaşayan kişilerde, kayıp veya travma yaşamış kişilerde ve ailesinde benzer bir öykü bulunanlarda daha sık rastlanabilir. Yaşlılarda sıklıkla gözden kaçar; çünkü kişi yalnız yaşıyorsa çevresi durumu fark etmeyebilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Bir işe yaramayacağı bilinse bile eşyaları atmakta büyük zorluk yaşamak
• Gazete, kutu, poşet, eski fatura, kıyafet, bozuk alet gibi eşyaları biriktirmek
• Eşya atıldığında ya da atılacağı düşünüldüğünde yoğun kaygı, üzüntü veya suçluluk hissetmek
• Evde oda oda birikmiş, kullanılamayan eşya yığınları olması; mutfak, banyo veya yatağın bile zor kullanılması
• Karar vermekte zorlanmak; 'belki lazım olur' düşüncesiyle her şeyi saklamak
• Ev sahibi olmak istememek, misafir kabul etmekten kaçınmak, tamirci çağırmaktan çekinmek
• Biriktirdiği eşyalarla ilgili aşırı mahremiyet ve utanç duymak
• Eşyaları düzenlemek için sık sık 'sonra yaparım' diyerek ertelemek
• Yeni eşya alışverişini durduramamak veya ücretsiz verilen eşyaları geri çevirememek
• Evde yürüme yollarının daralması, kapı ve merdivenlerin tıkanması

Çocuklarda belirtiler

• Oyuncak, kâğıt, kutu gibi eşyaları aşırı miktarda toplamak ve hiçbirini elden çıkarmak istememek
• Anne babanın odasını toplamasına aşırı tepki vermek, ağlamak veya öfkelenmek
• Odada yatak, çalışma masası gibi alanların eşya yüzünden kullanılamaz hale gelmesi
• Eşyalarını arkadaşlarıyla paylaşmakta belirgin zorlanma
• Okula gitmekte isteksizlik, arkadaş ziyaretlerinden kaçınma veya evine davet etmek istememe
• Bu belirtiler genellikle aile fark edene kadar yıllarca sürebilir; erken destek çok değerlidir

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Yıllar içinde biriken eşyaların artık evin büyük bölümünü kaplaması
• Eşya yığınları arasında yürürken düşme ve takılma riskinin artması
• Yangın çıkma ve yangından kaçamama riskinin yükselmesi (ocak, elektrik kabloları, birikmiş kâğıtlar)
• İlaçlarını, faturalarını veya önemli belgelerini eşyalar arasında bulamama
• Kendini ihmal etme: yeterince yemek yememe, temizlenememe, doktora gitmeyi erteleme
• Sosyal çevreden uzaklaşma ve yalnızlığın artması
• Bazen unutkanlık veya başka bir sağlık sorununun tabloya eşlik etmesi; bu nedenle bir hekim değerlendirmesi önemlidir

Nedenler

Ana nedenler

• Beynin karar verme ve eşyalara duygusal bağ kurma ile ilgili bölgelerindeki işleyiş farklılıkları
• Genetik yatkınlık: ailede istifleme veya benzer biriktirme öyküsü bulunması
• Karar vermede zorlanma, mükemmeliyetçilik ve 'bir gün lazım olur' düşüncesine yatkın kişilik özellikleri
• Kayıp, ayrılık, travma veya zorlu yaşam olayları sonrasında eşyalara tutunmanın artması
• Uzun süreli yalnızlık ve sosyal desteğin azalması
• Bazı durumlarda depresyon, kaygı bozukluğu, takıntı-zorlantı bozukluğu veya dikkat sorunları ile birlikte görülmesi
• İleri yaşta bunama (demans) gibi durumların tabloyu ağırlaştırabilmesi

Risk faktörleri

• Ailede istifleme veya biriktirme davranışı olması
• Çocuklukta eşya kaybı, yokluk veya güvensizlik yaşanması
• Travmatik bir olay yaşamış olmak
• Yalnız yaşamak ve sosyal çevrenin zayıf olması
• Depresyon, kaygı bozukluğu veya dikkat sorunları öyküsü
• İleri yaş ve bilişsel (düşünme, hatırlama) işlevlerde azalma
• Uzun süreli stresli yaşam koşulları

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Kendinize veya bir yakınınıza zarar verme düşüncesi varsa hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise gidin
• Evde yangın, tıkanmış çıkış yolu veya acil tıbbi durum söz konusuysa vakit kaybetmeden 112'yi arayın
• Bakım, beslenme veya hijyen durumu birkaç gün içinde hızla kötüleştiyse
• Düşme, sıkışma veya yaralanma sonrası hareketsiz kalındıysa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Biriktirme nedeniyle evin bir bölümü artık kullanılamıyorsa
• Eşya atmak size yoğun kaygı veya üzüntü veriyorsa
• Misafir kabul etmek, tamirci çağırmak veya taşınmak imkânsız hale geldiyse
• Bu durum aile ilişkilerinizi, işinizi veya sağlığınızı etkilemeye başladıysa
• Bir yakınınızda bu belirtileri fark ettiyseniz ve nasıl destek olacağınızı bilmiyorsanız
• Utanç veya yalnızlık hissi giderek artıyorsa

Tanı

Tanı çoğunlukla bir hekim veya ruh sağlığı uzmanının sizinle yaptığı ayrıntılı bir görüşme ile konur. Uzman; hangi eşyaları neden sakladığınızı, atarken neler hissettiğinizi, evin ne kadarının kullanılamaz olduğunu ve bu durumun günlük yaşamınızı nasıl etkilediğini sorar. Gerekirse evinizin durumunu anlamaya yönelik sorular veya bir yakınınızın gözlemi de değerlendirmeye katılır. Amaç, bu durumun başka bir sağlık sorunundan mı kaynaklandığını ayırt etmektir.

Yapılabilecek testler

• Ayrıntılı öykü görüşmesi (şikâyetlerin başlangıcı, seyri ve günlük yaşama etkisi)
• İstifleme belirtilerini değerlendiren standart soru formları ve ölçekler
• Genel sağlık muayenesi
• Altta yatan başka bir neden olup olmadığını anlamak için kan tetkikleri (örneğin tiroid işlevleri, vitamin düzeyleri)
• Depresyon, kaygı, takıntı-zorlantı bozukluğu ve dikkat sorunları açısından değerlendirme
• İleri yaşta unutkanlık ve bunama açısından bilişsel değerlendirme

Randevunuzda neler beklenir

Değerlendirme genellikle birkaç görüşme sürer ve telaş gerektirmez. Utanç duyduğunuz için bazı şeyleri anlatmakta zorlanabilirsiniz; bu çok anlaşılır bir duygudur ve uzmanlar bunu bilir. Evinizin fotoğraflarını göstermek veya bir yakınınızı görüşmeye getirmek süreci kolaylaştırabilir. Tanı konduğunda size suçlayıcı değil, destekleyici bir yol haritası sunulmalıdır. Unutmayın: bu bir etiket değil, doğru desteğe ulaşmanın başlangıcıdır.

Tedavi

Tedavinin temel amacı, evinizi güvenli ve yaşanabilir hale getirmek ve eşyalarla ilişkinizi daha az kaygıyla yönetebilmenizi sağlamaktır. En etkili yaklaşım genellikle konuşma terapisidir; gerektiğinde ilaç tedavisi eklenebilir. Zorla ve tek seferde her şeyi atmak genellikle işe yaramaz, hatta kaygıyı artırıp kişiyi tedaviden uzaklaştırabilir. Bu nedenle tedavi sabırlı, küçük adımlarla ve kişinin kendi hızında ilerler.

Evde kişisel bakım

• Bir seferde tek bir küçük alanla başlayın: bir çekmece ya da bir raf. Tüm evi aynı anda düzenlemeye çalışmayın.
• Eşyaları 'kalsın', 'bağışlayayım', 'çöp' olarak ayırın; karar veremediğiniz eşyalar için bir 'bekleme kutusu' oluşturun ve birkaç hafta sonra tekrar bakın.
• Eşyaları elden çıkarmadan önce fotoğrafını çekmek, anıyı korurken fiziksel eşyayı bırakmayı kolaylaştırabilir.
• Yeni eşya almadan önce kendinize 'buna gerçekten yerim var mı?' diye sorun.
• Desteksiz ve yalnız başınıza zorlamayın; güvendiğiniz bir kişiden ya da uzmandan eşlik etmesini isteyin.
• Utanç yerine merakla yaklaşın: 'Bu eşya bana ne hissettiriyor?' sorusu farkındalığı artırır.
• Küçük başarıları kendinize kutlayın; her adım değerlidir.
• Yangın ve güvenlik için çıkış yollarını, ocağı ve elektrik kablolarını her zaman açık ve güvenli tutun.

Tıbbi tedaviler

Tedavide en sık başvurulan yöntem, istifleme sorununa özel olarak uyarlanmış bilişsel davranışçı terapidir. Bu terapi, eşyalara ilişkin düşünce ve inançları fark etmeyi, karar verme ve düzenleme becerilerini geliştirmeyi ve atma sırasında yaşanan kaygıyla baş etmeyi öğretir. Bazı kişilerde motivasyonel görüşme, grup terapisi veya aile desteğiyle yürütülen çalışmalar da yararlı olur. Hekim uygun gördüğünde, eşlik eden kaygı veya depresyon belirtileri için ilaç tedavisi değerlendirilebilir; hangi ilacın ve dozun uygun olduğu yalnızca hekiminizin kararıdır ve bu karar düzenli takip ile gözden geçirilir. İlaçlar tek başına genellikle yeterli olmaz; terapi ile birlikte yürütüldüğünde daha iyi sonuç alınır. Evin güvenli hale getirilmesi için sosyal hizmet uzmanları, ergoterapistler (günlük yaşam becerileri uzmanları) ve yerel destek ekiplerinden de yardım istenebilir. Bu süreçte kendi başınıza ilaç başlamayın veya bırakmayın; mutlaka hekiminize danışın.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

İstifleme bozukluğunda cerrahi bir tedavi yoktur. Ancak ev kazaları, düşmeler veya yangın gibi durumlarda ortaya çıkan yaralanmalar için cerrahi girişim gerekebilir; bu durumlar acil servis hekiminin değerlendirmesine göre yönetilir.

Bu durumla yaşamak

Günlük yaşam, küçük ve öngörülebilir adımlarla düzenlenebilir. Her gün aynı saatte 10-15 dakikalık küçük bir düzenleme molası vermek, bir anda büyük temizlik yapmaktan daha sürdürülebilirdir. Eve yeni eşya girişini yavaşlatmak, alışveriş öncesi bir 'bekleme listesi' tutmak ve eve gelen postayı hemen ayırmak gibi basit alışkanlıklar işe yarar. Aile ve arkadaşlarla ilişkileri sürdürmek, davetleri tamamen reddetmek yerine daha küçük ve yönetilebilir buluşmalar planlamak da yalnızlığı azaltır. Güvenlik her zaman öncelik olmalıdır: çıkış yolları açık, duman dedektörü çalışır durumda olmalı ve ilaçlar erişilebilir bir yerde tutulmalıdır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Eve giren eşyayı sınırlamak için basit kurallar belirleyin (örneğin 'bir yeni, bir eski' yaklaşımı).
• Düzenli ama kısa süreli toparlanma alışkanlığı edinin; uzun ve yorucu seanslardan kaçının.
• Güvendiğiniz bir kişiyle düzenli 'birlikte ayıklama' saatleri planlayın.
• Sosyal bağlantılarınızı koruyun; yalnızlık belirtileri ağırlaştırabilir.
• Uyku düzeninize özen gösterin; yorgunluk karar vermeyi zorlaştırır.
• Alkol ve keyif verici maddelerden uzak durun; bunlar kaygıyı ve karar verme güçlüğünü artırabilir.
• Yangın, su ve elektrik güvenliği için evinizi düzenli kontrol edin.

Diyet ve egzersiz

İstifleme bozukluğunun doğrudan bir diyet tedavisi yoktur; ancak düzenli ve dengeli beslenmek, gün içinde yeterince su içmek genel ruh halini ve karar verme gücünü destekler. Mutfak eşya yüzünden kullanılamıyorsa, basit ve hazırlanması kolay sağlıklı seçenekler planlamak veya yemek hazırlığı için destek istemek işe yarar. Haftada birkaç gün kısa yürüyüşler yapmak, açık havada zaman geçirmek kaygıyı azaltmaya yardımcı olur. Egzersize başlamadan önce, özellikle ileri yaşta veya kalp, tansiyon gibi bir sağlık sorununuz varsa hekiminize danışın; ev içinde takılma riski olan yolları önce güvenli hale getirin.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

İstifleme bozukluğu sıklıkla utanç, suçluluk, yalnızlık ve değersizlik hisleriyle birlikte yaşanır. Kişi çevresinden gelecek eleştiriden korktuğu için geri çekilebilir; bu da depresyon ve kaygı riskini artırabilir. Aile içinde tartışmalar, iş kaybı veya sosyal izolasyon görülebilir. Bu duygularla tek başına baş etmeye çalışmak yükü ağırlaştırır; duygularınızı bir uzmanla veya güvendiğiniz bir kişiyle paylaşmak koruyucudur. Kendinize karşı sert olmak yerine nazik olmayı deneyin; değişim baskıyla değil, güvenle büyür. Eğer kendinize zarar verme düşünceleri geliyorsa ya da umutsuzluk sizi boğuyorsa, lütfen yalnız kalmayın: hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Türkiye'de ayrıca aile sağlığı merkezinizdeki hekiminiz ve ilinizdeki ruh sağlığı hizmetleri size yol gösterebilir.

Önleme

İstifleme bozukluğunu tamamen önlemek mümkün olmasa da, erken fark edildiğinde gidişatı hafifletmek mümkündür. Çocuklukta biriktirme eğilimi fark edilirse, eleştirmeden ve cezalandırmadan destek almak ilerideki zorlukları azaltabilir. Kayıp, travma veya büyük yaşam değişiklikleri sonrasında duygusal destek almak da koruyucudur. Yetişkinlikte ise evde eşya birikmeye başladığını fark ettiğinizde, durum büyümeden bir hekime danışmak en etkili adımdır.

Tarama programları

İstifleme bozukluğu için ülke genelinde uygulanan rutin bir tarama testi yoktur. Bununla birlikte, depresyon veya kaygı nedeniyle bir hekime başvurduğunuzda ya da ileri yaşta sağlık kontrolü yaptırdığınızda bu konu da değerlendirmeye dahil edilebilir. Sağlık Bakanlığı'nın birinci basamak sağlık hizmetleri kapsamında aile hekiminize danışmanız, hem sizin hem de yakınlarınızın durumunu konuşmak için uygun bir yoldur.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Evin kullanılamaz hale gelmesi ve yaşam alanının daralması
• Düşme, takılma ve yaralanma riskinin artması
• Yangın çıkma ve yangından güvenli şekilde kaçamama riski
• Küf, nem, toz ve zararlı canlılar nedeniyle solunum yolu ve cilt sorunları
• Yetersiz beslenme, susuz kalma ve kendini ihmal etme
• İlaçların ve önemli belgelerin kaybolması, sağlık takiplerinin aksaması
• Sosyal izolasyon, aile içi çatışmalar ve yalnızlık
• Depresyon ve kaygı belirtilerinin ağırlaşması
• İş veya okul yaşamında aksama ve maddi zorluklar

Uzun vadeli görünüm

İstifleme bozukluğu, sabır ve doğru destekle yönetilebilen bir durumdur. Herkes aynı hızda ilerlemez; bazı kişiler birkaç ayda belirgin rahatlama yaşarken bazıları daha uzun süreli destek alır. Önemli olan, küçük kazanımların değerini bilmek ve gerektiğinde yeniden yardım istemekten çekinmemektir. Çoğu kişi terapi ve destekle evini daha güvenli, hayatını daha ferah hale getirebilir. Umutsuzluğa kapıldığınız anlarda bunun bir süreç olduğunu hatırlayın; yalnız değilsiniz ve destek almak her zaman mümkündür.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.