Hidronefroz (Böbreklerde İdrar Birikmesi)

Genel Bakış

Hidronefroz, idrarın böbrekten normal şekilde akamaması sonucu böbreğin içindeki idrar toplama bölümünün genişlemesidir. Böbrekler birer filtre gibi çalışır: kanı temizler, atık maddeleri ve fazla suyu idrar olarak ayırır. İdrar önce böbreğin içindeki ince kanallarda toplanır, sonra böbrek havuzu denilen bir bölgede birikir ve buradan üreter adı verilen ince bir kanalla mesaneye akar. Bu akış herhangi bir nedenle yavaşlar veya durursa idrar geride birikir ve böbrek havuzu balon gibi şişer. Hidronefroz tek başına bir hastalık değildir; çoğu zaman altta yatan bir tıkanıklığın ya da akış yavaşlamasının işaretidir.

Oldukça yaygın bir bulgudur. Özellikle bebeklerde anne karnındaki ultrason incelemelerinde sık rastlanır ve bu vakaların çoğu hafiftir. Yetişkinlerde ise daha çok böbrek taşı veya erkeklerde prostat büyümesi gibi nedenlerle ortaya çıkar.

Her yaştan insanı etkileyebilir. Yenidoğanlarda ve çocuklarda sıklıkla doğuştan gelen bir darlık nedeniyle görülür. Yetişkinlerde böbrek taşı olanlarda, erkeklerde prostat büyümesi olanlarda ve geçirilmiş karın ya da idrar yolu ameliyatı öyküsü bulunanlarda daha sık rastlanır. Gebelikte de rahmin idrar yoluna baskı yapmasına bağlı olarak hafif ve geçici genişlemeler görülebilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Çoğu zaman hiçbir belirti yoktur; genişleme başka bir nedenle yapılan ultrason veya tomografide fark edilir.
• Böğürde veya sırtta, genellikle tek taraflı ağrı ya da dolgunluk hissi
• Bulantı, kusma veya karın ağrısı
• İdrar yaparken zorlanma, idrarın ince akması veya mesaneyi tam boşaltamama hissi
• İdrarda kan görülmesi
• Sık idrara çıkma ve idrar yaparken yanma gibi enfeksiyon belirtileri
• Tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları
• Karında şişkinlik veya ele gelen hassas bir kitle

Çocuklarda belirtiler

• Anne karnındaki ultrason sırasında fark edilir; bebek doğduktan sonra kontrol ultrasonu istenir.
• Huzursuzluk, aşırı ağlama, beslenme güçlüğü ve kilo alamama
• Ateşle seyreden idrar yolu enfeksiyonları
• Karında şişlik veya ele gelen kitle
• Daha büyük çocuklarda gece veya gündüz idrar kaçırma
• Bazı çocuklarda karın ya da böğür ağrısı

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• İdrar akışının zayıflaması, damla damla idrar yapma, idrarı tam boşaltamama
• Sık idrara çıkma, özellikle gece sık uyanma
• Belirgin böğür ağrısı yerine geçmeyen karın rahatsızlığı veya huzursuzluk hissi
• İdrar yolu enfeksiyonlarına daha kolay yakalanma
• İleri durumlarda halsizlik, iştahsızlık ve kafa karışıklığı; bu belirtiler böbrek işlevlerinin etkilendiğini gösterebilir

Nedenler

Ana nedenler

• Böbrek taşları; idrar yolunu tıkayabilir veya akışı yavaşlatabilir
• Erkeklerde iyi huylu prostat büyümesi veya prostat iltihabı
• Üreter denilen idrar kanalının doğuştan dar olması; çocuklarda en sık nedenlerden biridir
• İdrar kanalı veya mesane darlıkları; geçirilmiş ameliyat ya da ışın tedavisine bağlı nedbeleşme
• Mesane veya böbrek tümörleri gibi idrar yolunu tıkayabilen oluşumlar
• Sinir sistemi kaynaklı mesane sorunları; omurilik yaralanması veya nörolojik hastalıklarda mesane tam boşalmayabilir
• Gebelikte rahmin idrar kanalına baskı yapması; genellikle hafif ve geçicidir
• İdrar yolunda kan pıhtısı birikmesi
• İdrarın mesaneden böbreğe doğru geri kaçması (idrar reflüsü)

Risk faktörleri

• Daha önce böbrek taşı geçirmiş olmak
• Erkek olmak ve 50 yaşın üzerinde olmak (prostat büyümesi olasılığı artar)
• Tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları
• Karın, pelvik bölge veya idrar yolu ameliyatı ya da ışın tedavisi öyküsü
• Doğuştan gelen idrar yolu farklılıkları
• Omurilik yaralanması, felç veya sinir sistemini etkileyen hastalıklar
• Gebelik döneminde olmak
• Yetersiz sıvı alımı; özellikle taş oluşumunu kolaylaştırabilir

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Hiç idrar yapamıyorsanız
• Ateş, titreme ve böğür ağrınız bir aradaysa
• İdrarınızda kan varsa
• Şiddetli, dayanılmaz böğür veya karın ağrınız varsa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları yaşıyorsanız
• İdrar akışınız zayıfladıysa veya sık idrara çıkıyorsanız
• Açıklanamayan bel ya da böğür ağrınız varsa
• Ultrason veya başka bir tetkikte böbrek genişlemesi saptandıysa
• Çocuğunuzda tekrarlayan ateşli idrar yolu enfeksiyonu varsa
• Böbrek taşı öykünüz varsa ve takip gerekiyorsa

Tanı

Teşhis çoğunlukla görüntüleme ile konur. İlk adım genellikle böbrek ve idrar yolu ultrasonudur; bu inceleme böbrekteki genişlemeyi ve sıklıkla nedenini gösterir. Ardından kan ve idrar testleriyle böbrek işlevleri ve enfeksiyon olup olmadığı değerlendirilir. Nedeni netleştirmek için gerektiğinde tomografi, özel böbrek görüntüleme testleri veya mesane ile idrar kanalının incelenmesi istenebilir.

Yapılabilecek testler

• Böbrek ve idrar yolu ultrasonu; ilk ve en sık kullanılan, ağrısız görüntüleme yöntemidir
• Kan testleri; böbrek işlevlerini (kreatinin, üre) ve elektrolitleri gösterir
• İdrar tahlili ve idrar kültürü; enfeksiyon olup olmadığını araştırır
• Bilgisayarlı tomografi (BT); taş veya tıkanıklığı göstermede etkilidir
• Böbrek sintigrafisi; böbreğin çalışmasını ve idrar akışını değerlendirir
• Sistoskopi; mesanenin içinin ince bir kamera ile görüntülenmesidir
• Gebelikte yapılan ultrason; bebekte genişleme saptanırsa doğum sonrası tekrar değerlendirme planlanır

Randevunuzda neler beklenir

Değerlendirme genellikle birkaç basamakta ilerler ve acele edilmesi gerekmez. Ultrason ağrısızdır ve kısa sürer. Bazı testler için aç gelmeniz veya mesanenizin dolu olması istenebilir; randevu öncesinde bunu sormanız işinizi kolaylaştırır. Sonuçları tek başına internetten yorumlamak yerine doktorunuzla birlikte değerlendirmeniz en doğrusudur.

Tedavi

Tedavi; genişlemenin nedenine, şiddetine ve böbrek işlevlerine göre planlanır. Hafif ve belirtisiz vakalarda bazen yalnızca düzenli takip yeterli olur. Amaç idrar akışını yeniden sağlamak ve böbreği korumaktır. Tedavi sürecini genellikle üroloji veya nefroloji uzmanı yönlendirir.

Evde kişisel bakım

• Doktorunuzun önerdiği miktarda su içmeye özen gösterin; kalp veya böbrek yetmezliği gibi ek bir durumunuz varsa günlük sıvı miktarını mutlaka doktorunuza sorun.
• İdrarınızı uzun süre tutmamaya çalışın.
• Reçetesiz ağrı kesici kullanmadan önce eczacınıza veya doktorunuza danışın; bazı ağrı kesiciler böbreklere zarar verebilir.
• Kontrol ve görüntüleme randevularınızı aksatmayın; küçük değişiklikler bile takipte önemlidir.
• Ateş, idrar yapamama veya şiddetli ağrı olursa beklemeyin, hemen başvurun.
• Şikâyetlerinizi ve idrar miktarınızdaki değişiklikleri kısa notlar hâlinde tutmak, doktorunuza çok yardımcı olur.

Tıbbi tedaviler

İlk adım genellikle idrar akışını rahatlatmaktır. Gerekirse mesaneye ince bir sonda yerleştirilerek biriken idrar boşaltılır; bazı durumlarda böbrekten doğrudan idrar alınması gerekebilir. Enfeksiyon varsa doktorunuz uygun antibiyotik tedavisini planlar. Taş, prostat büyümesi veya darlık gibi altta yatan nedenler uygun yöntemlerle ele alınır. Hangi tedavinin size uygun olduğuna hekiminiz karar verir; ilaç adı ve dozu konusunda yalnızca size reçete edilen tedaviye uyun ve kendi başınıza ilaç başlamayın.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Ameliyat, altta yatan nedenin girişimle düzeltilmesi gerektiğinde düşünülür. Doğuştan gelen idrar kanalı darlığında kanalın yeniden şekillendirilmesi, büyük taşların çıkarılması veya kırılması, prostat büyümesinde idrar yolunu açan girişimler ve nedbeleşmeye bağlı darlıkların genişletilmesi bunlara örnektir. Ameliyat kararı; böbrek işlevleri, genel sağlık durumu ve şikâyetlerin şiddeti birlikte değerlendirilerek verilir.

Bu durumla yaşamak

Hidronefrozu olan çoğu kişi günlük yaşamına normal şekilde devam eder. Önemli olan kontrolleri düzenli yaptırmak ve vücudunuzun verdiği sinyalleri tanımaktır. İdrar miktarınızda belirgin azalma, ateş veya yeni bir ağrı ortaya çıkarsa bunu not edip doktorunuza bildirmeniz faydalı olur.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli su içmeyi günlük bir alışkanlık hâline getirin.
• Tuzu ve işlenmiş gıdaları sınırlayın; dengeli beslenmek böbrek sağlığını destekler.
• Sigara kullanıyorsanız bırakmak için destek isteyin; bu, genel sağlığınızı belirgin şekilde iyileştirir.
• Hareketli kalın; düzenli yürüyüş gibi hafif-orta düzey egzersizler iyi gelir.
• İdrar tutma alışkanlığından kaçının.
• Prostat şikâyetiniz varsa düzenli üroloji takibi yaptırın.
• Kullandığınız tüm ilaç ve takviyeleri doktorunuza ve eczacınıza bildirin.

Diyet ve egzersiz

Böbrek sağlığı için taze gıdaya dayalı dengeli bir beslenme önerilir: sebze, meyve, tam tahıl ve yeterli miktarda protein. Taş öykünüz varsa hangi besinlerden kaçınmanız gerektiğini doktorunuz size özel olarak söyleyecektir; herkese uyan tek bir diyet yoktur. Egzersizde kendi konforunuza uygun, düzenli ve orta düzeyde aktivite yeterlidir; çok sıcak havada veya yoğun egzersizde sıvı kaybına dikkat edin.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Böbreklerle ilgili bir bulgu duymak kaygı yaratabilir ve bu çok normaldir. Belirsizlik hissi, kontrol öncesi gerginlik veya endişe yaşayabilirsiniz. Bu duygular günlük yaşamınızı etkiliyorsa doktorunuzla paylaşın; destek almak güçsüzlük değil, iyi bakımın bir parçasıdır. Ruhsal bir kriz yaşıyorsanız veya kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa hemen 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun.

Önleme

Hidronefrozun kendisi doğrudan önlenemez; çünkü bu bir bulgudur. Ancak nedenlerinin bir kısmı azaltılabilir: yeterli sıvı alımı, böbrek taşlarının erken tedavisi, idrar yolu enfeksiyonlarının zamanında tedavisi, prostat şikâyetlerinin düzenli takibi ve gebelikte yapılan ultrason kontrolleri sayesinde birçok vaka erken fark edilir.

Tarama programları

Rutin tarama herkes için önerilmez. Ancak gebelikte yapılan ultrason, bebeklerdeki genişlemeleri erken gösterir. Böbrek taşı, prostat büyümesi veya nörolojik mesane sorunu olan kişilerde doktorunuz düzenli ultrason takibi önerebilir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• İdrar birikimi zamanla böbrek dokusunda baskı ve hasar oluşturabilir
• İdrar yolu enfeksiyonu böbreğe yayılabilir ve böbrekte apse gelişebilir
• Ciddi enfeksiyonlar kana yayılarak hayatı tehdit eden bir tabloya dönüşebilir
• Uzun süre tedavi edilmeyen tıkanıklıklar böbrek işlevlerinde azalmaya yol açabilir
• İdrar birikimi taş oluşumunu kolaylaştırabilir
• Bazı kişilerde tansiyon yükselmesi görülebilir

Uzun vadeli görünüm

Çoğu kişi için haber iyi: neden zamanında fark edilip tedavi edildiğinde böbrek genellikle toparlanır ve kişi normal yaşamına döner. Hafif vakaların önemli bir kısmı hiç girişim gerektirmeden izlenir. Düzenli takip ve hekiminizin önerilerine uymak, en iyi sonucu almanın en güvenilir yoludur.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.