Aşırı Duyarlılık Reaksiyonları (Alerjik Tepkiler)

Genel Bakış

Aşırı duyarlılık reaksiyonu, bağışıklık sistemimizin aslında zararsız olan bir maddeye karşı beklenenden çok daha güçlü tepki vermesidir. Tepkiye yol açan bu maddelere 'alerjen' denir. Polen, bazı besinler, arı sokması, lateks ya da bazı ilaçlar alerjen olabilir. Reaksiyon bazen ciltte kaşıntı ve kızarıklık gibi hafif kalır; bazen de solunumu zorlaştıracak kadar ciddi olabilir. Hafif bir tepki her zaman ciddi bir tepkinin habercisi değildir, ama belirtileri tanımak ve ne zaman yardım istemek gerektiğini bilmek önemlidir.

Evet, yaygındır. Alerjik hastalıklar hem Türkiye'de hem dünyada son yıllarda artış gösteriyor. Toplumun önemli bir bölümü hayatının bir döneminde kurdeşen, alerjik nezle ya da bir besine veya ilaca karşı tepki gibi bir aşırı duyarlılık reaksiyonu yaşıyor. Çoğu zaman bu reaksiyonlar hafif seyreder ve günlük yaşamı tamamen kısıtlamaz.

Herkesi etkileyebilir. Ailesinde alerji, astım veya egzama (cilt kuruluğu ve kaşıntıyla seyreden iltihaplı cilt hastalığı) öyküsü olan kişilerde daha sık görülür. Çocuklarda besin alerjileri, yetişkinlerde ise ilaç ve arı alerjileri öne çıkar. Bebekler, küçük çocuklar ve ileri yaştaki kişiler daha dikkatli izlenmelidir; çünkü belirtiler bu gruplarda farklı görünebilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Ciltte kaşıntılı kızarıklıklar ve kabarık döküntüler (kurdeşen)
• Ciltte kızarıklık, sıcaklık hissi, döküntü
• Dudak, göz kapağı veya yüzde şişlik
• Hapşırma, burun akması veya tıkanıklığı
• Gözlerde kaşıntı, sulanma ve kızarma
• Boğazda gıcıklanma, hafif öksürük
• Hırıltılı solunum veya nefes alırken zorlanma hissi
• Karın ağrısı, bulantı, kusma veya ishal
• Ağız çevresinde veya dilde karıncalanma, yanma hissi

Çocuklarda belirtiler

• Egzama benzeri kuru, kaşıntılı ve kızarık cilt alanları
• Sürekli huzursuzluk, ağlama, uykuya dalmakta güçlük
• Beslenme sırasında ağlama, memeyi veya biberonu reddetme
• Sık kusma, karın şişliği, ishal veya kabızlık
• Hırıltılı solunum, tekrarlayan öksürük, sık burun tıkanıklığı
• Ciddi reaksiyonlarda solgunluk, halsizlik, gevşeklik ve tepkisizlik

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Cilt belirtileri daha silik olabilir; kaşıntı yerine sadece kızarıklık görülebilir
• İlaçlara karşı aşırı duyarlılık bu yaş grubunda daha sık görülür
• Belirtiler başka hastalıklarla karışabileceği için dikkatli değerlendirme gerekir
• Kalp veya akciğer hastalığı olanlarda reaksiyon daha ağır seyredebilir
• Baş dönmesi, tansiyon düşüklüğü hissi ve halsizlik ön planda olabilir

Nedenler

Ana nedenler

• Besinler: süt, yumurta, yer fıstığı, sert kabuklu yemişler, deniz ürünleri, buğday, soya gibi proteinler sık tetikleyicilerdir
• Arı ve böcek sokmaları
• Bazı ilaçlar (hekiminizin değerlendirmesi gerekir; ilacı kendi başınıza bırakmayın)
• Lateks içeren eldiven, balon ve tıbbi malzemeler
• Polen, ev tozu akarları, küf mantarları ve hayvan tüyleri
• Ciltle temas eden maddeler: takı metalleri, kozmetik ürünler, bazı bitkiler ve boyalar
• Fiziksel tetikleyiciler: soğuk, sıcak, güneş, basınç veya terleme bazı kişilerde kurdeşene yol açabilir
• Enfeksiyonlar: bazı virüs ve bakteriler geçici döküntülere veya kurdeşene neden olabilir

Risk faktörleri

• Ailede alerji, astım veya egzama öyküsü bulunması
• Daha önce herhangi bir aşırı duyarlılık reaksiyonu geçirmiş olmak
• Astım veya egzama gibi alerjik kökenli hastalıkların varlığı
• Çok sayıda ilaç kullanmak veya sık ilaç değişikliği yapmak
• Mesleki olarak kimyasal, lateks veya tozla çalışmak
• Bebeklik ve küçük çocukluk dönemi
• Yoğun stres, yorgunluk ve uykusuzluk (reaksiyonları tetikleyebilir)
• Bazı kronik hastalıklar ve bağışıklık sistemini etkileyen durumlar

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Nefes alma, yutma veya konuşmada zorlanma varsa hemen 112'yi arayın
• Yüz, dil veya boğazda hızla büyüyen şişlik varsa hemen 112'yi arayın
• Baş dönmesi, bayılma hissi veya bilinç değişikliği varsa hemen 112'yi arayın
• Yeni bir ilaçtan sonra döküntüyle birlikte ateş, halsizlik veya ağız içi yaralar çıkarsa aynı gün sağlık kuruluşuna başvurun
• Hızla yayılan döküntü veya şişlik varsa aynı gün bir hekime görünün

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Tekrarlayan kurdeşen, kaşıntı veya döküntü atakları yaşıyorsanız
• Mevsimsel hapşırma, burun akması ve göz kaşıntısı günlük yaşamı etkiliyorsa
• Bir besinden sonra tekrarlayan hafif belirtiler fark ettiyseniz (besini kendi başınıza tamamen kesmeyin, önce hekiminize danışın)
• Hangi maddenin tepkiye yol açtığını merak ediyor ve test yaptırmak istiyorsanız
• Çocuğunuzda sık hırıltı, egzama veya beslenme sorunu varsa
• Daha önce ciddi bir reaksiyon geçirdiyseniz ve acil durum planınızı gözden geçirmek istiyorsanız

Tanı

Tanı çoğunlukla konuşarak başlar. Hekiminiz belirtilerin ne zaman, nerede ve hangi maddeyle temas sonrası ortaya çıktığını ayrıntılı olarak dinler, cildinizi ve genel durumunuzu muayene eder. Ardından gerekiyorsa alerji testleri isteyebilir. Önemli bir nokta şudur: testler tek başına tanı koymaz; sonuçlar mutlaka yaşadığınız belirtilerle birlikte değerlendirilir. Bu yüzden bir testte 'pozitif' çıkan madde her zaman gerçek şikâyet nedeni olmayabilir.

Yapılabilecek testler

• Ayrıntılı öykü ve belirti günlüğü tutulması (en değerli adım)
• Deri prick testi: cilde küçük miktarlarda alerjen damlatılıp hafifçe çizilerek tepki izlenir
• Kan testi: kanda belirli alerjenlere karşı oluşan antikorların (bağışıklık maddeleri) düzeyine bakılır
• Yama testi: ciltle temas eden alerjenlerin sırt bölgesine uygulanıp 48-72 saat sonra değerlendirilmesi
• Kontrollü deneme testi: bazı durumlarda, mutlaka sağlık kuruluşunda gözetim altında, besin veya ilaç denemesi yapılır
• Solunum fonksiyon testi: astım benzeri yakınmalar varsa akciğer kapasitesi ölçülür

Randevunuzda neler beklenir

Testler genellikle kısa sürer ve çoğu kişi için rahatsız edici değildir; deri testinde hafif kaşıntı olabilir. Sonuçlar aynı gün ya da birkaç gün içinde çıkar. Hekiminiz sonuçları belirtilerinizle birleştirerek bir 'tetikleyici listesi' ve gerekiyorsa acil durum planı hazırlar. Bazen kesin nedeni bulmak zaman alabilir; bu süreçte sabırlı olmak ve belirtileri düzenli not etmek çok yardımcı olur.

Tedavi

Tedavinin temeli üç başlıktan oluşur: tetikleyiciden kaçınmak, belirtileri kontrol altına almak ve ciddi bir reaksiyon ihtimaline karşı hazırlıklı olmak. Hangi yaklaşımın uygun olduğu, belirtilerin türüne, sıklığına ve şiddetine göre değişir. Planı hekiminizle birlikte, size özel olarak yapmak en doğrusudur.

Evde kişisel bakım

• Bilinen tetikleyicilerden uzak durun; besin alerjiniz varsa etiketleri dikkatle okuyun ve gerekirse restoranlarda içerik sorun
• Belirtilerinizi, ne zaman ve neyle temas sonrası ortaya çıktığını kısa notlarla kaydedin
• Aile, iş yeri, okul ve yakın çevrenizle alerjinizi paylaşın; gerekiyorsa yazılı bir acil durum planı bulundurun
• Hekiminizin önerdiği acil durum ilacını (varsa) her zaman yanınızda taşıyın ve nasıl kullanılacağını önceden öğrenin
• Kurdeşen sırasında sıcak duş, sıkı giysi, alkol ve aşırı efor belirtileri artırabilir; serin ortam ve bol su iyi gelir
• Cildi çok kaşımayın; tırnaklarınızı kısa tutun, kaşıntıyı artıran ürünlerden kaçının
• Tetikleyiciyi kendi başınıza geniş kapsamlı olarak diyetinizden çıkarmayın; önce hekiminize veya diyetisyene danışın

Tıbbi tedaviler

Hekiminiz belirtilerin türüne göre farklı tedavi seçenekleri önerebilir. Kaşıntı, hapşırma ve kurdeşen gibi belirtiler için alerji belirtilerini hafifleten ilaçlar; ciltteki kızarıklık ve iltihap için kremler; hırıltı veya astım benzeri yakınmalar için solunum yolu ilaçları kullanılabilir. Ciddi reaksiyon riski taşıyan kişilere, acil durumda kullanılmak üzere hekim tarafından reçete edilen bir enjeksiyon verilebilir; bunun ne zaman ve nasıl uygulanacağı mutlaka öğrenilmeli, yakınlarınıza da gösterilmelidir. Bazı kişilerde alerji aşısı (immünoterapi) olarak bilinen, düzenli ve uzun süreli uygulamalarla vücudun tetikleyiciye tolerans geliştirmesini amaçlayan bir yöntem de değerlendirilebilir. İlaç seçimi, dozu ve süresi yalnızca hekiminize aittir; eczacınıza danışmadan yeni bir ilaç başlamayın ve reçete edilen ilacı kendi kararınızla bırakmayın.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Aşırı duyarlılık reaksiyonlarının tedavisinde cerrahi genellikle yer almaz; tanı ve tedavi çoğunlukla ilaçlı veya ilaçsız tıbbi yöntemlerle yürütülür. Çok nadir durumlarda hekiminiz başka bir nedeni dışlamak için ek değerlendirme veya girişim önerebilir; böyle bir durumda ayrıntıları kendi hekiminizle konuşmanız en doğrusudur.

Bu durumla yaşamak

Alerjiyle yaşamak, biraz planlama ve farkındalık gerektirir ama günlük hayatı tamamen kısıtlamaz. Alışverişte etiket okumak, dışarıda yerken içerik sormak, çocuğunuzun okulunu ve bakıcısını bilgilendirmek gibi küçük alışkanlıklar büyük fark yaratır. Yanınızda daima gerekli bilgileri taşıyın; bir bileklik veya kart üzerinde alerjinizin yazması acil durumlarda işinizi kolaylaştırır. Seyahat ederken ilaçlarınızı el bagajında bulundurun ve otel/restoran personeline durumunuzu önceden bildirin.

Yaşam tarzı ipuçları

• Evde toz akarlarına karşı önlemler alın: yatak takımlarını sık yıkayın, nemi kontrol edin, halı ve yastık gibi toz tutan ürünleri azaltın
• Sigara dumanından ve yoğun koku, sprey ve kimyasallardan uzak durun
• Stresi yönetmek için düzenli uyku, gevşeme egzersizleri ve nefes çalışmaları deneyin
• Açık havada polen mevsiminde, polen yoğunluğunun yüksek olduğu saatlerde pencereleri kapalı tutmayı düşünün
• Egzersiz yapacaksanız yanınızda telefon bulundurun; egzersizle tetiklenen reaksiyon öykünüz varsa hekiminizin önerilerine uyun
• Çocuğunuzun okulunda ve kreşinde acil durum planının bilinmesini sağlayın

Diyet ve egzersiz

Besin alerjiniz varsa, hangi besinlerden kaçınmanız gerektiğini hekiminiz ve bir diyetisyenle birlikte belirleyin. Gereksiz yere çok sayıda besini diyetten çıkarmak beslenme eksikliğine yol açabilir. Kaçındığınız besinlerin yerine benzer besin değeri sağlayan alternatifler planlanmalıdır. Egzersiz çoğu kişi için güvenlidir ve genel sağlığa katkı sağlar. Nadir durumlarda egzersiz, özellikle bir besinle birlikte reaksiyonu tetikleyebilir; böyle bir öykünüz varsa hangi durumlarda egzersizden kaçınmanız gerektiğini hekiminize sorun.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Tekrarlayan alerjik reaksiyonlar kaygıya yol açabilir; özellikle ciddi bir reaksiyon yaşamış kişiler ve çocuklarının sağlığından endişe eden ebeveynler bu duyguyu sık yaşar. Dışarıda yemek yemekten çekinmek, sosyal ortamlardan uzaklaşmak veya her an bir şey olacak korkusu yaşamak anlaşılır tepkilerdir. Bu duygular günlük yaşamınızı zorluyorsa bir sağlık profesyonelinden destek istemekten çekinmeyin; konuşmak ve doğru bilgiye sahip olmak kaygıyı belirgin biçimde azaltır. Ruhsal olarak çok zorlandığınızı hissediyorsanız, yaşadığınız yerdeki acil veya ruh sağlığı hizmetlerine başvurmayı ertelemeyin.

Önleme

Var olan bir alerjiyi tamamen ortadan kaldıran kesin bir yöntem yoktur; ancak reaksiyonları büyük ölçüde önlemek mümkündür. En etkili yol, bilinen tetikleyiciden kaçınmaktır. Yeni bir reaksiyon geçirdiyseniz nedenini öğrenmek için alerji değerlendirmesi yaptırmak, gelecekteki atakları önlemenin en sağlam adımıdır. Bebeklerde besin alerjilerinin önlenmesiyle ilgili öneriler zaman içinde değiştiği için, ek gıdaya geçiş planını mutlaka çocuk hekiminizle birlikte yapın.

Aşılar

Aşırı duyarlılık reaksiyonlarını önleyen bir aşı yoktur. Bununla birlikte genel sağlığınızı koruyan rutin aşılar önemlidir. Daha önce bir aşıya karşı reaksiyon geçirdiyseniz veya aşı içeriğindeki bir maddeye alerjiniz olduğunu düşünüyorsanız, aşı yaptırmadan önce bunu mutlaka sağlık ekibine bildirin.

Tarama programları

Aşırı duyarlılık reaksiyonları için toplum genelinde uygulanan rutin bir tarama testi yoktur. Tarama yerine, belirti yaşayan kişilerin alerji değerlendirmesine yönlendirilmesi önerilir. Belirtiniz olmasa bile güçlü bir aile öykünüz varsa, hekiminizle konuşarak size uygun bir değerlendirme planı yapabilirsiniz.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Ciddi alerjik reaksiyon (anaflaksi) riski; bu durum hayatı tehdit edebilir ve acil müdahale gerektirir
• Tekrarlayan ve uzun süren kurdeşen atakları, uyku ve yaşam kalitesinde bozulma
• Astım benzeri yakınmaların kötüleşmesi veya kontrolünün zorlaşması
• Çocuklarda beslenme güçlüğü nedeniyle büyüme ve gelişme sorunları
• Cildin sürekli kaşınması nedeniyle tahriş, çizik ve nadiren enfeksiyon
• Sosyal ortamlardan kaçınma, kaygı ve okul/iş yaşamında zorlanma

Uzun vadeli görünüm

Çoğu kişi için aşırı duyarlılık reaksiyonları, tetikleyiciyi tanıyıp basit önlemler aldığında kontrol altında tutulabilir ve normal bir yaşam sürdürmek mümkündür. Bazı besin alerjileri özellikle çocuklarda zamanla gerileyebilir; bazıları ise uzun sürebilir. Her iki durumda da düzenli takip ve doğru bir acil durum planı, kendinizi güvende hissetmeniz için en güçlü araçtır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.