İTP (İdiyopatik Trombositopenik Purpura): Vücudun Kendi Pulcuklarına Saldırması

Genel Bakış

İTP, bağışıklık sisteminin yanlışlıkla kan pulcuklarına (trombositlere) saldırması sonucu ortaya çıkan bir durumdur. Kan pulcukları, kanın pıhtılaşmasını sağlayan küçük hücre parçalarıdır; sayıları azaldığında kolay morarma ve kanama eğilimi görülebilir. Eski adı 'idiyopatik' (nedeni bilinmeyen) olsa da bugün bu durumun bağışıklık sistemi kaynaklı olduğu bilindiği için çoğu zaman 'immün trombositopeni' olarak da adlandırılır. Önemli olan şu: İTP bulaşıcı değildir ve kanser değildir.

İTP çok sık görülen bir durum değildir, ama nadir de sayılmaz. Çocuklarda yılda yaklaşık yüz binde birkaç çocukta görülür; yetişkinlerde de benzer seyrek bir sıklıkta rastlanır. Yine de düşük kan pulcuğu saptanan kişilerde sık rastlanan nedenlerden biridir.

Her yaştan insanı etkileyebilir. Çocuklarda genellikle 2-6 yaş arasında ve kısa süreli olarak görülür; kız ve erkek çocuklarda sıklık benzerdir. Yetişkinlerde ise daha çok uzun süreli form görülür ve kadınlarda erkeklere göre yaklaşık iki kat daha sık rastlanır. Hamilelik döneminde de ortaya çıkabilir veya fark edilebilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Nedeni açıklanamayan kolay morarmalar; bazen çok hafif bir çarpmayla bile büyük morluklar oluşur
• Deride toplu iğne başı büyüklüğünde kırmızı-mor noktalar (peteşi denir), genellikle bacaklarda ve ayak bileklerinde
• Burun kanamaları; özellikle uzun süren veya sık tekrarlayan burun kanamaları
• Diş eti kanamaları, diş fırçalarken kanama
• Ağız içinde kanla dolu küçük kabarcıklar
• Küçük kesiklerin normalden uzun süre kanaması
• Kadınlarda âdet kanamalarının belirgin şekilde daha yoğun ve uzun sürmesi
• Halsizlik ve yorgunluk hissi

Çocuklarda belirtiler

• Genellikle bir soğuk algınlığı veya viral enfeksiyondan 1-3 hafta sonra aniden ortaya çıkan morluklar ve kırmızı noktalar
• Çocuk genellikle neşeli ve iyi görünür; sadece cildinde morluklar vardır
• Burun kanaması ilk belirti olabilir
• Çoğu çocukta tablo birkaç hafta-birkaç ay içinde kendiliğinden düzelir

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Hiçbir yakınma yokken rutin kan tahlilinde düşük kan pulcuğu sayısı saptanabilir
• Cilt daha kolay morarabilir; ince ve kırılgan cilt bu durumu daha görünür hale getirir
• Kan sulandırıcı veya ağrı kesici ilaç kullanımı kanamayı belirginleştirebilir
• Yorgunluk, halsizlik ve eforla nefes darlığı gibi genel şikâyetler eşlik edebilir
• Kanama belirtileri yaşla birlikte daha dikkatli izlenmelidir

Nedenler

Ana nedenler

• Bağışıklık sisteminin yanlışlıkla normal kan pulcuklarına karşı antikor (savunma proteini) üretmesi ve bu pulcukların yıkımını hızlandırması
• Kan pulcuklarının büyük kısmının dalakta (karnın sol üst kısmındaki organ) yıkılması
• Bazı durumlarda kemik iliğinin yeterince yeni pulcuk üretememesi
• Çoğu vakada başlatıcı net bir neden bulunamaz; eski adındaki 'idiyopatik' kelimesi bu bilinmezliği anlatır
• Çocuklarda sıklıkla bir viral enfeksiyonun ardından tetiklenebilir
• Bazı ilaçlar, başka bağışıklık sistemi hastalıkları veya bazı enfeksiyonlar benzer tabloya yol açabilir; bu nedenle önce bunların dışlanması gerekir

Risk faktörleri

• Yakın zamanda geçirilmiş viral enfeksiyon
• Ailede veya kişide başka otoimmün hastalıkların (bağışıklık sisteminin kendi dokularına saldırdığı durumlar) bulunması
• Bazı ilaçların kullanımı
• Kadın cinsiyet (özellikle yetişkinlerde uzun süreli form için)
• Hamilelik dönemi
• İleri yaş; başka hastalıkların ve ilaç kullanımının bir arada bulunması

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Vücudunuzda açıklanamayan, hızla yayılan morluklar ve kırmızı noktalar fark ettiyseniz
• Kanama durmuyor veya tekrar tekrar başlıyorsa
• Bilinen İTP veya düşük kan pulcuğu tanınız varsa ve yeni bir kanama belirtisi çıktıysa
• Ateş, şiddetli halsizlik ve kanama belirtileri bir aradaysa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Nedeni belli olmayan morluklarınız sık tekrarlıyorsa
• Diş fırçalarken sürekli kanama oluyorsa
• Burun kanamalarınız sıklaştıysa
• Rutin kan tahlilinde kan pulcuğu sayınız düşük bulunduysa
• Âdet kanamalarınız belirgin şekilde arttıysa
• Sürekli yorgunluk ve halsizlik yaşıyorsanız

Tanı

İTP tanısı öncelikle öykü, muayene ve kan tahlilleri ile konur. Hekiminiz morlukların ne zaman başladığını, kullandığınız ilaçları, geçirdiğiniz enfeksiyonları ve ailede benzer hastalık olup olmadığını sorar. Ardından kan pulcuğu sayısı düşük bulunursa, bu düşüklüğe yol açabilecek diğer nedenler (başka kan hastalıkları, karaciğer hastalıkları, bazı enfeksiyonlar, ilaçlar) adım adım dışlanır. Bu dışlama süreci tanının en önemli parçasıdır.

Yapılabilecek testler

• Tam kan sayımı: kan pulcuğu sayısını ve diğer kan hücrelerini gösterir
• Periferik yayma: kanın mikroskop altında incelenmesi; pulcukların görünümü ve başka anormallikler değerlendirilir
• Karaciğer ve böbrek fonksiyon testleri
• Pıhtılaşma testleri
• Bazı enfeksiyonların (hepatit, HIV gibi) araştırılması
• Gerekirse bağışıklık sistemi ile ilgili ek testler
• Seçilmiş vakalarda kemik iliği incelemesi (genellikle tanı net değilse veya tedaviye yanıt beklenmedikse)

Randevunuzda neler beklenir

Tanı sürecinde birkaç kez kan vermeniz istenebilir; bu, değerlerin seyrini görmek için normaldir. Bazı kişilerde kesin tanı için bir süre beklemek ve belli aralıklarla tahlil tekrarlamak gerekebilir. Hekiminiz kan pulcuğu sayınızı ve kanama belirtilerinizi birlikte değerlendirerek size özel bir izlem planı yapar. Süreç boyunca sorularınızı sormaktan çekinmeyin.

Tedavi

İTP'de tedavi kararı tek bir sayıya bakılarak değil, kan pulcuğu düzeyi ile kanama belirtilerinin birlikte değerlendirilmesiyle verilir. Kan pulcuğu sayısı düşük ama hiç kanama belirtisi olmayan birçok kişide sadece düzenli izlem yeterli olabilir. Amaç, tehlikeli kanamaları önlemek ve yaşam kalitesini korumaktır. Tedavi planı yaş, hamilelik durumu, eşlik eden hastalıklar ve kişinin yaşam tarzına göre hekiminiz tarafından kişiye özel düzenlenir.

Evde kişisel bakım

• Kan pulcuğu sayınız düşükken yaralanma riski yüksek sporlardan (boks, futbol, bisiklet, kayak gibi) uzak durun
• Aspirin ve bazı ağrı kesici ilaçlar kanamayı artırabilir; yeni bir ilaç, bitkisel ürün veya takviye kullanmadan önce mutlaka eczacınıza ya da hekiminize danışın
• Yumuşak uçlu diş fırçası kullanın, diş ipini nazikçe kullanın
• Tıraş için jilet yerine elektrikli tıraş makinesi tercih edin
• Kanama belirtilerini (yeni morluklar, kırmızı noktalar, kanama süresi) not edin; takip randevularınızda hekiminize anlatın
• Baş ağrısı veya darbelerde dikkatli olun; başınızı çarparsanız hekiminize bilgi verin
• Kan pulcuğu sayınız çok düşükse, gereksiz cerrahi girişimler ve diş çekimi gibi işlemler öncesinde hekiminizi mutlaka bilgilendirin

Tıbbi tedaviler

İlaç tedavisi gerektiğinde hekiminiz genellikle şu yaklaşımlardan birini ya da birkaçını seçer: bağışıklık sisteminin pulcuklara saldırısını azaltan ilaçlar; kan pulcuklarının dalakta yıkımını azaltmaya yönelik uygulamalar; kemik iliğinin daha fazla pulcuk üretmesini destekleyen tedaviler; ve kanama riski yüksek acil durumlarda kan pulcuğu sayısını hızla yükseltmeye yönelik hastane uygulamaları. Hangisinin uygun olduğu, kan pulcuğu sayısı, kanama şiddeti, yaş ve eşlik eden hastalıklara göre belirlenir. İlaçların adı, dozu ve süresi yalnızca sizi takip eden hekim tarafından düzenlenmelidir; kendi başınıza ilaç başlamayın veya bırakmayın.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Cerrahi seçenek, genellikle yetişkinlerde ve ilaç tedavilerine yeterli yanıt alınamayan, kanama sorunu süren seçilmiş vakalarda düşünülebilir. Burada söz konusu olan genellikle dalağın alınmasıdır (splenektomi), çünkü pulcukların önemli bir kısmı dalakta yıkılır. Bu karar aceleyle değil, tüm yararlar ve riskler ayrıntılı konuşularak ve aşılar gibi ön hazırlıklar tamamlanarak verilir. Böyle bir girişim gerekip gerekmediğini mutlaka hekiminizle birlikte değerlendirin.

Bu durumla yaşamak

İTP ile yaşamak çoğu kişi için günlük hayatı tamamen durduran bir durum değildir; ancak biraz dikkat ve düzenli takip gerektirir. Kan pulcuğu sayınız düştüğünde daha temkinli olmayı, yeni belirtileri fark etmeyi ve kontrollerinizi aksatmamayı öğrendikçe kendinizi daha güvende hissedersiniz. Çocuklar genellikle okula ve oyunlarına devam edebilir; sadece çarpışmalı oyunlara ara vermek gerekebilir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Kan pulcuğu değerlerinizi ve belirtilerinizi düzenli olarak kaydedin
• Kontrollü ve güvenli egzersizleri (yürüyüş, yüzme gibi) tercih edin; yaralanma riski yüksek aktivitelerden kaçının
• Alkolü sınırlayın; aşırı alkol hem karaciğeri hem de kan pulcuklarını olumsuz etkileyebilir
• Reçetesiz ilaçlar, bitkisel ürünler ve takviyeler konusunda her zaman eczacınıza danışın
• Diş bakımınızı aksatmayın; diş eti kanaması olsa bile düzenli ve nazik fırçalama önemlidir
• Seyahat ederken yanınızda sağlık bilgilerinizi bulundurun ve gideceğiniz yerde sağlık hizmetine nasıl ulaşacağınızı önceden öğrenin
• Hamilelik planlıyorsanız veya hamileyseniz bunu hekiminize erkenden bildirin

Diyet ve egzersiz

İTP için özel bir diyet yoktur; dengeli ve çeşitli beslenme genel sağlığınızı destekler. Yeterli sıvı alımı ve düzenli, hafif-orta yoğunlukta hareket (yürüyüş, yüzme, sabit bisiklet) hem fiziksel hem ruhsal olarak iyi gelir. Kan pulcuğu sayısı çok düşükken düşme veya çarpma riski olan sporlardan kaçınmak, ağırlık kaldırma gibi zorlayıcı aktiviteleri hekiminize sormak akıllıca olur. Beslenmeyle ilgili özel bir öneri duyduysanız, bunu hekiminiz veya diyetisyeninizle konuşun.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Kanamanın ne zaman olacağını bilememek, morlukları her gün fark etmek ve tahlil sonuçlarını beklemek kaygı yaratabilir. Bu duygular çok normaldir ve yalnız değilsiniz. Kaygı veya üzüntü günlük yaşamınızı belirgin şekilde etkiliyorsa bir sağlık profesyonelinden destek istemekten çekinmeyin. Ruhsal sağlığınız da tedavinin bir parçasıdır. Kendinizi çok kötü hissettiğinizde, umutsuzluk veya kendinize zarar verme düşünceleri olduğunda vakit kaybetmeden acil yardım isteyin: Türkiye'de 112 Acil Çağrı Merkezi'ni arayabilir veya en yakın acil servise başvurabilirsiniz.

Önleme

İTP'nin önlenebilir bir hastalık olduğu söylenemez; çünkü bağışıklık sisteminin kendi kan pulcuklarına saldırmasını tamamen engelleyen bilinen bir yöntem yoktur. Ancak kanama riskini azaltmak sizin elinizde: düşük kan pulcuğu dönemlerinde yaralanmadan kaçınmak, gereksiz ilaç kullanmamak ve kontrolleri aksatmamak en etkili yoldur.

Aşılar

Çocukluk ve yetişkinlik aşılarını Sağlık Bakanlığı'nın önerdiği takvime göre tamamlamak genel sağlığınız için önemlidir. Nadiren bazı aşıların ardından geçici kan pulcuğu düşüklüğü bildirilmiştir; ancak aşıların sağladığı koruma bu nadir riskten çok daha ağır basar. Aşılar konusunda tereddüdünüz varsa, karar vermeden önce hekiminize veya aile hekiminize danışın.

Tarama programları

İTP için rutin tarama testi yoktur. Kan pulcuğu sayısı genellikle başka bir nedenle yapılan kan tahlilleri sırasında fark edilir. Düzenli sağlık kontrollerinizi yaptırmak, yeni ortaya çıkan morluk ve kanama belirtilerini görmezden gelmemek erken fark edilmenin en iyi yoludur.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Kan pulcuğu sayısı çok düşük kaldığında, sıradan bir yaralanma bile uzun süreli kanamaya dönüşebilir
• Nadiren, özellikle baş travması sonrası beyin içinde kanama gibi ciddi durumlar ortaya çıkabilir
• Tekrarlayan kanamalar nedeniyle demir eksikliği anemisi (kansızlık) gelişebilir
• Yoğun âdet kanamaları kadınlarda halsizliği artırabilir
• Hamilelikte anne ve bebek açısından doğum planlaması daha dikkatli yapılmalıdır
• Sürekli yorgunluk ve kaygı yaşam kalitesini etkileyebilir

Uzun vadeli görünüm

İTP'nin seyri çoğu kişide iyi huyludur. Çocukların büyük çoğunluğu aylar içinde kendiliğinden veya kısa bir tedaviyle düzelir. Yetişkinlerde durum daha uzun sürebilir, dalgalanabilir; ama düzenli takip ve doğru planlamayla çoğu kişi günlük yaşamını normal şekilde sürdürür. Ciddi kanama nadirdir. Kan pulcuğu sayınızla ilgili endişelerinizi hekiminizle açıkça konuşmak, tedavi planınıza güvenmenizi kolaylaştırır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.