Aşılar Hakkında Sık Sorulan Sorular

Genel Bakış

Bağışıklama (aşılama), vücudun savunma sistemini yani bağışıklık sistemini belirli bir hastalığa karşı önceden hazırlamaktır. Aşı, hastalığın kendisini değil, o hastalığı hatırlatan güvenli bir parçasını veya zayıflatılmış halini vücuda tanıtır. Böylece vücut gerçek mikrop ile karşılaştığında onu tanır ve hastalığa yakalanmadan ya da hastalığı daha hafif atlatarak korunur. Aşıların çoğu iğneyle, bazıları ağızdan veya burundan uygulanır. Aşı olmak, sadece kendinizi değil çevrenizdeki kişileri de korumanın bir yoludur.

Aşılama, dünyada ve Türkiye'de en yaygın koruyucu sağlık uygulamalarından biridir. Çocukların büyük bölümü Sağlık Bakanlığı takvimine göre aşılanır; yetişkinler için de yaşa ve sağlık durumuna göre hatırlatma aşıları önerilir.

Aşılar bebeklerden yaşlılara, gebelerden kronik hastalığı olanlara kadar herkesi ilgilendirir. Hangi aşının kime ve ne zaman uygun olduğu; yaşa, sağlık durumuna, geçirilmiş hastalıklara ve kullanılan ilaçlara göre değişir. Bu nedenle kişiye özel planı aile hekiminizle birlikte yapmanız en doğrusudur.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Aşı yapılan yerde ağrı, kızarıklık veya şişlik
• Hafif ateş (genellikle 38°C'nin altında)
• Yorgunluk, halsizlik hissi
• Baş ağrısı veya kas ağrısı
• Birkaç gün sürebilen hafif kırgınlık
• Bu belirtiler çoğu kişide 1-3 gün içinde kendiliğinden geçer

Çocuklarda belirtiler

• Aşı yerinde kızarıklık ve dokununca ağrı
• Huzursuzluk, normalden fazla ağlama
• Hafif ateş
• İştahın bir süre azalması
• Daha çok uyuma veya huzursuz uyku
• Belirtiler genellikle aşıdan sonraki 1-2 gün içinde geriler

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Kol ağrısı ve dokunma hassasiyeti
• Hafif ateş ve yorgunluk
• Bazı aşılarda (örneğin zona aşısı) birkaç gün süren daha belirgin kol ağrısı görülebilir
• Kronik hastalığı olan kişilerde belirtiler biraz daha uzun sürebilir

Nedenler

Ana nedenler

• Aşı, vücuda hastalığın bir 'etiketi'ni tanıtır; bağışıklık sistemi bu etikete karşı koruyucu hücreler ve antikor (savunma proteini) üretir.
• Aşı sonrası görülen hafif ateş, kol ağrısı ve yorgunluk, bu koruma hazırlığının doğal bir parçasıdır.
• Aşının içindeki maddeler hastalığa neden olmaz; canlı aşılar bile zayıflatılmış haldedir ve sağlıklı kişilerde hastalık yapmaz.
• Alerjik reaksiyonlar çok nadirdir ve genellikle aşı içeriğindeki bir maddeye karşı duyarlılıkla ilgilidir.

Risk faktörleri

• Daha önce bir aşıya veya aşı içeriğindeki bir maddeye karşı alerjik reaksiyon geçirmiş olmak
• Bağışıklık sisteminin zayıflamış olması (bazı canlı aşılar bu durumda uygun olmayabilir)
• Gebelik (bazı aşılar gebelikte önerilmez, bazıları ise özellikle önerilir)
• Kronik hastalıklar veya düzenli ilaç kullanımı
• Ateşli bir hastalık geçiriyor olmak (aşı genellikle iyileştikten sonraya bırakılır)
• Yumurta, lateks gibi maddelere karşı bilinen alerji

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Aşıdan sonraki 2-3 gün içinde ateşin yükselmesi ve düşmemesi
• Aşı yerinde hızla büyüyen, kızararak yayılan şişlik
• Bebekte uzun süren, avutulamayan ağlama
• Baş dönmesi, bayılma veya şiddetli halsizlik
• Nefes darlığı, yüzde veya boğazda şişme gibi belirtiler varsa hemen 112'yi arayın

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Kendi aşı takviminiz veya çocuğunuzun aşı takvimi hakkında bilgi almak istiyorsanız
• Hangi aşının ne zaman yapılacağını öğrenmek istiyorsanız
• Gebeyseniz veya kronik bir hastalığınız varsa hangi aşıların size uygun olduğunu sormak için
• Aşı sonrası hafif belirtiler beklenenden uzun sürdüyse
• Yurt dışına seyahat planlıyorsanız gerekli aşılar için

Tanı

Bağışıklama bir hastalık değil, koruyucu bir sağlık uygulamasıdır; bu nedenle burada 'teşhis' yerine aşı kayıtlarının kontrol edilmesi ve aşı sonrası belirtilerin değerlendirilmesi söz konusudur. Aile hekiminiz aşı geçmişinizi, yaşınızı ve sağlık durumunuzu değerlendirerek hangi aşıların size uygun olduğunu belirler.

Yapılabilecek testler

• Aşı kayıtlarının incelenmesi (aşı kartı ve e-Nabız kayıtları)
• Gerektiğinde koruyuculuk düzeyini anlamak için kan testi (örneğin antikor düzeyi)
• Aşıya bağlı reaksiyon şüphesinde alerji değerlendirmesi

Randevunuzda neler beklenir

Randevunuz kısa bir görüşmeyi içerir: sağlık geçmişiniz sorulur, aşı kayıtlarınız kontrol edilir ve uygun aşı uygulanır. Aşı sonrası kısa bir süre bekletilip çok nadir görülen reaksiyonlar açısından gözlem yapılabilir. Bu süreç genellikle birkaç dakika sürer.

Tedavi

Aşı sonrası görülen hafif belirtiler için çoğu zaman özel bir tedavi gerekmez; dinlenme, bol sıvı ve aşı yapılan yere soğuk uygulama genellikle yeterlidir. Belirtiler sizi rahatsız ederse doktorunuzun veya eczacınızın önerisiyle ağrı kesici ya da ateş düşürücü kullanılabilir. Yüksek ateş ve çok şiddetli belirtilerde mutlaka bir sağlık kuruluşuna başvurun.

Evde kişisel bakım

• Aşı yapılan kolu hareket ettirin; o gün ağır kaldırmaktan kaçının
• Aşı yerine temiz bir bezle soğuk uygulama yapın
• Bol sıvı için ve dinlenin
• Hafif ateşte ince giysiler tercih edin, odayı aşırı sıcak tutmayın
• Ağır egzersiz ve uzun yolculukları aşı gününe denk getirmemeye çalışın
• Aşı kartınızı ve e-Nabız kaydınızı saklayın

Tıbbi tedaviler

Çoğu kişi tıbbi tedaviye ihtiyaç duymaz. Gerektiğinde doktor veya eczacı, ateşi ve ağrıyı azaltmaya yardımcı olacak ilaçlar önerebilir; bu tür ilaçları kendi başınıza değil, mutlaka danışarak kullanın. Alerjik reaksiyon şüphesinde ise sağlık kuruluşunda değerlendirme ve tedavi gerekebilir.

Bu durumla yaşamak

Aşı günü bazı hafif belirtiler olabileceğini bilerek plan yapmak işinizi kolaylaştırır. Aşıdan sonra birkaç saat dinlenin, su içmeyi ihmal etmeyin ve kolunuzu hareket ettirin. Çoğu insan ertesi gün normal hayatına döner; belirtiler sürerse aile hekiminize danışabilirsiniz.

Yaşam tarzı ipuçları

• Aşı randevularınızı takvime not edin; kaçırdığınız aşıları aile hekiminizle birlikte planlayın.
• Çocuğunuzun aşı kayıtlarını düzenli olarak kontrol edin.
• Düzenli uyku ve dengeli beslenme genel sağlığınızı destekler.
• Seyahat öncesi hangi aşıların gerekebileceğini önceden sorun.
• Aşı hakkında sosyal medyada dolaşan bilgiler yerine Sağlık Bakanlığı ve sağlık kuruluşlarının bilgilendirmelerini esas alın.

Diyet ve egzersiz

Aşı sonrası özel bir diyet gerekmez. Bol sıvı içmek ve hafif, dengeli beslenmek kendinizi daha iyi hissetmenize yardımcı olur. Aşı yapılan gün ağır egzersizden kaçınmak kol ağrısını azaltır; ertesi gün yapacağınız hafif bir yürüyüş genellikle iyi gelir.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

İğne korkusu veya aşılara ilişkin kaygı çok yaygındır ve ciddiye alınması gerekir. Bu kaygıyı bir sağlık profesyoneliyle konuşmak randevuyu kolaylaştırabilir. Çocuklarda aşı öncesi sakin ve dürüst bir açıklama kaygıyı azaltır. Kaygı günlük yaşamınızı belirgin şekilde etkiliyorsa bir ruh sağlığı uzmanından destek isteyebilirsiniz; kendinize zarar verme düşünceniz olursa vakit kaybetmeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.

Önleme

Bu başlık aslında korumanın kendisiyle ilgilidir: aşılama, birçok bulaşıcı hastalığı önlemenin en etkili yollarından biridir. Aşılanan kişi yalnızca kendini değil, aşı olamayanları da korur; buna toplum bağışıklığı denir.

Aşılar

Türkiye'de çocukluk çağı aşıları Sağlık Bakanlığı'nın aşı takvimine göre aile sağlığı merkezlerinde ücretsiz uygulanır. Yetişkinler için de tetanoz gibi düzenli hatırlatma aşıları, risk gruplarında grip aşısı ve ileri yaşta bazı ek aşılar önerilebilir. Hangi aşının sizin için uygun olduğunu yaşınıza ve sağlık durumunuza göre doktorunuza sorun.

Tarama programları

Aşılamada 'tarama' yerine kayıt kontrolü önemlidir: aşı kartınızı ve e-Nabız'daki aşı kayıtlarınızı düzenli kontrol etmek, eksik aşıları zamanında tamamlamanıza yardımcı olur.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Aşılanmamak, aşıyla önlenebilir hastalıklara yakalanma riskini artırır.
• Kızamık, boğmaca ve menenjit gibi hastalıklar özellikle bebeklerde ve bağışıklığı zayıf kişilerde ağır seyredebilir.
• Bazı hastalıklar uzun süreli akciğer, beyin veya işitme sorunlarına yol açabilir.
• Aşı oranları düştüğünde kalabalık ortamlarda salgınların oluşması kolaylaşır.

Uzun vadeli görünüm

Umutsuz olmaya gerek yok: aşılar sayesinde birçok hastalık artık çok nadir görülüyor ve çoğu kişi aşı sonrası belirtileri hafif atlatıyor. Eksik aşılarınız varsa bugün aile hekiminizle konuşmak, sağlığınız için atabileceğiniz en basit ve en etkili adımlardan biridir.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.