Hangi Aşılar Size Gerekli? Aşı Kararını Anlamak

Genel Bakış

Aşı, vücudun savunma sistemine (bağışıklık sistemine) bir hastalığı tanıtan güvenli bir yoldur. Aşı sayesinde kişi o hastalığa yakalanmadan koruma kazanır. "Hangi aşılara ihtiyacım var?" sorusunun tek bir cevabı yoktur; yaşınıza, sağlık durumunuza, mesleğinize, seyahat planlarınıza ve bugüne kadar yapılan aşılarınıza göre değişir. Bu yüzden aşı kararı kişiye özeldir ve en doğrusu aile hekiminizle birlikte verilir.

Evet. Aşılama, Türkiye'de ve dünyada her yıl milyonlarca kişiye uygulanan çok yaygın bir koruyucu sağlık hizmetidir. Çoğu yetişkin hayatının bir döneminde hatırlatma veya ek aşı ihtiyacı duyar.

Herkesi ilgilendirir: bebekler, çocuklar, ergenler, yetişkinler, yaşlılar, gebeler, kronik hastalığı olanlar, sağlık ve bakım çalışanları, kalabalık ortamlarda yaşayanlar ve seyahat edenler.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Aşı yapılan yerde ağrı, kızarıklık veya hafif şişlik (en sık görülen durumdur)
• Hafif ateş ve halsizlik; genellikle 1-2 gün sürer
• Kas eklem ağrısı veya baş ağrısı
• Bir süre iştahın azalması veya kendini yorgun hissetme
• Bu belirtiler bağışıklık sisteminin çalıştığını gösterir ve genellikle kısa sürede kendiliğinden geçer

Çocuklarda belirtiler

• Huzursuzluk, ağlama ve uyku düzeninde kısa süreli değişiklik
• Hafif ateş, aşı yapılan bacakta veya kolda hassasiyet
• Daha az emme veya iştahsızlık; bol sıvı ve sakin bir ortam genellikle yeterlidir
• Ateş veya huzursuzluk uzun sürerse çocuk hekiminize danışın

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• İleri yaşta da genellikle hafif yan etkiler görülür: kol ağrısı, yorgunluk, hafif ateş
• Ateş veya halsizlik belirginse, altta yatan başka bir neden olup olmadığını hekiminizle konuşun
• Kronik hastalığı olanlar, aşı öncesi ve sonrası kullandıkları ilaçları hekimlerine bildirmelidir

Nedenler

Ana nedenler

• Aşıyla önlenebilen hastalıklar hâlâ toplumda görülebiliyor; salgınlar dönem dönem artabiliyor
• Bazı aşılarda oluşan koruma zamanla azalabildiği için hatırlatma dozları gerekebiliyor
• Yaş, kronik hastalıklar ve bazı tedaviler savunma sistemini zayıflatabiliyor
• Seyahat, göç ve kalabalık yaşam koşulları mikroplarla karşılaşma olasılığını artırıyor

Risk faktörleri

• Kalp, akciğer, böbrek hastalığı, şeker hastalığı gibi kronik hastalıklar
• Bağışıklık sistemini zayıflatan hastalık veya tedaviler
• 65 yaş ve üzeri olmak ya da çok küçük bebek olmak
• Gebelik veya gebelik planlamak
• Sağlık çalışanı, bakım evi çalışanı olmak ya da kalabalık ortamda çalışmak
• Yurt dışına seyahat planı
• Dalağın alınmış olması veya orak hücre hastalığı gibi özel durumlar

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Aşı sonrası nefes darlığı, yüz veya boğaz şişmesi, bayılma olursa hemen 112'yi arayın
• Aşı yerinde hızla büyüyen kızarıklık ve şişlik varsa aynı gün sağlık kuruluşuna başvurun
• Yüksek ateş birkaç gün sürüyorsa veya genel durum kötüleşiyorsa vakit kaybetmeyin
• Bebeğinizde sürekli ağlama, emmeyi reddetme veya uyandırılamama varsa hemen bir sağlık kuruluşuna gidin

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Aşı kayıtlarınızı gözden geçirmek ve eksikleri öğrenmek için aile hekiminize başvurun
• Gebelik planlıyorsanız veya hamileyseniz hangi aşıların uygun olduğunu sorun
• Kronik bir hastalığınız varsa veya bağışıklık sistemini etkileyen bir tedavi görüyorsanız
• Yurt dışına seyahat planlıyorsanız, yola çıkmadan birkaç hafta önce danışın
• Hangi aşıların size uygun olduğunu ve ücretsiz olup olmadığını öğrenmek için

Tanı

Aşı ihtiyacını belirlemek için genellikle özel bir test gerekmez. Hekiminiz sizinle konuşur; geçirdiğiniz hastalıkları, kronik rahatsızlıkları, alerjileri, gebelik durumunu, mesleğinizi ve seyahat planlarınızı öğrenir, ardından aşı kayıtlarınıza bakar. Bu konuşma sonunda hangi aşıların sizin için anlamlı olduğu birlikte belirlenir.

Yapılabilecek testler

• Aşı kayıtlarının incelenmesi (e-Nabız kaydı veya aşı karnesi)
• Gerekirse bazı hastalıklara karşı koruyuculuğun olup olmadığını gösteren kan testleri
• Canlı aşı (içinde zayıflatılmış mikrop bulunan aşı) planlanıyorsa gebelik testi
• Alerji geçmişinin ve kullanılan ilaçların değerlendirilmesi

Randevunuzda neler beklenir

Görüşme genellikle kısa sürer. Hekiminiz size hangi aşıların önerildiğini, neden önerildiğini, olası yan etkileri ve sonraki dozun ne zaman olacağını anlatır. Karar size aittir; istediğiniz zaman ek soru sorabilir veya düşünmek için süre isteyebilirsiniz.

Tedavi

Burada tedaviden kastımız korunmadır: size uygun aşıların planlanması, yapılması ve kayıt altına alınması. Aşılama bir hastalığı önceden engellemeye yönelik bir koruyucu sağlık uygulamasıdır; var olan bir hastalığın tedavisi değildir.

Evde kişisel bakım

• Aşı karnenizi veya e-Nabız kayıtlarınızı güncel tutun; hangi aşıyı ne zaman olduğunuzu not edin
• Aşı sonrası bol sıvı için ve dinlenin
• Kol ağrısı için aşı yerine serin bir bez koyabilirsiniz
• Rahat, kolu sıkmayan kıyafetler giyin
• Aşı sonrası ilk yarım saat boyunca sağlık kuruluşunda bekleyin; bu, nadir alerjik reaksiyonlar için önerilen bir uygulamadır
• Bir sonraki doz için takviminizi telefonunuza hatırlatıcı olarak ekleyin

Tıbbi tedaviler

Aşı sonrası hafif ateş veya ağrı için hekiminiz ya da eczacınız uygun bir ağrı kesici veya ateş düşürücü önerebilir. Hangi ilacın size uygun olduğunu, dozunu ve ne sıklıkla kullanılacağını mutlaka hekiminize veya eczacınıza sorun. Özellikle gebelikte, bebeklerde, yaşlılarda ve kronik hastalığı olanlarda reçetesiz ilaçları kendi başınıza kullanmayın. Aşı sonrası gelişen ciddi alerjik reaksiyonlar hastanede tedavi edilir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Bu konuyla doğrudan ilgili bir cerrahi tedavi bulunmamaktadır.

Bu durumla yaşamak

Aşı kararınızı bir kez verip unutmanız gerekmez; zamanla yaşınız, sağlığınız ve yaşam koşullarınız değiştikçe plan da güncellenir. Kayıtlarınızı düzenli tutmak, unutulan dozların önüne geçer. Aşı olduğunuz günü ve olası yan etkileri not etmek, sonraki dozlarda işinizi kolaylaştırır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Yeterli uyku ve dengeli beslenme savunma sisteminizi destekler
• Elleri sık yıkamak ve kalabalık ortamlarda havalandırmaya dikkat etmek de korunmaya yardımcı olur
• Sigara kullanımını azaltmak veya bırakmak genel sağlığınızı güçlendirir
• Seyahat öncesi plan yapmak, son dakikaya bırakmaktan çok daha rahattır
• Aşı ve sağlık kayıtlarınızı aile bireylerinizle paylaşmak, bakım süreçlerinde kolaylık sağlar

Diyet ve egzersiz

Aşıdan önce özel bir diyet uygulamanız gerekmez. Dengeli beslenmek, yeterli su içmek ve düzenli hareket etmek genel bağışıklık sağlığınızı destekler. Aşı sonrası kol veya bacak ağrısı varsa hafif yürüyüşler iyi gelebilir; kendinizi zorlamayın, dinlenmeye de yer açın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

İğne korkusu ve aşı konusunda kararsızlık çok yaygındır; bu duyguları yaşamak ayıp değildir. Kaygınız varsa bunu hekiminizle paylaşmak süreci kolaylaştırır. Eğer aşı düşüncesi sizde yoğun kaygı, uyku sorunu veya panik benzeri belirtiler yaratıyorsa bir ruh sağlığı uzmanından destek alabilirsiniz. Türkiye'de acil bir durumda 112'yi arayabilirsiniz.

Önleme

Evet. Aşılama, aşıyla önlenebilen hastalıklardan korunmanın en güvenilir yollarından biridir. Ayrıca yalnızca kendinizi değil, aşı olamayan küçük bebekleri, bağışıklığı zayıf kişileri ve çevrenizdekileri de korursunuz; buna toplum bağışıklığı denir.

Aşılar

Türkiye'de çocukluk çağı aşı takvimi Sağlık Bakanlığı tarafından belirlenir ve düzenli olarak güncellenir. Yetişkinlerde ise tetanos-difteri hatırlatması, grip, zatürre, hepatit B, suçiçeği, kızamık-kabakulak-kızamıkçık, HPV ve zona gibi aşılar yaşa, hastalıklara, gebelik durumuna, mesleğe ve seyahat planına göre değerlendirilir. Hangi aşının sizin için uygun olduğu ve zamanlaması aile hekiminizle birlikte belirlenmelidir.

Tarama programları

Aşılama bir tarama testi değildir; ancak bazı tarama programları aşılarla birlikte planlanır. Örneğin rahim ağzı kanseri taraması ve HPV aşısı birlikte ele alınır. Size uygun tarama ve aşılama takvimini hekiminizle konuşabilirsiniz.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Kızamık, boğmaca, grip ve zatürre gibi hastalıklar özellikle bebeklerde, yaşlılarda ve kronik hastalığı olanlarda ağır seyredebilir
• Zatürre, menenjit (beyin zarı iltihabı) ve kulak iltihabı gibi ciddi komplikasyonlar gelişebilir
• Bazı hastalıklar kalıcı sakatlığa yol açabilir
• Toplumda aşılanma oranı düşerse salgınlar yeniden görülebilir ve korunması en zor kişiler risk altına girer

Uzun vadeli görünüm

Umutsuz olmaya gerek yok. Aşılar sayesinde pek çok hastalık bugün çok daha az görülüyor ve ağır sonuçları önlenebiliyor. Doğru bilgiye dayanan, size özel bir aşı planı ile hem kendinizi hem de sevdiklerinizi koruyabilirsiniz. Kararlarınızı aile hekiminizle birlikte gözden geçirmeniz bu süreçte en sağlam adımdır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.