DTP, Çocuk Felci, Hepatit B ve Hib Aşıları

Genel Bakış

Bu başlık, bebekleri ve çocukları çok ciddi hastalıklardan koruyan bir grup aşıyı anlatır. DTP (difteri-tetanoz-boğmaca) aşısı üç ayrı hastalığa karşı korur: difteri (boğaz ve burunda iltihap yapan, kalp ve sinirlere zarar verebilen bir hastalık), tetanoz (kaslarda sert kasılmalara yol açan bir hastalık) ve boğmaca (şiddetli öksürük nöbetleriyle seyreden bir hastalık). Çocuk felci (polio) aşısı, sinir sistemini tutup felce yol açabilen bir virüse karşıdır. Hepatit B aşısı karaciğeri etkileyen bir virüse karşı korur. Hib aşısı ise menenjit (beyin zarı iltihabı), zatürre ve nefes borusu tıkanıklığına yol açabilen bir bakteriye karşı koruma sağlar. Bu aşıların çoğu, bebeklik döneminde aynı gün içinde birkaç enjeksiyon olarak uygulanır.

Çok yaygındır. Türkiye'de her bebeğe bu aşılar önerilir ve aile hekimliklerinde rutin olarak yapılır. Yani çocuğunuza bu aşıların yapılması olağan, beklenen bir uygulamadır.

Öncelikle bebekler ve küçük çocuklar içindir. Bunun yanında tetanoz-difteri hatırlatma aşıları yetişkinler için de önemlidir; özellikle gebeler, sağlık çalışanları, toprakla veya hayvanlarla çalışanlar ve kronik hastalığı olanlar hekimleriyle görüşmelidir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Aşının yapıldığı yerde ağrı, kızarıklık ve hafif şişlik
• Hafif ateş (genellikle 38°C altında) ve halsizlik
• Huzursuzluk, uykuya eğilim veya iştahın birkaç gün azalması
• Aşı yapılan bacağı hareket ettirirken rahatsızlık duyma

Çocuklarda belirtiler

• Bebeklerde kısa süreli, avutulabilen ağlama nöbetleri ve meme/emzik emerken zorlanma
• Aşıdan sonraki ilk 24-48 saatte en belirgin olan, genellikle 2-3 günde geçen yan etkiler
• Uyku düzeninde birkaç gün süren hafif değişiklikler
• Aşı yerinde ele gelen küçük bir sertlik (zamanla geriler)

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Yetişkinlerde tetanoz-difteri hatırlatma aşısından sonra kolda ağrı, hafif ateş ve birkaç gün süren yorgunluk
• Aşı yerinde birkaç gün süren hassasiyet
• Nadiren hafif baş ağrısı veya kırıklık hissi

Nedenler

Ana nedenler

• Difteri: damlacık yoluyla (öksürük, hapşırık) bulaşan bir bakteri; boğazda kalın bir tabaka oluşturur, kalp ve sinirleri etkileyebilir.
• Tetanoz: toprakta ve hayvan gübresinde bulunan bir bakterinin çizik veya yaradan girmesiyle oluşur; kaslarda sert kasılmalara yol açar.
• Boğmaca: damlacıkla bulaşır; uzun süren şiddetli öksürük nöbetleri yapar, özellikle küçük bebeklerde nefes durmasına neden olabilir.
• Çocuk felci: ağız yoluyla bulaşan bir virüs; sinir hücrelerini etkileyerek bazı kişilerde kalıcı felce yol açabilir.
• Hepatit B: kan, tükürük, cinsel sıvılar ve doğum sırasında anneden bebeğe bulaşabilen bir virüs; karaciğerde uzun süreli iltihaba yol açabilir.
• Hib: damlacıkla bulaşan bir bakteri; beyin zarı iltihabı (menenjit), zatürre ve solunum yolu tıkanıklığına neden olabilir.

Risk faktörleri

• Aşıların eksik veya hiç yapılmamış olması
• Bebeklik ve erken çocukluk dönemi (bağışıklık sistemi henüz olgunlaşmamıştır)
• Kalabalık ortamlar: kreş, toplu taşıma, kalabalık ev
• Kalp, akciğer hastalığı, şeker hastalığı gibi kronik hastalıklar veya bağışıklık sistemini etkileyen tedaviler
• Hepatit B taşıyıcısı bir anneden doğmak veya gebelikte hepatit B taramasının yapılmamış olması
• Salgın görülen bir bölgede yaşamak veya oraya seyahat etmek

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Aşıdan sonra nefes alma güçlüğü, yüz şişmesi veya yaygın döküntü olursa: hemen 112'yi arayın.
• Havale geçirilirse veya bebek gevşek ve tepkisiz görünüyorsa: hemen 112'yi arayın.
• 3 aydan küçük bebekte ateş çıkarsa aynı gün sağlık kuruluşuna başvurun.
• Aşı yerindeki şişlik hızla büyüyor, kızarıyor ve ısınıyorsa aynı gün bir hekime gösterin.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Aşı takvimindeki kontrol randevularını kaçırmayın; geciken aşılar için aile hekiminize danışın.
• Aşı sonrası ateş veya ağrı için ne yapabileceğinizi öğrenmek istiyorsanız eczacınıza veya hekiminize sorun.
• Seyahat, taşınma veya okula başlama öncesi kayıtlarınızın tam olup olmadığını kontrol ettirin.
• Gebelik düşünüyorsanız veya gebeyseniz, hepatit B ve diğer aşılar için hekiminizle görüşün.

Tanı

Burada bir hastalığın tanısı değil, çocuğun aşı durumunun takibi söz konusudur. Aile hekiminiz veya hemşireniz çocuğun aşı kartına ve elektronik sağlık kayıtlarına bakarak hangi aşıların yapıldığını, hangilerinin eksik kaldığını belirler ve uygun takvimi planlar.

Yapılabilecek testler

• Aşı kartı ve elektronik sağlık kaydının (e-Nabız) kontrol edilmesi
• Hepatit B için kan testi: yüzey antijeni ve antikor bakılması (özellikle gebelerde, sağlık çalışanlarında ve kan bağışçılarında)
• Gerektiğinde bağışıklık durumunun değerlendirilmesi için hekimin uygun gördüğü kan tetkikleri
• Aşı öncesi genel sağlık değerlendirmesi ve ateş ölçümü

Randevunuzda neler beklenir

Değerlendirme kısa ve ağrısızdır: birkaç soru, kayıt kontrolü ve bazen bir kan testi. Eksik aşı varsa hekiminiz yakalama (telafi) takvimi önerir. Aşılar genellikle üst bacak kasına veya kola yapılır; işlem birkaç saniye sürer. Aşı sonrası kısa bir süre sağlık kuruluşunda beklenmesi önerilir.

Tedavi

Bu aşılar bir hastalığı tedavi etmez; hastalıktan korunmayı sağlar. Aşı sonrası görülen hafif yan etkiler için özel bir tedavi gerekmez; çoğu kendiliğinden geçer. Amaç bebeğin rahat etmesini sağlamak ve gerekiyorsa ateş ya da ağrıyı hekimin uygun gördüğü şekilde yönetmektir.

Evde kişisel bakım

• Bebeği normal şekilde emzirmeye devam edin; emzirme hem rahatlatır hem sıvı alımını destekler.
• Aşı günü çocuğu çok kalın giydirmeyin; hafif giysiler ateş kontrolüne yardımcı olur.
• Aşı yerine çok bastırmadan serin bir kompres uygulamak ağrıyı hafifletebilir; bölgeyi ovmayın.
• Bol sıvı verin, dinlenmesine fırsat tanıyın, oyunla ve sarılarak rahatlatın.
• Ateş düşürücü veya ağrı kesici kullanmayı düşünüyorsanız, özellikle bebeklerde, mutlaka eczacınıza veya hekiminize danışın; reçetesiz ürünleri kendi başınıza vermeyin.
• Aşı tarihini ve görülen yan etkileri not edin; bir sonraki randevuda hekiminize bildirin.

Tıbbi tedaviler

Hekim gerekli görürse ateş ve ağrı için uygun bir ilaç önerebilir; ancak bu karar çocuğun yaşına ve durumuna göre verilir. Aşı sonrası ciddi bir alerjik reaksiyon şüphesi varsa acil sağlık hizmeti gerekir ve sağlık ekibi gerekli müdahaleyi yapar. Aşı sonrası olağandışı bir durum yaşandıysa bunun sağlık kayıtlarına işlenmesi, sonraki dozların planlanması açısından önemlidir; hekiminizle mutlaka paylaşın.

Bu durumla yaşamak

Bu aşılar tek seferlik bir işlem değil, yaşa göre tekrarlanan bir süreçtir. Bu nedenle aşı kartınızı saklamak, aile hekimliğinizin hatırlatmalarını takip etmek ve elektronik kayıtları kontrol etmek en önemli günlük alışkanlıktır. Aşı günlerinde normal düzeni tamamen bozmaya gerek yoktur; çoğu bebek aynı gün eski haline döner.

Yaşam tarzı ipuçları

• Aşı gününü çocuk için sakin bir güne denk getirin; acele etmeyen bir randevu seçin.
• Çocuğunuzu önceden kısa ve anlaşılır cümlelerle hazırlayın; oyun, sarılma ve küçük ödüller işe yarar.
• Aşı sonrası 15-20 dakika sağlık kuruluşunda beklemek, nadir alerjik reaksiyonlar için güvenli bir alışkanlıktır.
• Aşı kayıtlarınızı seyahat, okul kaydı ve iş başvuruları için bir arada tutun.
• Aşılar hakkında karar verirken sosyal medya yerine aile hekiminiz ve Sağlık Bakanlığı kaynaklarına dayanın.

Diyet ve egzersiz

Özel bir diyet gerekmez. Bebekler emzirmeye devam edebilir; ek gıdaya geçmiş çocuklar normal beslenebilir. Hafif ateş varsa bol sıvı vermek önemlidir. Aşı günü çok yorucu ve ağır aktiviteleri bir gün ertelemek, çocuğun dinlenmesi açısından rahatlatıcı olabilir; hafif oyun ve yürüyüş genellikle sorun oluşturmaz.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Aşı konusunda kaygı duymak çok yaygındır; özellikle ilk bebekte ve çevrimiçi bilgi kirliliği arttığında bu duygu daha da güçlenebilir. Çocuklarda iğne korkusu da normaldir ve sakin, dürüst bir yaklaşımla zamanla azalır. Kaygınız günlük yaşamınızı belirgin şekilde etkiliyorsa, bir sağlık kuruluşuna veya ruh sağlığı uzmanına başvurmaktan çekinmeyin. Kendinizi ya da bir yakınınızı güvende hissetmediğiniz bir anda hemen 112'yi arayın.

Önleme

Evet. Bu hastalıkların hepsi aşıyla büyük ölçüde önlenebilir. Aşılar çocuğu koruduğu gibi, yeterince çocuk aşılandığında toplumda da bulaşma azalır; bu sayede aşı yapılamayan bebekler ve bağışıklığı zayıf kişiler de dolaylı olarak korunur (toplum bağışıklığı).

Aşılar

Ülkemizde hepatit B aşısı genellikle doğumda başlar ve 1. ile 6. aylarda sürer. Difteri-tetanoz-boğmaca, çocuk felci ve Hib aşıları çoğunlukla karma aşı olarak 2., 4. ve 6. aylarda, hatırlatma dozu 18. ayda ve okul öncesi dönemde (yaklaşık 4-6 yaş) uygulanır. Aşı takvimi zaman zaman güncellenebilir; kesin tarihleri ve doz sayılarını aile hekiminizden öğrenin. Eksik kalan aşılar çoğu zaman uygun bir yaşta telafi edilebilir.

Tarama programları

Gebelik takibi sırasında hepatit B taraması yapılması, bebeğin doğumda korunması açısından önemlidir. Sağlık çalışanları, diyaliz hastaları ve riskli işlerde çalışanlar için bağışıklık kontrolü önerilebilir. Ayrıca her sağlık ziyaretinde aşı kartının gözden geçirilmesi, eksik dozların fark edilmesini sağlar.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Boğmaca bebeklerde nefes durmasına, zatürreye ve hastaneye yatışa yol açabilir.
• Difteri kalp kası, sinirler ve böbrekler üzerinde ciddi hasara neden olabilir.
• Tetanoz kaslarda kontrol edilemeyen kasılmalara ve solunum zorluğuna yol açabilir.
• Çocuk felci bazı kişilerde kalıcı felç ve solunum kaslarında güçsüzlükle sonuçlanabilir.
• Hepatit B uzun vadede karaciğer iltihabı, siroz ve karaciğer kanseri riskini artırabilir.
• Hib menenjiti işitme kaybı, öğrenme güçlüğü ve nörolojik sorunlara yol açabilir.

Uzun vadeli görünüm

Umutsuz olmaya gerek yok: bu aşılar onlarca yıldır milyonlarca çocukta kullanılıyor ve bu hastalıkların görülme sıklığını çok büyük ölçüde azalttı. Aşı takvimini tamamlayan çocukların büyük çoğunluğu bu hastalıklara karşı iyi korunur. Küçük bir gecikme yaşandıysa panik yapmayın; aile hekiminizle görüşüp eksik dozları planlamak çoğu zaman mümkündür.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.