Demir ve Folat Bağırsağın Hangi Bölümünde Emilir?

Genel Bakış

Vücudumuzun demir ve folat (B9 vitamini) gibi besinleri kullanabilmesi için önce bu besinlerin bağırsaklardan kana geçmesi gerekir. Bu geçişe emilim denir. Emilim, midenin hemen ardından gelen ince bağırsakta olur ve her besin için farklı bir bölüm öne çıkar. Demir büyük ölçüde onikiparmak bağırsağı (ince bağırsağın ilk kısmı) ve boş bağırsakta (jejunum, ince bağırsağın ortasına doğru olan bölüm) emilir. Folat ise ağırlıklı olarak boş bağırsakta emilir; bir kısmı da onikiparmak bağırsağında ve ince bağırsağın son bölümünde (ileum) emilebilir. Bunu bilmek önemlidir; çünkü bu bölgeleri etkileyen bir hastalık, ameliyat ya da ilaç kullanımı varsa, kişi besinlerle yeterince demir ve folat alsa bile vücudu bunları yeterince kullanamayabilir. Bu durum zamanla kansızlığa (anemi, kandaki kırmızı hücrelerin veya hemoglobinin azalması) yol açabilir.

Demir eksikliği, dünyada ve Türkiye'de en sık görülen kansızlık nedenidir. Özellikle doğurganlık çağındaki kadınlarda, gebelerde, bebeklerde ve büyüme çağındaki çocuklarda sık görülür. Folat eksikliği daha seyrek görülür; ancak yeterli sebze ve baklagil tüketmeyen kişilerde, gebelerde ve aşırı alkol kullananlarda görülebilir. Sağlık Bakanlığı, bebeklere ve gebelere yönelik koruyucu programlarla bu eksikliklerin önlenmesini desteklemektedir.

Demir ve folat eksikliği her yaşta görülebilir. En sık etkilenenler doğurganlık çağındaki kadınlar, gebeler ve emziren anneler, bebekler ve ergenler, vejetaryen veya vegan beslenenler, çölyak hastalığı ya da iltihaplı bağırsak hastalığı olanlar, mide-bağırsak ameliyatı geçirmiş kişiler, aşırı alkol kullananlar ve 65 yaş üstü bireylerdir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Sürekli yorgunluk, çabuk yorulma ve gün içinde enerjinin düşmesi
• Ciltte solukluk; özellikle yüzde, avuç içinde ve göz kapağının iç kısmında beyazlama
• Merdiven çıkarken veya hızlı yürürken nefes nefese kalma
• Baş dönmesi, baş ağrısı, çarpıntı hissi
• Saç dökülmesi, tırnakların kolay kırılması
• Ağız kenarında çatlaklar, dilde hassasiyet veya yanma, ağız içinde yaralar
• Ellerde ve ayaklarda karıncalanma, huzursuz bacak hissi
• Dikkat dağınıklığı, konsantrasyon güçlüğü
• Toprak, buz veya kâğıt gibi besin olmayan şeyleri yeme isteği (demir eksikliğinde görülebilir)

Çocuklarda belirtiler

• Halsizlik, oyun sırasında çabuk yorulma
• İştahsızlık, yaşıtlarına göre yavaş kilo alımı ve yavaş büyüme
• Okulda dikkatini toplamakta zorlanma, ders başarısında düşme
• Sık hastalanma, huzursuzluk, uyku düzensizliği
• Bebeklerde emme isteğinin azalması ve huzursuz ağlama

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Eforla gelen nefes darlığı ve çarpıntı; var olan kalp hastalığının daha belirgin hale gelmesi
• Yürürken dengesizlik, düşme korkusu ve düşme riskinde artış
• Unutkanlık, dikkat azalması, günlük işlerde çabuk yorulma
• İştah azalması, tek başına yemek yeme veya diş sorunları nedeniyle demir ve folat alımının düşmesi
• Mide asidini azaltan ilaçların ya da mide-bağırsak hastalıklarının emilimi etkilemesi

Nedenler

Ana nedenler

• Yeterince alamamak: kırmızı et, kuru baklagil, koyu yeşil yapraklı sebze ve tam tahıl tüketiminin az olması
• Emilim bozukluğu: çölyak hastalığı, Crohn hastalığı gibi ince bağırsağı etkileyen hastalıklar
• Mide veya bağırsak ameliyatı, obezite cerrahisi geçirmiş olmak
• Kan kaybı: yoğun adet kanaması, mide-bağırsak kanaması, sık kan bağışı
• Artan ihtiyaç: gebelik, emzirme, hızlı büyüme dönemleri
• Çay ve kahvenin yemekle birlikte içilmesi demir emilimini azaltabilir
• Mide asidini azaltan bazı ilaçlar ve uzun süreli bazı ağrı kesiciler emilimi etkileyebilir
• Aşırı alkol kullanımı folatın emilimini ve kullanımını bozar
• Bazı kronik hastalıklar (böbrek hastalığı, tiroid sorunları, romatizmal hastalıklar) demir kullanımını etkileyebilir

Risk faktörleri

• Doğurganlık çağındaki kadınlar, gebeler ve emziren anneler
• Bebekler, küçük çocuklar ve ergenler
• Et, baklagil ve koyu yeşil yapraklı sebze tüketimi kısıtlı olanlar; vejetaryen veya vegan beslenenler
• Çölyak hastalığı, Crohn hastalığı veya ülseratif kolit gibi bağırsak hastalığı olanlar
• Mide veya bağırsak ameliyatı geçirmiş kişiler
• Aşırı alkol kullananlar
• Sıkı diyet yapanlar veya yeme bozukluğu olanlar
• 65 yaş üstü bireyler
• Çok fazla çay ve kahve tüketenler

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Göğüs ağrısı, bayılma veya dinlenirken bile geçmeyen nefes darlığı varsa vakit kaybetmeden 112'yi arayın.
• Katran gibi siyah dışkı veya dışkıda kan görürseniz aynı gün bir sağlık kuruluşuna başvurun.
• Çok yoğun adet kanaması yaşıyorsanız aynı gün doktorunuza ulaşın.
• Yeni başlayan çarpıntı ve göğüste rahatsızlık varsa aynı gün değerlendirilmelidir.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Haftalarca süren yorgunluk, solukluk veya saç dökülmesi varsa bir aile hekimine başvurun.
• Gebelik planlıyorsanız veya gebeyseniz demir ve folat durumunuzun değerlendirilmesi için kontrole gidin.
• Vejetaryen veya vegan besleniyorsanız, düzenli olarak kan değerlerinizin kontrol edilmesi konusunu doktorunuzla konuşun.
• Ailenizde çölyak hastalığı varsa ya da uzun süredir açıklanamayan karın şikâyetleriniz varsa doktorunuza söyleyin.
• Uzun süre mide asidini azaltan ilaç veya ağrı kesici kullanıyorsanız kontrollerinizi aksatmayın.

Tanı

Doktorunuz önce şikâyetlerinizi, beslenme alışkanlıklarınızı, adet düzeninizi, kullandığınız ilaçları ve aile öykünüzü dinler; ardından muayene eder. Şüphe varsa kan tahlilleri ister. Amaç iki yönlüdür: eksiklik olup olmadığını anlamak ve varsa nedenini bulmak. Çünkü eksikliğin nedeni bilinmeden yapılan tedavi kalıcı olmayabilir.

Yapılabilecek testler

• Tam kan sayımı (hemogram): kansızlık olup olmadığını gösterir
• Ferritin: vücuttaki demir deposunu gösterir
• Serum demiri ve transferrin doygunluğu: demirin kanda nasıl taşındığını değerlendirir
• Folat ve B12 vitamini düzeyleri
• Çölyak hastalığı için kan testleri
• Dışkıda gizli kan testi
• Gerekirse endoskopi, kolonoskopi veya ince bağırsak görüntüleme yöntemleri
• Tiroid, böbrek ve karaciğer fonksiyon testleri gibi ek tetkikler

Randevunuzda neler beklenir

Kan tahlili sonuçları genellikle aynı gün veya birkaç gün içinde çıkar. Sonuca göre doktorunuz ya doğrudan tedaviye başlar ya da nedeni araştırmak için ek tetkik ister. Bazı testler için açlık gerekebilir; kan vermeden önce bunu size söyleyeceklerdir. Tetkik süreci bazen birkaç randevu gerektirebilir; bu, endişelenmeniz gereken bir durum değildir, sadece nedeni netleştirmeye yönelik bir adımdır.

Tedavi

Tedavi genellikle iki adımda ilerler: eksik olan demir veya folatı yerine koymak ve eksikliğe yol açan nedeni bulup onu tedavi etmek. Nedeni bulmak önemlidir; çünkü beslenme yetersizliği mi, emilim sorunu mu, yoksa kan kaybı mı olduğu tedavi yaklaşımını belirler. Tedavi planınızı mutlaka bir doktorla birlikte oluşturun; eczacınıza da ilaçlarınızın nasıl kullanılacağı konusunda danışabilirsiniz.

Evde kişisel bakım

• Demir açısından zengin besinleri düzenli tüketin: kırmızı et, karaciğer, kuru baklagiller, yumurta, koyu yeşil yapraklı sebzeler.
• Demir içeren öğünlerin yanında C vitamini kaynağı tüketin (örneğin; portakal, biber, limon, maydanoz) çünkü bu emilimi kolaylaştırır.
• Çay ve kahveyi yemeklerle birlikte değil, öğünden en az bir saat sonra için.
• Folat için koyu yeşil yapraklı sebzeler, kuru baklagiller, narenciye ve tam tahılları sofranızdan eksik etmeyin.
• Sebzeleri çok uzun süre ve bol suda haşlamayın; folat suda kaybolabildiği için buharda veya az suda pişirmek daha iyidir.
• Düzenli uyku ve hafif-orta düzeyde hareketle günlük enerjinizi destekleyin.
• Şikâyetlerinizi ve beslenme düzeninizi not alın; doktor randevusunda bu notlar işinizi kolaylaştırır.

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz kan değerlerinize ve eksikliğin nedenine göre demir veya folat takviyesi önerebilir; bazı durumlarda uygulama damar yoluyla ya da ağız dışı yollarla planlanabilir. Hangi takviyenin, ne kadar süreyle ve nasıl kullanılacağı yalnızca doktorunuzun kararıdır; ilaç adı ve doz konusunda kendi kendinize karar vermeyin, eczacınıza danışmadan değişiklik yapmayın. Ağızdan alınan demir takviyeleri kabızlık, mide bulantısı veya dışkı renginde koyulaşma yapabilir; bu etkiler sık görülür ve genellikle zararsızdır, ancak sizi rahatsız ediyorsa mutlaka doktorunuza veya eczacınıza belirtin. Folat desteği, özellikle gebelik planlayan ve gebe olan kadınlarda Sağlık Bakanlığı önerileri doğrultusunda değerlendirilir. Altta yatan neden bir bağırsak hastalığıysa, o hastalığın tedavisi ayrıca planlanır.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Eksikliğin kendisi için ameliyat genellikle gerekmez. Ameliyat ancak altta yatan bir sorun varsa düşünülür; örneğin kanamaya yol açan bir mide-bağırsak lezyonu veya iltihaplı bağırsak hastalığının bir komplikasyonu söz konusuysa doktorunuz bu seçeneği değerlendirebilir.

Bu durumla yaşamak

Demir veya folat eksikliğiyle yaşamak, çoğu kişi için geçici bir dönemdir. Tedavi başladıktan sonra yorgunluk genellikle birkaç hafta içinde azalmaya başlar; ancak depoların dolması zaman alabilir. Bu süreçte kendinize karşı sabırlı olun, günlük planınızı enerjinize göre ayarlayın ve kontrollerinizi aksatmayın. Kan değerlerinizin takibi, tedavinin yeterli olup olmadığını gösterecektir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Öğünlerinizi düzenli aralıklarla ve dengeli biçimde planlayın; tek öğünde aşırı yüklenmek yerine gün boyu küçük porsiyonlar tercih edin.
• Sigara ve aşırı alkolden uzak durun; alkol folat dengesini olumsuz etkiler.
• Uzun süreli ilaç kullanıyorsanız (ağrı kesiciler, mide asidini azaltan ilaçlar dahil) bunu her muayenede doktorunuza hatırlatın.
• Hafif tempolu yürüyüş gibi düzenli hareket, enerji düzeyinizi ve genel sağlığınızı destekler.
• Kan bağışı yapıyorsanız sıklığını eczacınıza veya doktorunuza danışarak planlayın.

Diyet ve egzersiz

Beslenme, demir ve folat dengesinin temelidir. Et, karaciğer, kuru baklagiller, yumurta, koyu yeşil yapraklı sebzeler, tam tahıllar ve narenciye sofralarınızda düzenli yer almalıdır. Demir içeren yiyecekleri C vitamini kaynağıyla birlikte tüketmek emilimi kolaylaştırır; çay, kahve ve aşırı kalsiyumlu içecekleri ise öğünlerden uzak bir zamana bırakmak faydalıdır. Egzersiz konusunda acele etmeyin: yorgunken çok yoğun programlara başlamak yerine yürüyüş gibi hafif aktivitelerle başlayın ve kendinizi iyi hissettikçe artırın. Kalp veya başka bir kronik hastalığınız varsa yeni bir egzersiz planından önce doktorunuza danışın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Uzun süren yorgunluk ve halsizlik kişinin ruh halini, uyku düzenini ve günlük işlerdeki verimini etkileyebilir; bu çok anlaşılır bir durumdur ve yalnız değilsiniz. Kendinizi sürekli isteksiz veya umutsuz hissediyorsanız, bu duyguları aile hekiminizle paylaşın; uygun desteğe yönlendirilebilirsiniz. Türkiye'de kendinize veya bir yakınınıza zarar verme düşüncesi gibi acil bir ruhsal kriz durumunda 112'yi arayabilir veya en yakın acil servise başvurabilirsiniz.

Önleme

Çoğu demir ve folat eksikliği büyük ölçüde önlenebilir. Dengeli beslenme, düzenli sağlık kontrolleri ve riskli dönemlerde (gebelik, bebeklik, hızlı büyüme) hekim önerilerine uymak koruyucudur. Özellikle bağırsak hastalığı veya mide-bağırsak ameliyatı öyküsü olan kişilerin kan değerlerini düzenli kontrol ettirmesi önemlidir.

Tarama programları

Türkiye'de Sağlık Bakanlığı'nın koruyucu sağlık programları kapsamında bebeklere ve gebelere yönelik destek ve izlem hizmetleri yürütülmektedir. Gebelik planlayan kadınların folat durumu açısından, kronik hastalığı olanların ve ailesinde çölyak hastalığı bulunanların ise demir ve emilim açısından değerlendirilmesi önerilir. Hangi testin size uygun olduğunu aile hekiminize sorabilirsiniz.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Kansızlığın derinleşmesi ve günlük yaşamda belirgin halsizlik, nefes darlığı
• Kalbin daha hızlı çalışmasına bağlı çarpıntı ve zamanla kalp üzerinde ek yük
• Konsantrasyon ve iş-okul performansında azalma
• Çocuklarda büyüme ve gelişmenin olumsuz etkilenmesi
• Gebelikte folat eksikliği bebeğin sinir sistemi gelişimiyle ilgili riskleri artırabilir; bu nedenle gebelik öncesi değerlendirme önemlidir
• Bağışıklığın zayıflaması ve enfeksiyonlara daha açık hale gelme
• Ağız içi yaraların sıklaşması ve iyileşmenin gecikmesi

Uzun vadeli görünüm

İyi haber şu ki demir ve folat eksiklikleri genellikle tedaviye iyi yanıt verir. Doğru neden belirlendiğinde ve tedavi düzenli sürdürüldüğünde çoğu kişi birkaç ay içinde kendini belirgin şekilde daha iyi hisseder. Önemli olan, şikâyetler geçtiğinde tedaviyi kendi kararınızla bırakmamak ve depoların dolduğunu doktorunuzun kontrolünde doğrulamaktır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.