Erkeklerde Kısırlık (İnfertilite)

Genel Bakış

Erkeklerde kısırlık, bir çiftin düzenli ve korunmasız ilişkiye rağmen bir yıl içinde gebelik elde edememesi durumunda, sorunun erkek tarafındaki kısmını anlatır. 'İnfertilite' tıpta 'kısırlık' ile aynı anlama gelir; yani kişinin hiç çocuğu olamayacağı anlamına gelmez, sadece gebe kalmayı zorlaştıran bir durumdur. Gebeliğin oluşması için testislerde (yumurtalıklar) yeterli sayıda ve sağlıklı sperm üretilmesi, spermlerin dışarı atılabilmesi ve hormonların düzenli çalışması gerekir. Bu zincirin herhangi bir halkasında aksama olduğunda gebe kalmak zorlaşabilir.

Evet, oldukça yaygın. Dünyada çiftlerin yaklaşık onda birinde doğurganlıkla ilgili bir sorun yaşanıyor ve bu çiftlerin önemli bir bölümünde erkek tarafı da etkileniyor. Yani bu durumla karşılaşan tek kişi siz değilsiniz ve bu, kişisel bir başarısızlık değildir.

Her yaştan ve her kökenden erkeği etkileyebilir. Yaş ilerledikçe sperm kalitesi bir miktar azalabilir. Varikosel (testisteki toplardamar genişlemesi), geçirilmiş testis ameliyatları, bazı ilaçlar, kronik hastalıklar, sigara, alkol, obezite ve testislerin uzun süre sıcağa maruz kalması riski artıran etkenler arasında sayılabilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Çoğu zaman belirti yoktur; ilk fark edilen şey genellikle bir yıl boyunca gebe kalınamamasıdır.
• Cinsel istekte azalma veya sertleşme (ereksiyon) sorunları
• İlişki sırasında ya da boşalma sırasında ağrı
• Testislerin küçük görünmesi veya iki testisin belirgin şekilde farklı olması
• Testis torbasında (skrotum) şişlik, ağrı veya belirgin damarların görünmesi
• Yüz ve vücut kıllarında azalma, meme dokusunda büyüme gibi hormon dengesizliği işaretleri
• Meni (ejakülat) miktarında belirgin azalma veya boşalma güçlüğü

Çocuklarda belirtiler

• Bu konu genellikle yetişkinlikte gündeme gelir; ancak bazı çocukluk durumları ileride doğurganlığı etkileyebilir.
• İnmemiş testis (testisin torbasına inmemiş olması), çok küçük testisler, erken ya da gecikmiş ergenlik çocuklukta değerlendirilmelidir.
• Kabakulak geçiren erkek çocuklarda nadiren testis iltihabı gelişebilir; aşı takvimine uymak bunu önlemenin en iyi yoludur.
• Çocuğunuzun testislerinde ani şişlik veya ağrı varsa vakit kaybetmeden bir sağlık kuruluşuna başvurun.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Yaş ilerledikçe sperm sayısı ve hareketliliği bir miktar azalabilir; bu doğal bir süreçtir.
• Şeker hastalığı, yüksek tansiyon ve kalp hastalıkları gibi kronik rahatsızlıklar ve bunların tedavisinde kullanılan bazı ilaçlar doğurganlığı etkileyebilir.
• Geçmişte geçirilmiş prostat veya idrar yolu ameliyatları değerlendirmede önem taşır.
• Kullandığınız tüm ilaçları ve takviyeleri doktorunuza eksiksiz bildirin; bazıları sperm üretimini etkileyebilir.

Nedenler

Ana nedenler

• Varikosel: Testisteki toplardamarların genişlemesi. Bölgedeki ısıyı artırarak sperm üretimini bozabilir; en sık görülen düzeltilebilir nedenlerden biridir.
• Hormon sorunları: Beyindeki hipofiz bezi ile testis arasındaki iletişimin bozulması sperm üretimini azaltabilir.
• Sperm taşıyan kanalların tıkanması veya doğuştan bulunmaması
• Geçirilmiş enfeksiyonlar: Örneğin kabakulak sonrası testis iltihabı ya da cinsel yolla bulaşan bazı enfeksiyonlar
• Genetik nedenler ve kromozom farklılıkları
• Bazı ilaçlar, kemoterapi veya radyoterapi öyküsü
• Yaşam tarzı etkenleri: sigara, alkol, obezite, aşırı sıcak, kas yapıcı ürünler
• Nedeni bulunamayan durumlar: Erkeklerin önemli bir bölümünde ayrıntılı incelemelere rağmen belirgin bir neden bulunamaz.

Risk faktörleri

• Sigara ve tütün ürünleri kullanımı
• Aşırı alkol tüketimi
• Obezite ve hareketsiz bir yaşam
• Kas yapıcı (anabolik) ürün kullanımı
• Testislerin uzun süre sıcağa maruz kalması: sıcak banyo, sauna, dizüstü bilgisayarın uzun süre kucakta kullanılması, dar giysiler
• Çocuklukta geçirilmiş inmemiş testis veya testis ameliyatı
• Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar
• Kemoterapi veya radyoterapi öyküsü
• Yoğun stres ve yetersiz uyku
• İleri yaş

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Ani başlayan şiddetli testis ağrısı veya şişlik varsa vakit kaybetmeden 112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin.
• Testis torbasında yeni bir sertlik ya da kitle fark ettiyseniz aynı gün içinde bir hekime başvurun.
• Menide kan, ateşle birlikte idrar yaparken yanma veya sürekli ağrı varsa geciktirmeyin.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Düzenli ve korunmasız ilişkiye rağmen 12 ay içinde gebelik oluşmadıysa
• Kadın partner 35 yaş ve üzerindeyse 6 ay sonra
• Bilinen bir testis sorunu, varikosel veya geçirilmiş testis ameliyatı varsa daha erken
• Çift olarak birlikte değerlendirilmek üzere aile hekiminize veya üroloji uzmanına başvurabilirsiniz

Tanı

Değerlendirme genellikle konuşma (öykü), fizik muayene ve sperm testiyle başlar. Doktor; sağlık geçmişinizi, kullandığınız ilaçları, geçirilmiş ameliyat ve enfeksiyonları, sigara-alkol alışkanlıklarınızı sorar. Ardından testisleri ve çevresini elle muayene eder. Çoğu zaman ilk ve en önemli adım sperm testidir (spermiyogram). Gerekirse hormon testleri, ultrason ve genetik incelemeler eklenir. Çift olarak birlikte değerlendirilmek önemlidir, çünkü sorun bazen her iki tarafta da olabilir.

Yapılabilecek testler

• Spermiyogram (sperm testi): Sperm sayısı, hareketi ve şekli incelenir. Testten önce genellikle 2-3 günlük cinsel perhiz (boşalmama) istenir.
• Tekrar sperm testi: Sonuçlar değişken olabildiği için birkaç hafta sonra yeniden yapılabilir.
• Kan testleri: Testosteron ve diğer üreme hormonlarının düzeyleri ölçülür.
• Skrotal ultrason: Varikosel veya diğer yapısal sorunları görmek için kullanılır.
• Gerekirse genetik testler ve kromozom analizi
• İdrar testleri: Enfeksiyon veya meninin idrar torbasına kaçması gibi durumlar için
• Nadir durumlarda testisten doku örneği alınması (biyopsi)

Randevunuzda neler beklenir

İlk görüşme genellikle 20-30 dakika sürer ve kişisel sorular içerir; açık olmanız değerlendirmeyi kolaylaştırır. Sperm testi, sağlık kuruluşunda özel bir odada mastürbasyon yoluyla örnek vermeyi gerektirir. Bu çoğu erkek için utanç verici gelebilir, ama sağlık ekipleri bunu her gün yapar ve mahremiyetiniz korunur. Sonuçlar genellikle birkaç gün içinde çıkar. Bazı durumlarda tanı hemen konulamaz ve sabır gerekebilir. Sürece eşinizle birlikte katılmak ve sorularınızı önceden yazıp getirmek işinizi kolaylaştırır.

Tedavi

Tedavi, altta yatan nedene ve çiftin durumuna göre planlanır. Bazen düzeltilebilir tek bir neden (örneğin varikosel veya enfeksiyon) bulunur ve bu tedavi edildiğinde gebelik şansı artar. Bazen de sperm sayısı düşük olsa bile yardımcı üreme yöntemleriyle gebelik elde edilebilir. Önemli olan, size ve eşinize uygun seçeneklerin birlikte ve acele etmeden değerlendirilmesidir.

Evde kişisel bakım

• Sigara ve tütün ürünlerini bırakın; sperm kalitesi için yapabileceğiniz en etkili adımlardan biridir.
• Alkolü sınırlayın veya bırakın.
• Sağlıklı bir kiloya ulaşmayı hedefleyin; fazla kilo hormon dengesini etkileyebilir.
• Testisleri aşırı sıcaktan koruyun: çok sıcak banyo, sauna ve uzun süre kucakta dizüstü bilgisayar kullanımından kaçının.
• Kas yapıcı ürünlerden ve reçetesiz takviyelerden uzak durun; kullanmadan önce mutlaka doktorunuza danışın.
• Uykunuza ve stres yönetimine özen gösterin.
• Düzenli ve orta düzeyde hareket edin; çok uzun süreli ve yoğun bisiklet sürüşlerini doktorunuzla konuşun.

Tıbbi tedaviler

Bazı durumlarda doktor, altta yatan hormon dengesizliğini düzeltmeye, enfeksiyonu tedavi etmeye veya sperm üretimini desteklemeye yönelik bir plan yapabilir. Hangi yöntemin uygun olduğu tamamen kişiye özeldir; bu nedenle burada ilaç adı veya doz paylaşılmaz, bu karar mutlaka bir hekim tarafından verilir. Kullandığınız diğer ilaçlar (tansiyon, depresyon, ağrı kesici veya saç ile ilgili ürünler dahil) sperm üretimini etkileyebileceği için hekiminize tam bir liste vermeniz önemlidir. Bazı çiftlerde aşılama veya tüp bebek gibi yardımcı üreme yöntemleri gündeme gelir; bu yöntemlerde kadın partnerin yaşı ve sağlığı da planlamada rol oynar. Tedavi sürecinde sabırlı olmak gerekir; sperm üretimi yaklaşık 2-3 aylık bir döngüde yenilendiği için sonuçlar hemen görülmeyebilir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Bazı durumlarda cerrahi bir seçenek olabilir: varikosel (genişlemiş toplardamarlar) ameliyatı, sperm kanallarındaki tıkanıklığın açılması veya meninin mesaneye kaçtığı durumların düzeltilmesi bunlara örnektir. Ameliyat herkes için uygun değildir; karar, sperm testi sonuçları ve genel sağlık durumunuza göre üroloji uzmanı tarafından verilir. Bazı durumlarda sperm hücrelerinin doğrudan testisten alınması, yardımcı üreme tedavileriyle birlikte planlanabilir.

Bu durumla yaşamak

Süreç bazen birkaç ay, bazen daha uzun sürebilir; bu nedenle randevuları ve testleri takip etmek, sonuçları bir yerde not etmek işinizi kolaylaştırır. Partnerinizle açık konuşmak, duygularınızı paylaşmak ve kararları birlikte almak en çok işe yarayan şeylerden biridir. Tedavi sürecinde cinsel hayatın bir 'görev' haline gelmemesi için esneklik tanıyın; bunu doktorunuzla konuşmaktan çekinmeyin.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli uyku ve stres yönetimi
• Sigarasız, alkolü ölçülü bir yaşam
• Testisleri serin tutacak bol iç çamaşırı ve rahat giysiler
• Düzenli sağlık kontrolleri ve kullandığınız ilaçların gözden geçirilmesi
• Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlardan korunma ve gerekirse test yaptırma

Diyet ve egzersiz

Akdeniz tipi beslenme (sebze, meyve, tam tahıl, baklagil, zeytinyağı, balık) hem genel sağlığınız hem de sperm kalitesi için iyi bir temel oluşturur. Çinko, folik asit ve selenyum gibi besin öğeleri doğal yollarla (kuruyemiş, yeşil yapraklı sebzeler, baklagiller, deniz ürünleri) alınabilir; yüksek dozlu takviyeler ise doktora sorulmadan kullanılmamalıdır. Haftada birkaç gün tempolu yürüyüş, yüzme veya hafif direnç egzersizleri faydalıdır. Aşırı yorucu, ısıyı artıran uzun egzersizlerden ve çok sıkı diyetlerden kaçının.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Doğurganlık sorunları erkeklerde sık sık sessiz bir yük olarak taşınır: kendini yetersiz hissetme, utanç, öfke, eşine karşı suçluluk ve gelecek kaygısı görülebilir. Bu duygular çok normaldir ve konuşulduğunda hafifler. Eşinizle ya da güvendiğiniz biriyle açık konuşmak, gerekirse bir psikolog veya aile danışmanından destek almak süreci belirgin biçimde kolaylaştırır. Her ayın 'başarısız' gibi hissedilmesi moral bozabilir; bu nedenle kendinize nazik davranın. Kendinizi umutsuz, çaresiz ya da kendinize zarar vermeyi düşünecek kadar kötü hissediyorsanız lütfen vakit kaybetmeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Yalnız kalmayın; destek istemek güçsüzlük değil, kendinize verdiğiniz değerdir.

Önleme

Her durum önlenemez; bazı nedenler doğuştan veya genetik olabilir. Yine de riski azaltmak için yapabilecekleriniz var: sigara ve alkolden uzak durmak, sağlıklı kiloda kalmak, testisleri aşırı sıcaktan korumak, kas yapıcı ürünler kullanmamak, cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlardan korunmak ve kronik hastalıkları düzenli takip ettirmek. Çocuklukta inmemiş testis gibi durumların zamanında tedavi edilmesi de ileride doğurganlığın korunmasına yardımcı olur.

Aşılar

Kabakulak, kızamıkçık ve benzeri çocukluk çağı hastalıklarına karşı aşılar, bu hastalıkların yol açabileceği testis iltihabı gibi komplikasyonları önlemeye yardımcı olur. Aşı takviminizin tam olup olmadığını aile hekiminize sorabilirsiniz. Cinsel yolla bulaşan hastalıklardan korunmak ve riskli bir durum varsa test yaptırmak da önemlidir.

Tarama programları

Erkekler için doğurganlığı tarayan rutin bir test yoktur. Ancak bir yıl boyunca gebe kalınamaması, geçirilmiş testis ameliyatı, varikosel veya inmemiş testis öyküsü gibi durumlarda sperm testi için beklemeyin. Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar açısından riskli bir durumunuz varsa test yaptırmanız önerilir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Gebelik elde etmede gecikme ve çiftin yaşam kalitesinde düşme
• İlişki içinde gerginlik, suçlama ve iletişim sorunları
• Kaygı, üzüntü ve depresyon riski
• Altta yatan ciddi bir sağlık sorununun (örneğin hormonal bozukluk veya testiste kitle) gözden kaçması
• Reçetesiz takviye veya gereksiz uygulamalara bağlı riskler

Uzun vadeli görünüm

Umutsuz olmayın. Erkek doğurganlığı konusunda son yıllarda önemli ilerlemeler var: birçok neden düzeltilebiliyor, sperm kalitesi yaşam tarzı değişiklikleriyle iyileştirilebiliyor ve yardımcı üreme yöntemleriyle gebelik elde edilebiliyor. Bazı çiftlerde hiçbir tedaviye gerek kalmadan kendiliğinden gebelik de oluşabiliyor. Süreç bazen sabır istese de seçenekleriniz düşündüğünüzden fazla olabilir. En iyi ilk adım, doğru değerlendirme için bir sağlık kuruluşuna başvurmaktır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.