İltihaplı Romatizma (İnflamatuar Artrit)

Genel Bakış

İltihaplı romatizma, vücudun savunma sistemi olan bağışıklık sisteminin yanlışlıkla kendi eklemlerine saldırması sonucu ortaya çıkan hastalıklar grubuna verilen genel bir addır. Bu saldırı, eklemin içini döşeyen ince zarı (sinovyal zar) iltihaplandırır. Eklem şişer, ısınır, ağrır ve hareket ettikçe sertleşir. Romatoid artrit, sedef hastalığına eşlik eden artrit ve omurgayı tutan ankilozan spondilit bu grubun bilinen örnekleridir. Sık duyulan 'kireçlenme' (osteoartrit) ise eklem kıkırdağının aşınmasıyla ilgilidir; iltihaplı romatizmada asıl sorun aşınma değil, iltihaptır. İkisi farklı hastalıklardır ve tedavileri de farklıdır.

Toplumda sık görülen bir sağlık sorunudur. Dünyada ve ülkemizde romatoid artrit gibi türleri her 100 kişiden yaklaşık 1'inde görülür. Ailesinde iltihaplı romatizma olan kişilerde daha sık ortaya çıkar.

Her yaşta görülebilir, ancak en sık 30-60 yaş arası yetişkinlerde başlar. Kadınlarda erkeklere göre yaklaşık 2-3 kat daha sıktır. Çocuklarda da görülebilir (çocukluk çağı artriti). Sigara içmek, aile öyküsü ve bazı çevresel etkenler riski artırır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Eklemlerde şişlik, sıcaklık artışı ve hassasiyet
• Özellikle sabahları veya uzun dinlenmeden sonra 30 dakikadan uzun süren tutukluk
• Hareketle azalan, dinlenmekle artan eklem ağrısı
• El, bilek, parmak ve ayak eklemlerinde genellikle iki tarafta da görülen tutulum
• Sürekli yorgunluk, halsizlik ve isteksizlik
• İştah azalması ve bazen kilo kaybı
• Hafif ateş ve kendini 'grip olacakmış gibi' hissetme
• Gözlerde kızarıklık, ağrı veya kuruluk, ağız kuruluğu

Çocuklarda belirtiler

• Eklem ağrısından çok topallama, aksama veya sabah katılığı fark edilebilir
• Etkilenen eklemde şişlik ve hareket kısıtlılığı
• Okula veya oyuna isteksizlik, çabuk yorulma
• Açıklanamayan ateş, döküntü veya genel halsizlik
• Uzun süren tutulumda büyüme geriliği veya bir bacakta diğerine göre incelik
• Çocuklar ağrıyı her zaman ifade edemeyebilir; davranış değişiklikleri de önemli bir işarettir

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Hastalık daha sinsi başlayabilir; omuz ve kalça gibi büyük eklemler daha sık tutulabilir
• Belirgin eklem şişliği yerine halsizlik, kas ağrısı ve kilo kaybı öne çıkabilir
• Başka hastalıklar ve kullanılan diğer ilaçlar nedeniyle tedavi kişiye göre dikkatle planlanır
• Denge ve kas gücü azalabileceği için düşme riski artabilir; fiziksel destek önemlidir

Nedenler

Ana nedenler

• Bağışıklık sisteminin kendi eklem dokusunu yabancı sanıp saldırması (otoimmün yanıt)
• Genetik yatkınlık: bazı kişilerde hastalığa zemin hazırlayan genler bulunur
• Sigara içmek, özellikle romatoid artrit riskini belirgin şekilde artırır
• Bazı enfeksiyonlar ve çevresel etkenler, yatkın kişilerde hastalığı tetikleyebilir
• Cinsiyet hormonları ve bağışıklık sistemi farklılıkları kadınlarda daha sık görülmesine katkıda bulunur

Risk faktörleri

• Ailede iltihaplı romatizma öyküsü
• Sigara kullanımı
• Kadın olmak (bazı türler için)
• Fazla kilo, özellikle diz gibi yük taşıyan eklemlerde ek yük oluşturur
• Sedef hastalığı gibi eşlik eden iltihaplı cilt hastalıkları
• Ağız ve diş sağlığı sorunları (bazı çalışmalarda ilişki gösterilmiştir)

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Tek bir eklemde ani ve çok şiddetli ağrı, şişlik ve kızarıklık varsa
• Ateşle birlikte eklem şişmesi geliştiyse
• Eklem hareketini tamamen engelleyen ani kilitlenme olduysa
• Ellerde veya ayaklarda güç kaybı, uyuşma fark ettiyseniz

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• İki haftadan uzun süren eklem ağrısı veya şişliği varsa
• Sabahları yarım saatten uzun süren tutukluk yaşıyorsanız
• Eklemlerde iki taraflı, simetrik şişlik fark ettiyseniz
• Sürekli yorgunluk, halsizlik ve iştahsızlık varsa
• Ailenizde iltihaplı romatizma öyküsü varsa ve eklem şikayetleri başladıysa
• Şikayetler günlük işlerinizi, uykunuzu veya ruh halinizi etkilemeye başladıysa

Tanı

Tanı, görüşme ve muayene ile başlar. Hekiminiz şikayetlerin ne zaman başladığını, sabah tutukluğunun ne kadar sürdüğünü, hangi eklemlerin etkilendiğini ve ailede benzer hastalık olup olmadığını sorar. Muayenede eklemlerdeki şişlik, ısı artışı ve hareket açıklığı değerlendirilir. Kan testleri ve görüntüleme, iltihabın varlığını ve başka hastalıkların dışlanmasını sağlar. Tanıyı tek bir test değil, bulguların bütünü belirler. Gerekirse sizi romatoloji (eklem ve bağışıklık hastalıkları) uzmanına yönlendirebilir.

Yapılabilecek testler

• İltihap belirteçleri (sedimantasyon ve CRP gibi kan testleri)
• Romatoid faktör ve anti-CCP gibi otoantikor testleri
• Tam kan sayımı ve karaciğer, böbrek fonksiyon testleri
• Eklem röntgeni
• Eklem ultrasonu veya gerektiğinde manyetik rezonans görüntüleme
• Şüpheli tek eklemde eklem sıvısı örneği alınması (enfeksiyonun dışlanması için)
• İdrar testleri ve gerektiğinde ek tetkikler

Randevunuzda neler beklenir

İlk görüşme genellikle 20-30 dakika sürer ve şikayetlerinizi anlatmak, soruları yanıtlamak önemlidir. Test sonuçları birkaç gün içinde çıkar. Bazen tanı hemen konmaz; bulguların birkaç hafta izlenmesi gerekebilir. Bu süre boyunca şikayetlerinizi, sabah tutukluğunun süresini ve hangi eklemlerin etkilendiğini not etmeniz hekime çok yardımcı olur.

Tedavi

İltihaplı romatizmanın tedavisinde amaç iltihabı kontrol altına almak, ağrıyı azaltmak, eklem hasarını önlemek ve günlük yaşam kalitesini korumaktır. Tedavi genellikle ilaçlar, fizyoterapi, egzersiz ve yaşam tarzı düzenlemelerinin birlikte kullanıldığı bir bütündür. Tedavi kişiye özeldir; hastalığın türü, şiddeti, etkilenen eklemler ve eşlik eden sağlık sorunları dikkate alınır. Düzenli kontrol ve sabır önemlidir; çoğu kişi doğru tedaviyle şikayetlerini büyük ölçüde kontrol altına alabilir.

Evde kişisel bakım

• Eklemlerinizi aşırı zorlamadan, düzenli ve nazik hareket edin; hareketsizlik tutukluğu artırır
• Ağrılı dönemde kısa dinlenmeler yapın, ancak tamamen yatmaktan kaçının
• Şiş ve sıcak eklemde soğuk uygulama, sabah tutukluğunda ılık duş veya sıcak uygulama iyi gelebilir
• Eklemleri korumayı öğrenin: ağır yükü vücuda yakın taşıyın, geniş kavrama yerine tüm eli kullanın
• Sigara içiyorsanız bırakın; bu, tedavinin etkisini artırır
• Sağlıklı kiloyu korumak eklemlere binen yükü azaltır
• Düzenli uyku ve dengeli beslenme yorgunlukla baş etmeye yardımcı olur
• Şikayetlerinizi, tutukluk sürelerini ve ilaçlarınıza verdiğiniz yanıtı not edin

Tıbbi tedaviler

Hekiminiz iltihabı azaltan ve ağrıyı hafifleten iltihap giderici tedaviler, hastalığın gidişatını etkileyen ve bağışıklık sistemini düzenleyen uzun süreli tedaviler, bazı durumlarda eklem içine uygulanan tedaviler ve gerektiğinde kısa süreli iltihap baskılayıcı uygulamalar önerebilir. Bu tedavilerin hangisinin, hangi dozda ve ne kadar süre kullanılacağı yalnızca sizi takip eden hekim tarafından belirlenir. İlaçların adı, dozu ve kullanım şekli kişiye göre değişir; kendi kendinize başlamayın, doz değiştirmeyin veya bırakmayın. Tedavi sırasında kan testleriyle düzenli takip yapılır. Fizyoterapi ve gerektiğinde eklem koruma eğitimi de tedavinin önemli parçalarıdır.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

İlaç tedavisine rağmen günlük yaşamı belirgin şekilde kısıtlayan ciddi eklem hasarı gelişirse cerrahi seçenekler gündeme gelebilir. Eklem protezi, eklem kaynaştırma veya tendon onarımı gibi yöntemler romatoloji ve ortopedi uzmanlarının birlikte değerlendirmesiyle planlanır. Cerrahi genellikle son seçenek olarak düşünülür ve karar kişiye özel verilir.

Bu durumla yaşamak

İltihaplı romatizma ile yaşamak, günlük hayatı biraz planlamayı gerektirir. Sabahları biraz daha yavaş başlamak, ılık bir duş almak ve hafif hareketler yapmak tutukluğu azaltabilir. İşleri gün içine yaymak, ağır işleri iyi hissettiğiniz saatlere denk getirmek ve sık sık kısa molalar vermek yorgunluğu azaltır. Evde kavraması kolay mutfak gereçleri, kalın saplı çatal-bıçak ve uygun ayakkabı gibi küçük düzenlemeler büyük fark yaratır. Şikayetlerin alevlendiği dönemlerde kendinize biraz daha fazla dinlenme izni verin; bu dönemler geçicidir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Haftada birkaç gün, eklemleri zorlamayan yürüyüş, yüzme veya bisiklet gibi hareketler yapın
• Kasları güçlendiren hafif direnç egzersizlerini bir fizyoterapistin önerisiyle planlayın
• Sigara ve tütün ürünlerinden uzak durun
• Alkol kullanımını hekiminizle konuşun; bazı tedavilerle etkileşebilir
• Günlük hayatta eklem koruma tekniklerini uygulayın
• Yeterli ve düzenli uykuya özen gösterin
• Stres yönetimi için nefes egzersizleri, gevşeme veya hobiler edinin
• Düzenli hekim kontrollerini ve testlerini aksatmayın

Diyet ve egzersiz

Özel bir 'romatizma diyeti' yoktur; ancak Akdeniz tipi beslenme gibi sebze, meyve, tam tahıl, zeytinyağı ve balık ağırlıklı bir düzen genel sağlığa ve iltihap dengesine yardımcı olabilir. İşlenmiş gıdaları, aşırı şekeri ve tuzu sınırlamak faydalıdır. Egzersiz konusunda altın kural 'az ama sık'tır: eklemleri zorlamayan, düşük etkili hareketler hem ağrıyı hem tutukluğu azaltır. Alevlenme dönemlerinde yoğunluğu azaltın, iyi dönemlerde düzenli hareketi sürdürün. Yeni bir egzersiz programına başlamadan önce hekiminize veya fizyoterapiste danışın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Süreklilik gösteren ağrı, yorgunluk ve belirsizlik zaman zaman moral bozukluğu, kaygı veya umutsuzluk yaratabilir. Bu duygular çok yaygındır ve yalnız olmadığınızı bilmek önemlidir. Duygularınızı güvendiğiniz kişilerle ve sağlık ekibinizle paylaşmak, destek istemek güç kaynağıdır. Kendinizi uzun süre üzgün, umutsuz veya hiçbir şeyden keyif alamaz halde hissediyorsanız bir sağlık profesyonelinden destek isteyin. Acil bir ruhsal kriz yaşarsanız veya kendinize zarar verme düşüncesi olursa hemen 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun.

Önleme

İltihaplı romatizmanın kesin nedeni tam olarak bilinmediği için tamamen önlenmesi mümkün değildir. Yine de bazı adımlar riski azaltmaya ve hastalığın gidişatını iyileştirmeye yardımcı olabilir: sigara içmemek veya bırakmak, sağlıklı kiloda kalmak, düzenli hareket etmek, ağız ve diş sağlığına özen göstermek ve şikayetler başladığında erken bir hekime başvurmak. Ailede iltihaplı romatizma öyküsü varsa bu konuda dikkatli olmak ve belirtileri erken fark etmek önemlidir.

Aşılar

Bağışıklık sistemini etkileyen tedaviler enfeksiyonlara yakalanma riskini artırabilir. Bu nedenle hekiminizin önerdiği aşılar konusunda onunla görüşün; hangi aşıların ve ne zaman yapılacağı kişiye göre planlanır. Grip, zatürre ve diğer yaygın aşılarla ilgili sorularınızı kontrollerinizde sormayı unutmayın.

Tarama programları

İltihaplı romatizma için herkese uygulanan rutin bir tarama testi yoktur. Ailede hastalık öyküsü olsa bile tek başına test yaptırmak yerine, eklem ağrısı, şişlik veya sabah tutukluğu gibi belirtiler ortaya çıktığında hekime başvurmak en doğru yaklaşımdır.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Eklemlerde kalıcı hasar, şekil bozukluğu ve hareket kısıtlılığı
• Günlük işleri yapmada zorlanma ve iş gücü kaybı
• Kemik erimesi (osteoporoz) riskinde artış
• Göz, akciğer, kalp ve damar sisteminde iltihaba bağlı sorunlar
• Enfeksiyonlara daha kolay yakalanma
• Sürekli yorgunluk, uyku sorunları ve moral bozukluğu

Uzun vadeli görünüm

İltihaplı romatizma bugün eskisi gibi kader değildir. Erken tanı ve düzenli tedaviyle çoğu kişi ağrısını kontrol altına alabilir, eklem hasarını büyük ölçüde önleyebilir ve aktif bir yaşam sürdürebilir. Tedaviye yanıt kişiden kişiye değişir ve zaman zaman iniş çıkışlar olabilir; bu normaldir. Sağlık ekibinizle iyi bir işbirliği kurmak, şikayetlerinizi paylaşmak ve kontrollerinizi aksatmamak, uzun vadeli sonuçları belirgin şekilde iyileştirir.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.