İnflamatuar Bağırsak Hastalığı (İBH)

Genel Bakış

İnflamatuar bağırsak hastalığı (kısaca İBH), sindirim kanalında yani ağızdan makata kadar uzanan bağırsak yolunda iltihap oluşmasına yol açan, uzun süreli (kronik) hastalıkların ortak adıdır. En sık görülen iki türü vardır: Crohn hastalığı ve ülseratif kolit. Crohn hastalığı sindirim kanalının herhangi bir yerini tutabilir ve iltihap bağırsak duvarının derinlerine inebilir; ülseratif kolit ise genellikle kalın bağırsağın iç yüzeyinde, makata yakın bölgeden başlayarak yayılan bir iltihap yapar. Bu hastalıklar bulaşıcı değildir; yani bir kişiden diğerine geçmez. Çoğu zaman belirtilerin yoğun olduğu dönemler (alevlenme) ile şikâyetlerin azaldığı ya da hiç olmadığı dönemler (iyilik hali, tıbbi adıyla remisyon) birbirini izler. Doğru tedavi ve düzenli takip ile çoğu kişi işini, okulunu ve günlük yaşamını sürdürebilir.

İBH dünyanın her yerinde görülmekle birlikte, çok sık rastlanan bir hastalık değildir. Görülme sıklığı sanayileşmiş bölgelerde ve şehirlerde daha yüksektir. Türkiye'de de son yıllarda tanı konan kişi sayısının arttığı bilinmektedir; bunun bir kısmı gerçek artış, bir kısmı da hekimlerin hastalığı daha iyi tanıması ve görüntüleme olanaklarının gelişmesiyle açıklanmaktadır. Yani çevrenizde bu hastalıkla yaşayan birilerinin olması şaşırtıcı değildir.

İBH her yaşta ortaya çıkabilir, ancak en sık 15-40 yaş arasındaki genç ve orta yaşlı kişilerde tanı konur. Kadınlarda ve erkeklerde benzer sıklıkta görülür. Ailesinde İBH öyküsü olan kişilerde görülme olasılığı bir miktar daha yüksektir. Çocukluk çağında da görülebilir; bu durumda büyüme ve kilo alımı etkilenebileceği için tanı ve takip ayrıca önem taşır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• İshal; bazen günde birkaç kez, bazen çok sık ve ani tuvalete gitme hissiyle (acele hissi)
• Karın ağrısı veya karında kramp şeklinde sancı
• Dışkıda kan veya mukus (yapışkan, sümüksü madde) görülmesi
• sürekli yorgunluk, halsizlik ve enerji düşüklüğü
• İştah azalması ve istemsiz kilo kaybı
• Ateş yükselmeleri, özellikle alevlenme dönemlerinde
• Gece uykudan uyandıran karın ağrısı veya tuvalete çıkma ihtiyacı
• Makatta ağrı, çatlak veya akıntı (özellikle Crohn hastalığında)
• Bağırsak dışı belirtiler: eklem ağrıları, gözde kızarıklık, ciltte kızarıklık ya da yaralar, ağız içinde tekrarlayan yaralar

Çocuklarda belirtiler

• Yaşına göre beklenen hızda büyüyememe ve kilo alamama
• Ergenlik belirtilerinin yaşıtlarına göre gecikmesi
• Tekrarlayan karın ağrısı, ishal ve okuldan geri kalma
• İştahsızlık, halsizlik ve derslere odaklanmada güçlük
• Büyüme değerlendirmesinde doktorun dikkatini çeken yavaşlama

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Şikâyetlerin daha hafif veya beklenenden farklı olması; örneğin ishal yerine kabızlık ön planda olabilir
• İshal ve iştahsızlığa bağlı sıvı kaybı (dehidratasyon) riskinin daha yüksek olması
• Kalp, şeker ve tansiyon gibi ek hastalıkların ve kullanılan ilaçların tabloyu etkileyebilmesi
• Anemi (kansızlık) veya halsizliğin başka nedenlerle karışabilmesi, bu yüzden dikkatli değerlendirme gerekliliği

Nedenler

Ana nedenler

• Hastalığın kesin nedeni henüz bilinmemektedir. Bilim insanları, genetik yatkınlığı olan bir kişide bağışıklık sisteminin (vücudun savunma sistemi) bağırsaktaki mikroplara ya da kendi dokularına karşı aşırı ve sürekli bir yanıt vermesi üzerinde durmaktadır.
• Kalıtımın rolü vardır: ailede İBH bulunması riski bir miktar artırır, ancak hastalığın ailede görülmemesi de mümkündür.
• Bağırsakta yaşayan mikropların (bağırsak bakterileri) dengesindeki değişikliklerin hastalığı tetikleyebileceği düşünülmektedir.
• Sigara, bazı enfeksiyonlar ve çevresel etkenler alevlenmeleri tetikleyebilir; ancak hastalığın tek başına nedeni oldukları gösterilmemiştir.
• Stres ve bazı gıdalar hastalığı başlatmaz; yine de kişiden kişiye değişen şekilde şikâyetleri artırabilir.

Risk faktörleri

• Ailede Crohn hastalığı veya ülseratif kolit öyküsü bulunması
• Genç yaş (özellikle 15-40 yaş aralığında tanı konması daha sık)
• Sigara kullanımı (özellikle Crohn hastalığı ile ilişkilidir)
• Şehirde ve sanayileşmiş bir çevrede yaşamak
• Bazı ağrı kesici ilaçların sık ve uzun süreli kullanımı; bu konuda kendi kafanıza göre ilaç kullanmayıp eczacınıza veya doktorunuza danışmanız önemlidir
• Geçirilmiş bazı bağırsak enfeksiyonları (olası tetikleyiciler olarak araştırılmaktadır)

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• İlk kez kanlı ishal veya dışkıda kan fark ettiyseniz
• Karın ağrısı çok şiddetliyse, karnınız şişmiş ve sertse
• Yüksek ateş ve titreme varsa
• Sürekli kusuyorsanız veya ağızdan hiç sıvı alamıyorsanız
• Baş dönmesi, halsizlik, idrar miktarında azalma gibi sıvı kaybı belirtileri varsa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Birkaç haftadan uzun süren ishal, karın ağrısı veya dışkılama alışkanlığınızda açıklanamayan değişiklik varsa
• İstemsiz kilo kaybı, iştahsızlık veya sürekli yorgunluk yaşıyorsanız
• Gece uykudan uyandıran karın ağrısı veya tuvalete çıkma ihtiyacı oluyorsa
• Makatta ağrı, çatlak, akıntı veya iyileşmeyen yaralar varsa
• Ailede İBH öyküsü varsa ve benzer şikâyetler başladıysa
• Çocuğunuzun büyümesi yaşıtlarına göre yavaşladıysa veya kilo alamıyorsa

Tanı

İBH tanısı tek bir testle konmaz. Doktorunuz önce şikâyetlerinizi ve geçmişinizi dinler, ailenizde benzer hastalık olup olmadığını sorar ve karın muayenesi yapar. Ardından kan ve dışkı testleriyle iltihap veya kansızlık olup olmadığına bakılır; gerekirse bağırsakların görüntülenmesi ve bağırsağın iç yüzeyinin kamera ile görülmesi (endoskopi ya da kolonoskopi) yapılır. Bu işlem sırasında alınan küçük doku örnekleri (biyopsi) laboratuvarda incelenir ve asıl tanı büyük ölçüde bu incelemeyle netleşir. Crohn hastalığı ile ülseratif koliti ayırt etmek için de benzer değerlendirmeler kullanılır.

Yapılabilecek testler

• Kan testleri: iltihap göstergeleri, kansızlık, vitamin ve mineral düzeyleri
• Dışkı testleri: gizli kan, iltihap belirteçleri ve enfeksiyon etkenlerinin araştırılması (benzer şikâyet yapan mikropları dışlamak için)
• Kolonoskopi (kalın bağırsağın kamera ile görüntülenmesi) ve gerekirse üst sindirim kanalı endoskopisi
• Biyopsi: işlem sırasında alınan küçük doku örneklerinin patolojide incelenmesi
• Görüntüleme: ultrason, bilgisayarlı tomografi veya manyetik rezonans ile bağırsak duvarı ve çevresinin değerlendirilmesi
• MR enterografi veya benzeri özel görüntüleme yöntemleriyle ince bağırsağın incelenmesi
• Kapsül endoskopi (yutulan küçük bir kamera) — bazı durumlarda ince bağırsağı görmek için kullanılabilir

Randevunuzda neler beklenir

Tanı süreci birkaç randevu ve birkaç test gerektirebilir; bu, sabırsızlık yaratabilir ama doğru tanı için gereklidir. Bazı testler için önceden hazırlık gerekir (örneğin kolonoskopi öncesi bağırsağın boşaltılması); hazırlık adımlarını eksiksiz uygulamak sonucun güvenilirliğini artırır. Sonuçların bir kısmı aynı gün, biyopsi gibi bazıları ise birkaç gün içinde çıkar. Bu süreçte sorularınızı not alıp doktorunuza sormaktan çekinmeyin; isterseniz bir yakınınızı yanınızda götürmek de yardımcı olabilir.

Tedavi

İBH tedavisinin amacı iltihabı kontrol altına almak, şikâyetleri azaltmak, iyilik dönemlerini (remisyon) uzatmak ve yaşam kalitesini korumaktır. Tedavi kişiye göre planlanır: hastalığın türü, tutulan bölge, şiddeti, yaş ve ek hastalıklar dikkate alınır. Tedavi genellikle bir ekip işidir; aile hekiminiz süreci başlatabilir ve sizi gastroenteroloji (sindirim sistemi) uzmanına yönlendirebilir. Düzenli kontroller, şikâyetlerin seyri ve test sonuçlarına göre tedavi zaman zaman değiştirilebilir; bu normaldir ve hastalığın gidişatına uyum sağlamak için yapılır.

Evde kişisel bakım

• Şikâyetlerinizi, dışkılama sıklığınızı ve ne yediğinizi kısa bir günlüğe not etmek, doktorunuza çok yardımcı olur
• Bol su içmek ve ishal dönemlerinde sıvı-elektrolit kaybına dikkat etmek
• Öğünleri küçük ve sık tutmak, ağır ve çok yağlı öğünlerden kaçınmak
• Sigara kullanıyorsanız bırakmak; bu, özellikle Crohn hastalığında alevlenme riskini azaltabilir
• Düzenli uyku ve ölçülü hareket; aşırı yorgunluktan kaçınmak
• Doktorunuzun önerdiği kontrolleri ve testleri aksatmamak
• İlaçlarınızı doktorunuzun anlattığı şekilde kullanmak; kendi başınıza bırakmamak veya değiştirmemek
• Ağrı kesici veya bitkisel ürün kullanmadan önce mutlaka eczacınıza ya da doktorunuza danışmak — bazı ürünler bağırsakları olumsuz etkileyebilir

Tıbbi tedaviler

Tedavide iltihabı azaltan ve bağışıklık sisteminin aşırı yanıtını kontrol eden ilaç grupları kullanılır. Alevlenme dönemlerinde iltihabı hızlı bastırmaya yönelik güçlü ilaçlar kısa süreli kullanılabilir; uzun dönemde ise iyilik halini korumaya yönelik, düzenli alınan ilaçlar tercih edilir. Bağışıklık sistemini hedefleyen modern tedaviler (bazıları damar yoluyla ya da enjeksiyonla uygulanır) orta-ağır hastalıkta önemli bir seçenektir. Bu ilaçların kullanımı sırasında bazı enfeksiyonlara yatkınlık artabileceği için ateş gibi belirtilerde hızlıca doktora başvurmak önemlidir. Hangi tedavinin size uygun olduğu; hastalığın yeri, şiddeti, gebelik planı ve diğer sağlık sorunlarınız göz önüne alınarak doktorunuz tarafından belirlenir. İlaç adı ve doz önerisi için mutlaka hekiminize ve eczacınıza danışın.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Cerrahi, herkes için ilk seçenek değildir ve çoğu kişi ilaç tedavisiyle iyi bir yaşam sürdürebilir. Ancak bağırsakta daralma (darlık), apse (iltihaplı birikim), fistül (bağırsaklar arasında ya da ciltle bağırsak arasında anormal kanal), tedaviye yanıt vermeyen şiddetli alevlenme, bağırsak delinmesi veya kanama gibi durumlarda ameliyat gerekebilir. Ülseratif kolitte kalın bağırsağın alınması bazı hastalarda hastalığı tamamen sonlandırabilir; Crohn hastalığında ise cerrahi çoğunlukla sorunlu bölgeyi düzeltmeye yöneliktir. Ameliyat kararı, gastroenteroloji ve cerrahi ekiplerinin birlikte değerlendirmesiyle ve sizinle konuşularak verilir.

Bu durumla yaşamak

İBH ile yaşamak, inişli çıkışlı bir süreci yönetmeyi gerektirir. İyilik dönemlerinde kendinizi iyi hissedebilir ve normal yaşamınızı sürdürebilirsiniz; alevlenme dönemlerinde ise biraz daha fazla dinlenmeye ve desteğe ihtiyaç duyabilirsiniz. Tuvalete yakın olma ihtiyacı, özellikle yolculuk, sınav veya toplantı gibi durumlarda kaygı yaratabilir. Önceden plan yapmak, güzergâh üzerindeki tuvaletleri bilmek ve yanınızda yedek kıyafet ile ıslak mendil bulundurmak bu kaygıyı azaltır. İş yerinizde veya okulunuzda güvendiğiniz bir kişiye durumunuzu kısaca anlatmak, ihtiyaç anında anlayış görmenizi kolaylaştırabilir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Şikâyetlerinizi tetikleyen yiyecekleri bir günlük tutarak fark etmek; herkeste aynı gıda sorun yaratmaz
• Öğünleri küçük ve sık yapmak, çok yağlı ve çok baharatlı yemeklerden kaçınmak
• Bol su içmek; ishal dönemlerinde sıvı kaybına özellikle dikkat etmek
• Sigara kullanmamak veya bırakmak
• Düzenli ama ölçülü hareket etmek; yürüyüş gibi hafif egzersizler hem bağırsak hem ruh sağlığına iyi gelir
• Yeterli ve düzenli uyku; yorgunluk alevlenmeleri tetikleyebilir
• Stresle baş etme yolları geliştirmek: nefes egzersizleri, gevşeme, hobiler veya profesyonel destek
• Doktorunuzun önerdiği vitamin ve mineral takviyelerini (örneğin demir, D vitamini, B12) kendi başınıza değil, onun değerlendirmesiyle kullanmak

Diyet ve egzersiz

İBH için herkese uyan tek bir diyet yoktur; beslenme kişiye göre düzenlenir. Genel olarak düzenli ve dengeli beslenmek, öğün atlamamak ve şikâyetleri artıran gıdaları fark etmek en önemli adımdır. Alevlenme dönemlerinde bazen lif oranı yüksek gıdalar, süt ürünleri veya çok yağlı yiyecekler daha fazla rahatsızlık verebilir; bu dönemlerde daha yumuşak ve kolay sindirilen besinler tercih edilebilir. Yeterli protein almak, kilo kaybını önlemek ve kas gücünü korumak için önemlidir. Katı bir diyet listesi uygulamadan önce mutlaka doktorunuza veya bir beslenme uzmanına danışın; gereksiz kısıtlamalar beslenme yetersizliğine yol açabilir. Egzersiz konusunda ise amaç zorlamak değil, düzenli olmaktır: haftada birkaç gün yapılan hafif yürüyüşler, yüzme veya esneme hareketleri genellikle iyi tolere edilir. Çok yorucu aktiviteleri alevlenme dönemlerinde ertelemek daha rahat olabilir.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

İBH yalnızca bağırsakları değil, ruh halini de etkileyebilir. Hastalığın öngörülemez olması, tuvalet ihtiyacı kaygısı, iş veya okulda zorlanma ve yorgunluk zaman zaman kaygı, üzüntü ya da öfke yaratabilir. Bu duygular çok normaldir ve yalnız değilsiniz. Duygularınızı bir yakınınızla, aile hekiminizle veya bir ruh sağlığı uzmanıyla paylaşmak işe yarar; bazı kişiler için danışmanlık veya stres yönetimi programları belirgin rahatlama sağlar. Eğer kendinizi umutsuz, çaresiz hissediyorsanız, günlük işlerinizi yapamıyorsanız ya da kendinize zarar vermeyi düşünüyorsanız, lütfen yalnız kalmayın: hemen bir sağlık kuruluşuna başvurun, güvendiğiniz birine haber verin veya acil durumlarda 112'yi arayın. Kriz desteği için bulunduğunuz yerdeki sağlık hizmetlerinden ve aile hekiminizden yardım isteyebilirsiniz; bu tür destekler güçlü olmanın bir parçasıdır.

Önleme

İBH tamamen önlenebilen bir hastalık değildir; çünkü nedeni tam olarak bilinmemektedir ve genetik yatkınlık önemli rol oynar. Ancak alevlenmelerin sıklığını ve şiddetini azaltmaya yardımcı olabilecek adımlar vardır: sigara kullanmamak, düzenli kontrolleri aksatmamak, ilaçları önerildiği gibi kullanmak, yeterli uyumak ve stresi yönetmek bunların başında gelir. Bu adımlar hastalığı ortadan kaldırmaz ama daha rahat bir seyir sağlayabilir.

Aşılar

Bağışıklık sistemini etkileyen tedaviler kullanan kişilerde bazı enfeksiyonlar daha ağır geçebileceği için aşılar özellikle önemlidir. Türkiye'de Sağlık Bakanlığı'nın önerdiği rutin çocukluk ve yetişkin aşı takvimini takip etmek, hangi aşıların size uygun olduğunu ve zamanlamasını doktorunuzla konuşmak en doğrusudur. Canlı aşılar bazı tedavilerle birlikte uygun olmayabileceği için aşı planını mutlaka hekiminizle birlikte yapın.

Tarama programları

İBH tanısı olan kişilerde, hastalık uzun süre kalın bağırsağı tuttuysa kalın bağırsak kanseri riski bir miktar artabilir. Bu nedenle doktorunuz belirli aralıklarla kolonoskopi ile takip önerebilir; sıklığı hastalığın süresi, yaygınlığı ve ek risk faktörlerine göre belirlenir. Ayrıca kemik erimesi, kansızlık ve vitamin eksiklikleri açısından da düzenli değerlendirme yapılır. Sağlık Bakanlığı'nın ulusal tarama programları hakkında bilgi almak ve kendi durumunuza uygun tarama planını doktorunuzla netleştirmek için aile hekiminize danışabilirsiniz.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Bağırsakta daralma (darlık) ve buna bağlı tıkanma belirtileri
• Apse (iltihaplı birikim) ve fistül (bağırsaklar arasında veya ciltle bağırsak arasında anormal kanal) oluşumu
• Kansızlık, demir, B12 vitamini ve D vitamini eksiklikleri ile beslenme yetersizliği
• Kemik erimesi (osteoporoz) riskinde artış
• Göz iltihabı, eklem iltihabı ve cilt sorunları gibi bağırsak dışı bulgular
• Uzun süreli yaygın kalın bağırsak tutulumunda kalın bağırsak kanseri riskinde artış
• Nadiren bağırsak delinmesi veya ciddi kanama gibi acil cerrahi gerektiren durumlar

Uzun vadeli görünüm

İBH kronik bir hastalıktır ve bugün için tamamen yok eden bir tedavi yoktur; ancak bu, kötü bir gidişat anlamına gelmez. Tedavilerin gelişmesiyle birlikte çoğu kişi uzun iyilik dönemleri yaşamakta, işine, okuluna ve ailesine devam edebilmekte, seyahat edebilmekte ve çocuk sahibi olabilmektedir. Hastalığın seyri kişiden kişiye değişir; bazı dönemler daha zorlu olsa da düzenli takip, doğru tedavi ve iyi bir destek ağı ile yaşam kalitesi yüksek tutulabilir. Şikâyetlerinizi takip etmek ve değişiklikleri zamanında bildirmek, sürecin en güçlü parçasıdır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.