Uçucu Maddelerin Solunması (İnhalan Kullanımı)

Genel Bakış

Uçucu madde (inhalan) kullanımı, günlük hayatta bulunan bazı ürünlerin buharının bilerek solunmasıyla kısa süreli bir sarhoşluk ya da 'kafa bulma' hissi elde etmeye çalışılmasıdır. Bu ürünler arasında yapıştırıcılar, tiner ve boya incelticileri, sprey boyalar, çakmak gazı, deodorant ve saç spreyleri ile bazı temizlik ürünleri sayılabilir. Bu maddelerin buharı burundan ya da ağızdan alındığında çok hızlı bir şekilde kana karışır ve beyin başta olmak üzere tüm vücudu etkiler. Bunların hiçbiri ilaç değildir ve keyif amaçlı kullanımları çok tehlikelidir; kalıcı hasara ve ani ölüme yol açabilir.

Uçucu madde kullanımı sanıldığından daha yaygındır ve en çok 12-17 yaş arasındaki gençlerde görülür. Çoğu zaman fark edilmez; çünkü kullanılan ürünler evde bulunan sıradan şeylerdir ve belirtiler başka nedenlerle karıştırılabilir.

En sık ergenler ve genç yetişkinler etkilenir. Ancak küçük çocuklar kazara buharları soluyabilir, yetişkinler ise özellikle iş yerinde veya iyi havalandırılmayan kapalı alanlarda yoğun buhara maruz kalabilir. Her gelir düzeyinden ve her aile yapısından insanda görülebilir; bu yüzden kimseyi suçlamamak önemlidir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Baş ağrısı, baş dönmesi ve sersemlik hissi
• Bulantı veya kusma
• Peltek konuşma, dengesiz yürüme, sallanma
• Nefeste, giysilerde veya saçta kimyasal bir koku
• Gözlerde kızarıklık, sulanma ve burun akıntısı
• Uyku hali, dalgınlık, dikkati toplamakta zorlanma
• Sebepsiz öfke, sinirlilik veya ani ruh hali değişimleri
• İştah azalması ve kilo kaybı
• Okul veya iş başarısında düşüş
• Evde sprey kutuları, tüpler veya yapıştırıcıların tuhaf biçimde tükenmesi ve saklanması

Çocuklarda belirtiler

• Daha önce ilgi duyduğu şeylere ilgisini kaybetme, içine kapanma
• Arkadaş çevresinin ve gittiği yerlerin ani değişmesi
• Ellerde, yüzde boya veya yapıştırıcı lekeleri, kimyasal koku
• Küçük çocuklarda kazara soluma: öksürük, hırıltılı nefes, göz yaşarması, huzursuzluk
• Okuldan kaçma, ders notlarında belirgin düşüş
• Para veya evdeki ürünlerin sebepsiz kaybolması

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Bu yaş grubunda bilerek kullanım daha nadirdir
• Kapalı ve havalandırması olmayan alanlarda yoğun buhar solumaya bağlı baş dönmesi, baş ağrısı, nefes darlığı
• Farklı temizlik ürünlerini karıştırma sonucu ortaya çıkan zehirli gazlara maruz kalma
• Kalp ve akciğer hastalığı olanlarda belirtilerin daha ağır seyretmesi

Nedenler

Ana nedenler

• Merak ve deneme isteği; özellikle ergenlik döneminde risk alma eğilimi
• Arkadaş çevresinin etkisi ve 'bir kereden bir şey olmaz' inancı
• Ürünlerin evde, okulda veya iş yerinde kolayca bulunabilmesi
• Stres, sıkıntı, yalnızlık veya üzüntüden kısa süreli kaçma isteği
• Uçucu maddelerin ne kadar tehlikeli olduğu konusunda bilgi eksikliği
• Aile içi sorunlar, ihmal veya şiddet gibi zor yaşam koşulları

Risk faktörleri

• Ergenlik ve genç yetişkinlik döneminde olmak
• Madde kullanımına ilişkin olumsuz bir tutumun bulunmadığı bir çevrede büyümek
• Depresyon, kaygı bozukluğu veya dikkat sorunları gibi ruh sağlığı güçlükleri
• Okula bağlılığın düşük olması, okuldan uzaklaşma
• Aile içinde iletişimin zayıf olması veya ebeveyn denetiminin sınırlı olması
• Evde, iş yerinde veya okulda bu tür kimyasallara kolay erişim
• Daha önce madde kullanımı öyküsü olması
• Yeterli sosyal destek ve boş zaman etkinliklerinin olmaması

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Kişi nefes almakta zorlanıyorsa, bilinci bulanıksa, nöbet geçiriyorsa veya dudakları morarmışsa hemen 112'yi arayın; beklemeyin.
• Göğüs ağrısı, çarpıntı veya ani yere yığılma varsa acil yardım isteyin.
• Küçük bir çocuk kimyasal bir ürünü kokladıysa veya içtiyse vakit kaybetmeden en yakın acil servise başvurun; yanınıza ürünün kutusunu alın.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Çocuğunuzun davranışlarında, arkadaş çevresinde veya okul başarısında açıklayamadığınız bir değişiklik fark ettiyseniz
• Evde sık kullanılan bir ürünün tuhaf biçimde azaldığını, saklandığını veya kaybolduğunu fark ettiyseniz
• Kişi sürekli baş ağrısı, yorgunluk, uyku hali veya dikkat sorunu yaşıyorsa
• Kendiniz veya yakınınız için bu maddelerle ilgili endişeniz varsa; bir aile hekimine danışmak iyi bir ilk adımdır

Tanı

Tek bir kan testiyle 'evet, bu kişi uçucu madde kullanıyor' demek mümkün değildir. Doktor önce kişiyle ve mümkünse ailesiyle sakin bir görüşme yapar, belirtileri ve öyküyü dinler, ardından fizik muayene eder. Solunum, kalp ve sinir sistemi bulguları değerlendirilir. Gerekirse kan ve idrar testleri, kalp grafisi (EKG) ve akciğer görüntülemesi istenir. Amaç sadece madde kullanımını değil, vücutta oluşmuş olabilecek hasarı ve eşlik eden ruhsal sorunları da anlamaktır.

Yapılabilecek testler

• Ayrıntılı öykü ve fizik muayene
• Oksijen düzeyi ölçümü (parmak ucuna takılan küçük bir cihazla)
• Kalp ritmini gösteren EKG testi
• Kan testleri (karaciğer, böbrek ve kan sayımı değerlendirmesi)
• İdrar testleri
• Akciğer grafisi veya gerekirse akciğer görüntülemesi
• Nörolojik değerlendirme; gerekirse beyin görüntülemesi
• Ruh sağlığı değerlendirmesi

Randevunuzda neler beklenir

Görüşme yargılayıcı olmayan bir sohbet gibi geçer; doktorun amacı cezalandırmak değil, yardım etmektir. Bazı sorular tekrar ediyor gibi gelebilir; bu, tabloyu daha iyi anlamak içindir. Gençlerde gizlilik konusu aile ile birlikte konuşulur. Sonuçta kişiye ve ailesine özel bir destek planı birlikte oluşturulur.

Tedavi

Tedavinin ilk adımı güvenliği sağlamaktır: kişinin bu maddelere ulaşımı kesilir, solunum ve dolaşımı kontrol edilir, gerekirse acil tıbbi destek verilir. Ardından vücutta oluşan etkiler takip edilir ve ruh sağlığı desteği devreye girer. Tedavi tek başına 'bir reçete' değildir; kişi, aile ve sağlık ekibinin birlikte yürüttüğü bir süreçtir ve en önemli parçası kişinin kendi isteğiyle destek almasıdır.

Evde kişisel bakım

• Evde, iş yerinde ve okulda bu tür kimyasalları kilitli veya ulaşılamayacak yerlerde saklayın.
• Temizlik ürünlerini asla birbiriyle karıştırmayın; özellikle kapalı ve küçük alanlarda kullanmayın.
• Boya, tiner ve yapıştırıcı ile çalışırken ortamı mutlaka havalandırın, gerekli koruyucu ekipmanı kullanın.
• Çocuğunuzla bu maddelerin tehlikeleri hakkında suçlamadan, merak ederek ve dinleyerek konuşun.
• Uyku düzenini, düzenli beslenmeyi ve günlük rutinleri korumak iyileşmeyi destekler.
• Stresle baş etmek için yürüyüş, spor, müzik, resim gibi güvenli ve keyif veren etkinliklere yer açın.

Tıbbi tedaviler

Acil durumlarda öncelik solunumun ve kalp işlevlerinin desteklenmesidir; bu, hastanede yakın takip gerektirebilir. Sonrasında tedavi çoğunlukla konuşma temelli yaklaşımlarla yürür: kişinin maddeyi bırakma isteğini güçlendiren görüşmeler, davranış kalıplarını değiştirmeye yönelik terapiler ve aile terapisi bunların başında gelir. Eşlik eden depresyon, kaygı veya dikkat sorunları varsa bunlara yönelik ayrı bir değerlendirme yapılır. Ağır bağımlılık veya tekrarlayan kullanım durumlarında yatışlı tedavi ya da düzenli ayaktan takip önerilebilir. Hangi tedavinin uygun olduğu kişiye göre değişir; bu karar mutlaka bir hekim ve ruh sağlığı uzmanı ile birlikte verilmelidir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Bu konuda cerrahi bir tedavi söz konusu değildir.

Bu durumla yaşamak

Günlük hayatta en çok işe yarayan şey, tetikleyicileri tanımak ve ortadan kaldırmaktır: maddenin bulunduğu ortamlardan uzak durmak, kullanımı hatırlatan arkadaş çevresinden destek alarak uzaklaşmak, boş zamanı doldurmak. Küçük ve düzenli adımlar, ani ve büyük kararlardan daha kalıcıdır. Aile ve arkadaşlarla açık iletişim, iyileşme sürecinin en güçlü desteklerinden biridir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli uyku ve uyanma saatleri belirleyin.
• Boş zamanı spor, müzik, doğa yürüyüşü gibi keyif veren etkinliklerle doldurun.
• Madde kullanımını hatırlatan ortamlardan ve kişilerden uzak durmaya çalışın.
• Güvenebileceğiniz bir aile üyesi veya arkadaşla düzenli olarak konuşun.
• Evde kimyasal ürünleri güvenli biçimde saklama alışkanlığı edinin.
• Küçük çocuğu olan evlerde bu ürünleri çocukların erişemeyeceği dolaplarda tutun.

Diyet ve egzersiz

Düzenli ve dengeli beslenme, vücudun toparlanmasına yardımcı olur; öğün atlamamaya çalışın. Hafif tempolu yürüyüş, bisiklet veya yüzme gibi düzenli hareket hem uykuyu hem de ruh halini iyileştirir. Ağır egzersize yeni başlıyorsanız ya da kalp veya akciğerle ilgili bir sağlık sorununuz varsa, önce hekiminize danışın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Uçucu madde kullanımı çoğu zaman yalnızlık, kaygı, depresyon veya umutsuzluk gibi duygularla birlikte görülür; bazen de bu duyguları bastırmak için kullanılır. Bu yüzden ruh sağlığını konuşmak tedavinin ayrılmaz bir parçasıdır. Kendinize zarar verme düşüncesi veya çok yoğun bir çaresizlik hissi yaşıyorsanız yalnız kalmayın: hemen 112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin. Bir yakınınızın bu tür düşünceleri olduğunu düşünüyorsanız onu yalnız bırakmayın ve profesyonel destek almasına yardımcı olun.

Önleme

Evet, büyük ölçüde önlenebilir. En etkili yol eğitimdir: çocuklara ve gençlere bu maddelerin ne kadar tehlikeli olduğunun yaşına uygun, korkutmadan anlatılması gerekir. Evde, okulda ve iş yerinde kimyasal ürünlerin güvenli saklanması, ortamların havalandırılması ve temizlik ürünlerinin karıştırılmaması da riski azaltır. Gençlerin boş zamanlarını dolduracak güvenli etkinlikler bulması ve stresle baş etme becerileri kazanması koruyucu bir rol oynar.

Tarama programları

Bu konuda rutin bir tarama testi yoktur. Ancak okul ve aile içinde fark edilen davranış değişiklikleri, okul başarısındaki düşüşler ve kimyasal koku gibi işaretler erken fark edilirse, bir sağlık kuruluşuna başvurmak sorunun erken ele alınmasını sağlar.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Beyin ve sinir sisteminde kalıcı hasar; dikkat, hafıza ve öğrenme güçlükleri
• Karaciğer, böbrek ve akciğerlerde hasar
• Kalpte ritim bozuklukları ve ani ölüm riski
• Bağımlılık gelişmesi ve kullanımın giderek artması
• Depresyon, kaygı ve uyku bozuklukları
• Okul ve iş yaşamında belirgin kayıplar, sosyal ilişkilerin zedelenmesi
• Kazara yaralanmalar, düşmeler ve trafik kazaları riskinde artış

Uzun vadeli görünüm

Kötü haber değil, umut veren haber şu: destek alan kişilerin önemli bir kısmı bu maddelerden uzaklaşabiliyor ve hayatlarına yeniden yön verebiliyor. Ne kadar erken destek alınırsa toparlanma o kadar kolay olur. Bir kez geri dönüş yaşanması başarısızlık anlamına gelmez; tedavi süreci inişli çıkışlı olabilir ve her yeni adım değerlidir. Yalnız değilsiniz; sağlık çalışanları ve aileniz bu yolda yanınızda olabilir.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.