İskemi: Dokulara Yeterli Kan Gitmediğinde

Genel Bakış

İskemi, vücudun bir bölgesine yeterli kanın ulaşamaması durumudur. Kan, hücrelere oksijen ve besin taşır; bu taşıma aksayınca o bölgedeki hücreler zorlanır ve çalışmakta güçlük çeker. İskemi tek bir hastalık değil, birçok farklı durumda ortaya çıkabilen bir bulgudur. Kalpte, beyinde, bacaklarda, bağırsaklarda ya da başka bir organda görülebilir. Nerede ve ne kadar süreyle oluştuğuna göre belirtileri ve aciliyeti değişir.

İskemiye yol açan damar sorunları, özellikle orta ve ileri yaşta oldukça yaygındır. Kalp damar hastalıkları dünyada ve ülkemizde en sık görülen sağlık sorunları arasında yer alır. Ancak iskemi her zaman ciddi bir hastalık anlamına gelmez; bazı durumlarda geçici ve hafif seyreder.

İskemi her yaşta görülebilse de en sık orta ve ileri yaşta, damar sağlığını etkileyen risk faktörleri olan kişilerde ortaya çıkar. Sigara içenler, şeker hastalığı (diyabet), yüksek tansiyon veya yüksek kolesterolü olanlar, hareketsiz yaşam sürenler ve ailesinde erken yaşta kalp damar hastalığı bulunanlar daha yüksek risk altındadır. Çocuklarda ise nadirdir ve genellikle doğumsal damar sorunları, ciddi sıvı kaybı veya orak hücre hastalığı gibi özel durumlarla ilişkilidir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Göğüste baskı, sıkışma ya da ağırlık hissi; bazen ağrı sol kola, çeneye veya sırta yayılır
• Efor sırasında (merdiven çıkarken, hızlı yürürken) nefes darlığı veya çabuk yorulma
• Bacaklarda belirli bir mesafe yürüdükten sonra gelen, dinlenince geçen ağrı veya kramp
• Etkilenen bölgede soğukluk, solukluk veya morarma, nabzın zayıf hissedilmesi
• Yemekten sonra ortaya çıkan karın ağrısı ve kilo kaybı (bağırsak iskemisinde görülebilir)
• Geçici görme bulanıklığı, konuşma güçlüğü veya bir tarafta kuvvet kaybı (beyin iskemisinde)
• Ayakta veya bacakta zor iyileşen yara, tırnak ve kıl değişiklikleri

Çocuklarda belirtiler

• Bebeklerde beslenme sırasında huzursuzluk, çabuk yorulma ve yeterince kilo alamama
• Ellerde veya ayaklarda soğukluk, solukluk ya da morarma
• Orak hücre hastalığı olan çocuklarda ani ve şiddetli ağrı atakları
• Ağlarken morarma veya nefes almakta zorlanma
• Çocuklarda iskemi nadirdir; bu belirtiler başka birçok nedene de bağlı olabileceği için mutlaka bir çocuk doktoruna danışılmalıdır

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Belirtiler silik olabilir: sadece halsizlik, isteksizlik veya eskisi kadar yürüyememe
• Ani gelişen kafa karışıklığı, dalgınlık veya denge kaybı
• Göğüs ağrısı yerine nefes darlığı ya da mide rahatsızlığı hissi
• Bacak ağrısını 'yaşlılığa bağlı' sanıp göz ardı etme eğilimi
• İlaçların ve eşlik eden hastalıkların belirtileri maskelemesi

Nedenler

Ana nedenler

• Damar sertliği (ateroskleroz): Damar iç yüzeyinde yağ ve kireç benzeri birikimler oluşur, damar daralır
• Pıhtı: Damar içinde oluşan veya başka yerden gelip damarı tıkayan kan pıhtısı
• Damar spazmı: Damarın beklenmedik şekilde büzülüp daralması
• Damarın dışarıdan basıya uğraması veya yaralanması
• Kan basıncının aşırı düşmesi; örneğin ciddi sıvı kaybı, şok ya da ağır kanama
• Bazı kalıtsal kan hastalıkları (örneğin orak hücre hastalığı) ve doğumsal damar sorunları

Risk faktörleri

• Sigara ve tütün ürünleri kullanmak
• Yüksek tansiyon (hipertansiyon)
• Şeker hastalığı (diyabet)
• Yüksek kolesterol ve sağlıksız beslenme
• Hareketsiz yaşam ve fazla kilo
• İleri yaş ve ailede erken yaşta damar hastalığı öyküsü
• Yoğun stres, yetersiz uyku ve uyku apnesi gibi durumlar
• Bazı romatizmal hastalıklar ve uzun süreli ilaç kullanımları (hekiminiz değerlendirir)

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Yeni başlayan veya sıklaşan göğüs ağrısı ya da nefes darlığı
• Yürüme mesafesinin belirgin şekilde kısalması
• Bacakta ya da ayakta ani renk değişikliği, ısı düşüklüğü veya his azalması
• İyileşmeyen yara veya parmakta kararma
• Geçici bile olsa konuşma, görme ya da kuvvet kaybı yaşamak

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Ailede kalp damar hastalığı öyküsü varsa durumunuzu değerlendirmek için
• Tansiyon, kolesterol veya kan şekeri değerleriniz yüksekse
• Sigara kullanıyor ve bırakmak için destek arıyorsanız
• Düzenli kontrol zamanınız geldiyse
• Egzersiz programına başlamadan önce bir sağlık kontrolünden geçmek istiyorsanız

Tanı

Doktorunuz önce sizi dinler: şikâyetleriniz ne zaman başladı, nerede hissediyorsunuz, nelerle ortaya çıkıyor? Ardından fizik muayene yapılır; tansiyon ölçülür, nabızlar ve dolaşım kontrol edilir. Gerekirse belirtilerin hangi organdan kaynaklandığını anlamak için testler istenir. Tanı çoğu zaman birkaç basit adımın birleşmesiyle konur.

Yapılabilecek testler

• Kan testleri: kolesterol, kan şekeri ve genel sağlık değerlendirmesi
• Elektrokardiyografi (EKG): Kalbin elektriksel kaydı
• Efor testi: Egzersiz sırasında kalbin nasıl çalıştığının izlenmesi
• Damar ultrasonu (Doppler): Kan akışının ve damar genişliğinin görüntülenmesi
• Anjiyografi: Damarların içinin görüntülenmesi için yapılan özel bir görüntüleme
• Bilgisayarlı tomografi (BT) veya manyetik rezonans (MR) anjiyografi
• Kalp veya beyin görüntülemeleri ile dokunun etkilenip etkilenmediğinin değerlendirilmesi

Randevunuzda neler beklenir

Testlerin çoğu ağrısızdır ve kısa sürer. Bazı testler için birkaç saat aç kalmanız veya günlük kullandığınız ilaçlarla ilgili bilgi vermeniz istenebilir. Sonuçlar bazen aynı gün, bazen birkaç gün içinde açıklanır. Doktorunuz sonuçları sizinle birlikte değerlendirir ve bundan sonraki adımları açıklar.

Tedavi

İskemi tedavisi, kan akışını iyileştirmeyi ve altta yatan nedeni ele almayı amaçlar. Tedavi planı iskeminin yerine, şiddetine ve genel sağlık durumunuza göre belirlenir. Çoğu zaman yaşam tarzı değişiklikleri, düzenli takip ve gerektiğinde tıbbi tedavi bir arada kullanılır.

Evde kişisel bakım

• Sigara içiyorsanız bırakmak için destek alın; bu tek adım riski belirgin şekilde azaltır
• Düzenli, tempolu yürüyüş gibi size uygun bir hareket programı oluşturun
• Tuzu ve işlenmiş gıdaları azaltın, sebze ve meyveye ağırlık verin
• Kilonuzu sağlıklı aralıkta tutmaya çalışın
• Kan basıncınızı ve gerekiyorsa kan şekerinizi düzenli ölçün, not alın
• Bol su için, uzun süre hareketsiz kalmamaya özen gösterin
• Doktorunuzun önerdiği kontrolleri aksatmayın ve ilaçlarınızı düzenli kullanın

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz, kan pıhtısı oluşumunu azaltmaya, damarları korumaya veya kan basıncı ile kolesterol gibi değerleri dengelemeye yönelik ilaç tedavileri önerebilir. Hangi tedavinin size uygun olduğu, eşlik eden hastalıklarınız ve test sonuçlarınız değerlendirilerek belirlenir. İlaçların başlanması, dozu ve takibi mutlaka hekiminizin sorumluluğundadır; kendi başınıza ilaç başlamayın veya bırakmayın. Ayrıca damar sağlığını destekleyen bir takip programı ve gerekli görülürse hastanede yapılan tedaviler planlanabilir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Bazı durumlarda damarın açılması veya kan akışının yeniden sağlanması için girişimsel ya da cerrahi yöntemler gerekebilir. Bunlar arasında damar içinden yapılan balon ve stent uygulamaları, tıkanıklığın açılması ya da baypas (köprüleme) ameliyatı sayılabilir. Bu kararlar; belirtilerin şiddeti, damarın durumu ve genel sağlık durumunuz birlikte değerlendirilerek, sizinle konuşularak alınır.

Bu durumla yaşamak

İskemi ile yaşamak, günlük alışkanlıkları bilinçli şekilde düzenlemeyi gerektirir. Çoğu kişi düzenli takip ve yaşam tarzı değişiklikleriyle iyi bir denge kurar. Kendinizi dinlemeyi öğrenmek, belirtileri not etmek ve değişiklikleri hekiminizle paylaşmak süreci kolaylaştırır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Sigara ve tütün ürünlerinden tamamen uzak durun
• Uyku düzeninizi koruyun, yeterince dinlenin
• Stresinizi yönetmek için size iyi gelen yöntemler geliştirin
• Uzun süre aynı pozisyonda kalmayın; sık sık hareket edin
• Soğuk havalarda ayaklarınızı ve ellerinizi sıcak tutun
• Ayaklarınızı her gün kontrol edin; yara, kesik ya da renk değişikliği olup olmadığına bakın
• Kontrollerinizi ve ilaç takibinizi aksatmayın

Diyet ve egzersiz

Beslenmede sebze, meyve, tam tahıl, baklagil ve sağlıklı yağlara ağırlık vermek; tuz, şeker ve işlenmiş gıdaları azaltmak damar sağlığını destekler. Hareket için ise çoğu kişiye haftada birkaç gün, kendi temposunda tempolu yürüyüş önerilir. Ancak iskemi tanınız varsa egzersiz programını mutlaka doktorunuzla birlikte planlayın; göğüs ağrısı veya nefes darlığı olursa durup dinlenmeli ve durumu bildirmelisiniz.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Damar sağlığıyla ilgili bir sorun yaşamak endişe, tedirginlik veya moral bozukluğu yaratabilir; bu çok anlaşılır bir duygudur. Kaygılarınızı bir sağlık profesyoneliyle veya güvendiğiniz biriyle paylaşmak işinizi kolaylaştırır. Kendinizi uzun süre üzgün, umutsuz ya da çok kaygılı hissediyorsanız destek isteyin. Türkiye'de 112 acil hattı hayati tehlike durumları içindir; ruh sağlığı desteği için aile hekiminize veya en yakın sağlık kuruluşuna başvurabilirsiniz. Kendinize zarar vermeyi düşünüyorsanız vakit kaybetmeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise gidin.

Önleme

Büyük ölçüde evet. İskeminin en sık nedeni olan damar sertliği, yaşam tarzı değişiklikleriyle yavaşlatılabilir. Sigarayı bırakmak, tansiyon ve kolesterolü kontrol altında tutmak, şekeri dengelemek ve düzenli hareket etmek riski belirgin şekilde azaltır. Aile öyküsü gibi değiştiremediğimiz faktörler olsa da bunların etkisini azaltmak mümkündür.

Tarama programları

Sağlık Bakanlığı'nın önerdiği şekilde aile hekiminizde tansiyon, kan şekeri ve kolesterol değerlerinizi düzenli olarak kontrol ettirmek, sorunları henüz belirti vermeden fark etmenin en pratik yoludur. Ailede erken yaşta kalp damar hastalığı varsa veya sigara kullanıyorsanız, hangi sıklıkta kontrol gerektiğini hekiminize sorabilirsiniz.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Etkilenen dokuda kalıcı hasar; kalpte kalp kası hasarı, beyinde inme benzeri durumlar
• Bacakta ilerleyen dolaşım bozukluğu, iyileşmeyen yaralar ve doku kaybı
• Bağırsakta ciddi iltihap veya doku ölümü (acil müdahale gerektirir)
• Kalp ritmi sorunları ve kalp yetersizliği riskinde artış
• Tekrarlayan ataklar ve yaşam kalitesinde azalma

Uzun vadeli görünüm

İskemi, doğru takip ve yaşam tarzı değişiklikleriyle çoğu kişide yönetilebilen bir durumdur. Önemli olan belirtileri ciddiye almak, düzenli kontrollere gitmek ve tedavi planına uymaktır. Birçok kişi bu adımlarla günlük yaşamını aktif ve bağımsız şekilde sürdürmeye devam eder.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.