Böbrek Yetmezliği

Genel Bakış

Böbreklerimiz, sırtımızın iki yanında bulunan fasulye biçiminde iki organdır. Kanı sürekli süzer; atık maddeleri ve fazla suyu idrar yoluyla dışarı atarlar. Ayrıca tansiyonu dengeler, kemiklerimizin sağlıklı kalmasına yardım eder ve kan yapımını destekler. Böbrek yetmezliği (böbrek yetersizliği), böbreklerin bu süzme ve düzenleme işlerini artık yeterince yapamaması demektir. İki ana türü vardır: Ani gelişen (akut) böbrek yetmezliği, saatler ya da günler içinde ortaya çıkar ve uygun tedaviyle çoğu zaman düzelebilir. Kronik (uzun süreli) böbrek hastalığı ise aylar ve yıllar içinde yavaş yavaş ilerler; erken dönemde fark edilirse ilerlemesi büyük ölçüde yavaşlatılabilir.

Kronik böbrek hastalığı dünyada oldukça yaygındır; yetişkinlerin yaklaşık onda birinde bir ölçüde böbrek sorunu bulunduğu tahmin edilmektedir. Türkiye'de de diyabet ve yüksek tansiyonun yaygın olması nedeniyle sık görülür. Ancak pek çok kişi, hastalığın erken evresinde olduğunu bilmeden yaşar; bu yüzden kontrol testleri önemlidir.

En çok şeker hastalığı (diyabet) ve yüksek tansiyonu olan kişileri etkiler. Ayrıca 60 yaş üzerindekiler, ailesinde böbrek hastalığı bulunanlar, kalp-damar hastalığı ya da obezitesi olanlar, tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonu veya böbrek taşı geçirenler ve ağrı kesici gibi bazı ilaçları uzun süre kullananlar daha yüksek risk altındadır. Çocuklarda daha nadir görülür ve genellikle doğuştan gelen yapısal sorunlarla ya da geçirilmiş enfeksiyonlarla ilişkilidir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Halsizlik, sürekli yorgunluk, enerji düşüklüğü
• Ayak bileklerinde, bacaklarda ya da yüzde şişlik
• İdrar miktarında azalma veya gece idrara kalkma sayısında artış
• İştahsızlık, kilo kaybı, bulantı
• Ciltte kuruluk ve kaşıntı
• Nefes darlığı, merdiven çıkarken zorlanma
• Uyku bozukluğu, konsantrasyon (dikkat toplama) güçlüğü
• Ağızda metalik tat, ağız kokusu
• Kolay morarma, burun kanaması gibi küçük kanamalara eğilim

Çocuklarda belirtiler

• Yaşıtlarına göre yavaş büyüme, kilo alamama
• Özellikle sabahları göz çevresinde şişlik
• İdrar miktarında belirgin azalma ya da çok sık idrara çıkma
• İştahsızlık, halsizlik, okulda dikkat dağınıklığı
• Tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları
• Bazı bebeklerde beslenme güçlüğü ve yeterince kilo alamama

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Belirtiler yaşlılığa ya da başka hastalıklara bağlanıp gözden kaçabilir
• Alışılmadık halsizlik, iştahsızlık ve kilo kaybı
• Ani bilinç bulanıklığı, uykuya eğilim ya da dikkat dağınıklığı
• İlaçların etkisinin değişmesi, tansiyonun ani düşmesi ya da yükselmesi
• Bacaklarda hızla artan şişlik ve nefes darlığı

Nedenler

Ana nedenler

• Şeker hastalığı (diyabet): Uzun süre yüksek seyreden kan şekeri böbreğin ince damarlarını yorar.
• Yüksek tansiyon: Kontrolsüz tansiyon böbrek damarlarına zarar verir.
• Böbrek iltihabı (glomerülonefrit): Böbreğin süzme birimlerinin iltihaplanması.
• Bazı kalıtsal hastalıklar, örneğin böbreklerde çok sayıda kist oluşmasıyla seyreden polikistik böbrek hastalığı.
• İdrar akışını engelleyen durumlar: böbrek taşı, prostat büyümesi ya da doğuştan gelen yapısal darlıklar.
• Bazı ilaçların (özellikle uzun süreli ağrı kesici kullanımı) ve kimyasal maddelerin böbreğe zarar vermesi.
• Ağır sıvı kaybı (ishal, kusma, yetersiz su içme), kalp yetmezliği ya da ağır enfeksiyon (sepsis) nedeniyle böbreğe giden kanın azalması.
• Ciddi yanıklar, travma veya ameliyat sonrası gelişen komplikasyonlar.

Risk faktörleri

• Şeker hastalığı (diyabet)
• Yüksek tansiyon
• Kalp-damar hastalığı veya kalp yetmezliği
• Obezite (aşırı kilo)
• Sigara kullanımı
• Ailede böbrek hastalığı öyküsü
• 60 yaşın üzerinde olmak
• Tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları veya böbrek taşı
• Ağrı kesici gibi bazı ilaçların uzun süre, kontrolsüz kullanımı
• Düşük doğum ağırlığıyla doğmuş olmak (böbrek kapasitesi daha düşük olabilir)

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• İdrar miktarınız belirgin şekilde azaldıysa veya hiç idrar yapamıyorsanız
• Bacaklarınızda, ayaklarınızda ya da yüzünüzde hızla şişlik oluştuysa
• Nefes darlığı, dinlenirken bile geçmeyen öksürük varsa
• Sürekli kusuyor, sıvı alamıyorsanız
• Ateşle birlikte idrar yaparken yanma veya bel ağrısı varsa
• Tansiyonunuz ani ve kontrolsüz şekilde yükseldiyse

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Uzun süredir halsizlik, isteksizlik ve konsantrasyon güçlüğü yaşıyorsanız
• Gece sık sık idrara kalkmaya başladıysanız
• Ayak bileklerinizde akşamları hafif şişlik oluyorsa
• Cildinizde açıklanamayan kaşıntı ve kuruluk varsa
• İştahınız azaldıysa ve açıklanamayan kilo kaybı yaşıyorsanız
• Şeker hastalığınız, yüksek tansiyonunuz veya ailenizde böbrek hastalığı varsa, yılda en az bir kez böbrek kontrolü yaptırmanız önerilir

Tanı

Doktorunuz önce sizi dinler: şikâyetleriniz, geçirdiğiniz hastalıklar, kullandığınız ilaçlar ve aile öykünüz sorulur. Ardından tansiyonunuz ölçülür, bacaklarınızda şişlik olup olmadığına bakılır. Tanı büyük ölçüde basit kan ve idrar testleriyle konur. Gerekirse ultrason gibi görüntüleme yöntemlerine başvurulur. Sonuçlar bir arada değerlendirilerek hastalığın hangi evrede olduğu belirlenir.

Yapılabilecek testler

• Kan kreatinin düzeyi ve bundan hesaplanan eGFR (tahmini glomerüler filtrasyon hızı): Böbreklerin ne kadar iyi süzgeç yaptığını gösteren bir ölçüttür.
• Kan üre düzeyi
• Elektrolitler (sodyum, potasyum, kalsiyum, fosfor gibi mineraller)
• Tam idrar tetkiki: idrarda kan, protein veya enfeksiyon belirtisi var mı bakılır
• İdrarda albümin/protein ölçümü: böbreklerin idrara protein kaçırıp kaçırmadığını gösterir
• Tam kan sayımı (anemi yani kansızlık açısından)
• Böbrek ultrasonu: böbreklerin boyutu, yapısı, taş veya tıkanıklık olup olmadığı görülür
• Nadiren, nedeni bulunamayan durumlarda böbrek biyopsisi (küçük bir doku örneği alınması)

Randevunuzda neler beklenir

Sonuçlar genellikle birkaç gün içinde çıkar. Doktorunuz böbrek işlevinizi evrelerle anlatabilir: evre 1 hafif hasar, evre 5 ise ileri düzey böbrek yetmezliği anlamına gelir. Bu evreler bir etiket değil, takip planı belirlemek için kullanılan bir yol haritasıdır. İlk aşamada sadece düzenli kontrol ve yaşam biçimi düzenlemeleri yeterli olabilir.

Tedavi

Tedavinin amacı üç başlıkta özetlenebilir: altta yatan nedeni tedavi etmek, böbreğin ilerleyen hasarını yavaşlatmak ve şikâyetleri azaltarak yaşam kalitesini korumak. Ani gelişen (akut) böbrek yetmezliğinde çoğu zaman neden ortadan kaldırıldığında böbrekler yeniden çalışmaya başlar. Kronik böbrek hastalığında ise düzenli takip, iyi tansiyon ve şeker kontrolü ve doğru yaşam alışkanlıkları ile yıllarca stabil kalınabilir.

Evde kişisel bakım

• Tuzu azaltın: hazır gıdalar, salamura, turşu ve paketli ürünler tuzun gizli kaynaklarıdır.
• Sigara kullanıyorsanız bırakın; bırakmak için destek isteyin.
• Tansiyonunuzu ve varsa kan şekerinizi düzenli ölçün, not alın.
• Doktorunuza danışmadan hiçbir ilacı, özellikle ağrı kesicileri ve bitkisel ürünleri kullanmayın.
• Su içme miktarını doktorunuzun önerdiği şekilde ayarlayın; bazı kişilerde sıvı kısıtlaması gerekebilir.
• Kontrollerinizi aksatmayın; ilaçlarınızı düzenli kullanın.
• Grip ve zatürre gibi enfeksiyonlara karşı korunun; aşılarınızı doktorunuza sorun.

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz öncelikle altta yatan hastalığı kontrol altına alır: tansiyonun ve kan şekerinin hedef aralıkta tutulması böbrekleri koruyan en önemli adımdır. Böbrekleri korumaya yardımcı olan ve idrara protein kaçağını azaltan ilaçlar doktor değerlendirmesiyle başlanabilir. Vücuttaki sıvı ve mineral dengesi (özellikle potasyum) düzenlenir; kansızlık ve kemik sağlığı ile ilgili sorunlar ayrıca ele alınır. Beslenme düzeni bir diyetisyenle birlikte kişiye özel planlanır. Hastalık ileri evrelere ulaşırsa, böbreğin yapamadığı temizleme işini üstlenen diyaliz tedavisi (kanın makine yardımıyla temizlenmesi) veya böbrek nakli gündeme gelebilir. Tüm bu kararlar sizinle birlikte, sizin yaşam koşullarınız gözetilerek alınır.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Ameliyat herkes için gerekli değildir. İdrar akışını engelleyen bir taş, prostat büyümesi veya yapısal darlık varsa bunların giderilmesi için girişim yapılabilir. Diyaliz sürecinde damar erişimi için küçük bir cerrahi işlem gerekebilir. İleri böbrek yetmezliğinde ise böbrek nakli, uygun hastalarda en iyi sonuçları veren tedavi seçeneğidir; uygunluk pek çok test ve değerlendirmeyle belirlenir.

Bu durumla yaşamak

Böbrek hastalığıyla yaşamak, düzenli bir rutin kurmayı gerektirir ama hayatın durduğu anlamına gelmez. İlaçlarınızın ve kontrollerinizin bir listesini tutmak, tansiyon ve kilonuzu not etmek, size neyin iyi geldiğini görmeyi kolaylaştırır. Kendinizi iyi hissetmediğiniz günlerde bunu ertelemek yerine sağlık ekibinizle paylaşın. Seyahate çıkacaksanız ilaçlarınızı yanınıza alın ve gideceğiniz yerde bir sağlık kuruluşunun nerede olduğunu öğrenin.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli ve yeterli uyku
• Haftanın çoğu günü, kendi temponuzda hareket etmek
• Tuzu ve işlenmiş gıdayı azaltmak
• Sigara ve alkolden uzak durmak
• Doktora sormadan bitkisel takviye veya 'böbrek çayı' gibi ürünler kullanmamak
• Enfeksiyonlardan korunmak, el hijyenine dikkat etmek
• Stresi yönetmek için nefes egzersizleri, yürüyüş veya sevdiğiniz bir uğraş

Diyet ve egzersiz

Böbrek dostu beslenme kişiye göre değişir; herkes için tek bir diyet yoktur. Genel olarak tuzun azaltılması, hazır ve paketli ürünlerden uzak durulması önerilir. Protein, potasyum ve fosfor miktarı ise böbrek işlevinize ve kan değerlerinize göre bir diyetisyen tarafından ayarlanmalıdır. Hareket konusunda da aşırıya kaçmadan, günde 20-30 dakikalık yürüyüş gibi hafif-orta düzey aktiviteler çoğu kişi için uygundur; yeni bir spora başlamadan önce doktorunuza danışın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Böbrek hastalığı yalnızca bedeni değil, duyguları da etkiler. Kaygı, öfke, umutsuzluk ve zaman zaman depresif duygular çok yaygındır ve bunları yaşamak son derece insani bir durumdur. Bu duyguları bir sağlık profesyoneliyle konuşmak, tedavinin bir parçasıdır; utanılacak bir şey değildir. Kendinizi uzun süre üzgün, umutsuz ya da hiçbir şeyden keyif alamaz halde hissediyorsanız lütfen destek isteyin. Türkiye'de kendinize veya bir başkasına zarar verme düşüncesi gibi acil bir durumda vakit kaybetmeden 112'yi arayabilirsiniz.

Önleme

Böbrek hastalığını her durumda tamamen önlemek mümkün olmasa da, riski belirgin şekilde azaltmak çoğu zaman mümkündür. En önemli iki adım, şeker hastalığı ve yüksek tansiyonun erken tanınıp iyi kontrol edilmesidir. Bunların yanında sigarayı bırakmak, sağlıklı kiloda kalmak, tuzu azaltmak, yeterli su içmek ve ağrı kesicileri doktora danışmadan uzun süre kullanmamak böbreklerinizi korur.

Aşılar

Böbrek hastalığı olan kişilerde enfeksiyonlar daha ağır seyredebilir. Bu nedenle grip, zatürre ve hepatit B gibi aşılar önerilebilir. Hangi aşıların size uygun olduğunu ve zamanlamasını doktorunuza veya eczacınıza sorun.

Tarama programları

Şeker hastalığı, yüksek tansiyon, kalp-damar hastalığı ya da ailede böbrek hastalığı öyküsü olan kişilerin yılda en az bir kez idrarda albümin ve kanda kreatinin testi yaptırması önerilir. Bu iki basit test, böbrek sorununu henüz belirti vermeden yakalayabilir. Aile hekiminiz bu kontrolleri planlamanızda size yardımcı olabilir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Böbrek işlevinin giderek azalması ve ileri evre böbrek yetmezliği
• Vücutta sıvı birikmesi: bacaklarda şişlik, akciğerlerde su toplanması ve nefes darlığı
• Potasyumun tehlikeli düzeyde yükselmesi; bu durum kalp ritmini bozabilir
• Kansızlık (anemi) ve buna bağlı yorgunluk
• Kemiklerin zayıflaması ve kırık riskinin artması
• Kalp ve damar hastalıkları riskinde artış
• Sinirlerde hasar: uyuşma, karıncalanma, kas krampları
• İştahsızlık ve beslenme bozukluğu
• Diyaliz veya böbrek nakli ihtiyacının doğması

Uzun vadeli görünüm

Böbrek hastalığı ciddiye alınması gereken bir durumdur, ama umutsuzluk nedeni değildir. Erken fark edildiğinde ve düzenli takip, doğru beslenme, tansiyon ile şeker kontrolü gibi adımlarla böbrek işlevi uzun yıllar korunabilir. Birçok kişi tanı aldıktan sonra da çalışmaya, seyahat etmeye ve sevdikleriyle zaman geçirmeye devam eder. İleri evrelerde diyaliz ve böbrek nakli gibi seçenekler de mevcuttur ve bu süreçte sağlık ekibiniz her adımda yanınızdadır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.