Böbrekler, Diyaliz ve Böbrek Nakli

Genel Bakış

Böbrekler, sırtın iki yanında, bel hizasında duran fasulye biçiminde iki organdır. Kanı sürekli süzerler; zararlı atıkları ve fazla suyu idrar yoluyla dışarı atarlar. Ayrıca kan basıncını (tansiyonu), kan yapımını ve kemik sağlığını düzenlemeye yardımcı olurlar. Böbrekler zamanla yeterince çalışamaz hale geldiğinde buna 'böbrek yetmezliği' ya da 'kronik böbrek hastalığı' denir; bu durumda atıklar kanda birikmeye başlar. Böbreklerin işini bir ölçüde devralmak için iki ana tedavi vardır: diyaliz (kanın bir makine ya da karın zarı aracılığıyla temizlenmesi) ve böbrek nakli (uygun bir vericiden alınan sağlıklı bir böbreğin ameliyatla takılması).

Kronik böbrek hastalığı Türkiye'de ve dünyada oldukça yaygın görülen bir sağlık sorunudur. Diyabet (şeker hastalığı) ve yüksek tansiyonun toplumda artmasıyla birlikte sıklığı da artmaktadır. İyi haber şu: erken fark edildiğinde ilerlemesi çoğu zaman yavaşlatılabilir.

Her yaştan insanı etkileyebilir. Daha sık görüldüğü kişiler: diyabeti veya yüksek tansiyonu olanlar, ailesinde böbrek hastalığı bulunanlar, ileri yaştaki kişiler, obezitesi (aşırı kilo) olanlar ve uzun süre bazı ağrı kesici ilaçları sık kullananlar. Çocuklarda daha çok doğuştan gelen yapısal sorunlar ve tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları öne çıkar.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Sürekli yorgunluk, halsizlik ve günlük işlere karşı isteksizlik
• Ayak bileklerinde, bacaklarda, yüzde veya ellerde şişlik
• İdrar miktarının azalması ya da idrarın köpüklü görünmesi
• Özellikle geceleri tuvalete kalkma sayısının artması
• Bulantı, iştah azalması, kilo kaybı ve ağızda metalik tat
• Ciltte kuruluk, kaşıntı ve koyulaşma
• Merdiven çıkarken ya da yürürken nefes nefese kalma
• Konsantrasyon güçlüğü, unutkanlık, uyku bozukluğu
• Bacaklarda kramp ve huzursuzluk hissi

Çocuklarda belirtiler

• Büyümenin ve kilo almanın yaşıtlarına göre yavaşlaması
• Gece yatağını ıslatmanın yeniden başlaması veya idrar kaçırma
• Sabahları göz çevresinde şişlik
• Sık idrara çıkma, idrar yaparken yanma veya tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları
• İştahsızlık, halsizlik, okul başarısında düşme
• Bacaklarda veya karında şişlik, idrarın köpüklü olması

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Halsizliğin 'yaşlılığa bağlı' sanılıp gözden kaçması
• Ani bilinç bulanıklığı, dalgınlık veya düşme sıklığının artması
• İştah kaybı ve istemsiz kilo kaybı
• Nefes darlığı, çarpıntı, bacaklarda şişlik
• İlaçların etkisinin değişmesi, tansiyonun beklenmedik şekilde düşmesi veya yükselmesi
• Sık idrara çıkma veya tam tersine idrar çıkaramama

Nedenler

Ana nedenler

• Diyabet (şeker hastalığı) – Türkiye'de böbrek yetmezliğinin en sık nedenlerinden biri
• Yüksek tansiyon – damarları yıpratarak böbrekleri sessizce etkiler
• Böbrek iltihabı (glomerülonefrit) gibi bağışıklıkla ilgili hastalıklar
• Bazı böbrek hastalıklarının ailevi geçişi (örneğin kistik böbrek hastalığı)
• İdrar yollarının uzun süre tıkalı kalması (büyümüş prostat, taş, yapısal darlıklar)
• Tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları ve sık böbrek taşı
• Bazı ağrı kesiciler ve bazı bitkisel/çiğ ürünlerin uzun süre bilinçsiz kullanımı
• Ciddi susuzluk, ağır enfeksiyon ya da ameliyat sonrası gelişen ani böbrek hasarı
• Kalp yetmezliği ve karaciğer hastalığı gibi böbrek kan akımını bozan durumlar

Risk faktörleri

• Diyabet ve yüksek tansiyon
• Ailede böbrek hastalığı öyküsü
• Aşırı kilo (obezite) ve hareketsiz yaşam
• Sigara kullanımı
• İleri yaş
• Tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları, böbrek taşı veya idrar akışını bozan yapısal sorunlar
• Kalp-damar hastalıkları
• Uzun süreli, kontrolsüz ağrı kesici kullanımı
• Gebelikte yüksek tansiyon veya gebelik zehirlenmesi (preeklampsi) öyküsü
• Doğuştan tek böbrek veya küçük böbrek

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• İdrar miktarı belirgin şekilde azaldıysa ya da hiç idrar çıkaramıyorsanız
• Nefes darlığı, bacak şişliği ve halsizlik birlikte hızla arttıysa
• Sürekli kusma, bulantı veya beslenememe varsa
• Diyaliz giriş yerinde kızarıklık, akıntı, ağrı ya da ateş varsa
• Tansiyonunuz sürekli çok yüksek seyrediyor ve ilaçlarınızla düşmüyorsa
• Kas güçsüzlüğü, çarpıntı ve uyuşma gibi yeni belirtiler olduysa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Sürekli yorgunluk, iştah azalması, uyku bozukluğu veya açıklanamayan kilo kaybı
• Sabahları göz çevresinde ya da akşamları ayak bileklerinde şişlik
• İdrarın köpüklü olması veya gece idrara kalkma sayısının artması
• Diyabet veya yüksek tansiyonunuz varsa düzenli böbrek kontrolü
• Ailenizde böbrek hastalığı varsa, belirti olmasa bile bir hekimle konuşmak
• Yeni bir ilaç veya bitkisel ürün kullanmaya başlamadan önce böbreklerinizi etkileyip etkilemeyeceğini sormak

Tanı

Böbrek sağlığı genellikle basit ve ağrısız testlerle değerlendirilir. Hekim önce öykünüzü dinler (şikâyetler, ilaçlar, aile öyküsü), tansiyonunuzu ölçer ve muayene eder. Ardından kan ve idrar tetkikleri ister. Kan testlerinde kreatinin (kas atığı bir madde) ve üre düzeylerine bakılır; bu değerlerden 'eGFR' denilen bir hesaplama yapılır. eGFR, böbreklerin yaklaşık olarak ne kadar iyi süzme yaptığını gösteren bir tahmindir. İdrarda albümin (protein) aranması, böbreklerin erken dönemde zedelenip zedelenmediğini gösterir. Gerekirse ultrasonografi (ses dalgalarıyla görüntüleme) ile böbreklerin boyutu ve yapısı incelenir; bazı durumlarda böbrek biyopsisi (küçük bir doku örneği alınması) gerekebilir. Bu testlerin hiçbiri sizi yargılamaz; sadece böbreklerinizin durumunu anlamaya yarar.

Yapılabilecek testler

• Kan testleri: kreatinin, üre ve eGFR (tahmini süzme hızı)
• İdrar tetkiki: idrarda albümin/protein ve kan aranması
• İdrar kültürü: enfeksiyon olup olmadığını anlamak için
• Kan basıncı ölçümü ve kilo takibi
• Böbrek ultrasonu: böbreklerin büyüklüğü, taş veya tıkanıklık olup olmadığı
• Kan elektrolitleri (özellikle potasyum, sodyum) ve kalsiyum-fosfor dengesi
• Hemogram (kan sayımı): kansızlık olup olmadığını görmek için
• Gerekli durumlarda böbrek biyopsisi
• Diyabeti olanlarda kan şekeri takibi, HbA1c testi

Randevunuzda neler beklenir

Test sonuçları genellikle birkaç gün içinde çıkar. Sonuçlar böbrek fonksiyonunuzun hangi evrede olduğunu ve takip sıklığını belirlemeye yardımcı olur. Bazı kişilerde yılda bir kontrol yeterli olurken, bazılarında daha sık izlem gerekebilir. Sonuçlarınızı mutlaka bir hekimle birlikte değerlendirin; internetteki tek bir değere bakıp kendinize tanı koymayın.

Tedavi

Tedavinin amacı üç başlıkta özetlenebilir: böbreklerdeki hasarı yavaşlatmak, tansiyon ve kan şekeri gibi durumları kontrol altında tutmak ve vücuttaki dengeyi korumak. Böbrek fonksiyonu belirli bir düzeyin altına indiğinde ya da kişi kendini iyi hissetmediğinde, böbreklerin yerini alacak tedaviler (diyaliz veya nakil) gündeme gelir. Bu karar aceleye getirilmez; hekiminiz, diyaliz ekibi ve ailenizle birlikte, size en uygun seçenek planlanır.

Evde kişisel bakım

• Tuzu azaltın: hazır gıdalar, turşu, salam-sosis, cips ve sofra tuzu tansiyonu ve şişliği artırır.
• Sıvı miktarını hekiminizin önerdiği şekilde ayarlayın; herkes için aynı miktar doğru değildir.
• Tansiyonunuzu evde düzenli ölçün ve not tutun.
• Reçeteli ilaçlarınızı aksatmayın; yeni bir ilaç veya bitkisel ürün kullanmadan önce mutlaka hekiminize ya da eczacınıza danışın.
• Ağrı kesicileri bilinçsizce ve sık kullanmayın; bazıları böbreklere zarar verebilir.
• Sigara içiyorsanız bırakın; bırakma konusunda destek isteyin.
• Diyabetiniz varsa kan şekerinizi düzenli takip edin.
• Aşı takviminizi hekiminizle gözden geçirin.
• Yeterli ve dengeli uyku, düzenli hafif hareket ve stresten uzak durmak böbrek sağlığını destekler.

Tıbbi tedaviler

Tedavi, böbrek fonksiyonunuzun düzeyine göre kişiye özel planlanır. Erken ve orta evrelerde amaç ilerlemeyi yavaşlatmaktır: kan basıncını dengeleyen ilaçlar, kan şekerini düzenleyen tedaviler, idrarda protein kaçağını azaltmaya yönelik yaklaşımlar, vücutta biriken fazla sıvıyı atmaya yardımcı olan ilaçlar, kansızlık ve kemik sağlığı için destekler kullanılabilir. Vitamin ve mineral dengesi (potasyum, fosfor, D vitamini) düzenli izlenir. Böbrekler yeterince çalışmadığında iki ana böbrek yerine koyma tedavisi vardır: (1) Diyaliz – hemodiyalizde kan bir makineden geçirilerek temizlenir, genellikle haftada birkaç kez merkezde yapılır; periton diyalizinde ise karın boşluğuna yerleştirilen bir kateter aracılığıyla, çoğu zaman evde, gün içinde birkaç kez sıvı değişimi yapılır. (2) Böbrek nakli – uygun bir vericiden alınan sağlıklı böbreğin ameliyatla yerleştirilmesidir; nakil sonrası bağışıklık sisteminin yeni böbreği reddetmemesi için ömür boyu ilaç kullanımı gerekir. Hangi tedavinin size uygun olduğu; yaşınız, genel sağlık durumunuz, diğer hastalıklarınız ve kişisel tercihleriniz doğrultusunda hekiminizle birlikte belirlenir. Hiçbir ilacı kendi başınıza başlamayın veya bırakmayın.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Ameliyat iki durumda gündeme gelebilir. Birincisi böbrek nakli: uygun bir verici bulunduğunda ve sağlık durumunuz elverdiğinde planlanır; nakil, diyalize göre daha iyi yaşam kalitesi ve daha uzun sağkalım sağlayabilir. İkincisi diyalize erişim ameliyatları: hemodiyaliz için kol damarlarında bir 'fistül' (damarların birbirine bağlanması) ya da geçici bir kateter yerleştirilmesi, periton diyalizi için karın bölgesine kateter takılması gerekebilir. Bu işlemler planlı ve genellikle kısa sürelidir; ekibiniz sizi adım adım bilgilendirir.

Bu durumla yaşamak

Böbrek hastalığıyla ya da diyalizle yaşamak, günlük hayatın bazı bölümlerinin yeniden düzenlenmesini gerektirir: randevular, ilaç saatleri, beslenme ve dinlenme. Başlangıçta bu düzen zor gelebilir; ama çoğu kişi birkaç ay içinde kendi ritmini bulur. Diyaliz günlerinde kendinizi daha yorgun hissedebilirsiniz; o günlere ağır planlar koymamak işinizi kolaylaştırır. Seyahat etmek mümkündür; önceden planlama yaparak gideceğiniz yerde diyaliz merkezi ayarlanabilir. İş yaşamınızla ilgili düzenlemeler için hekiminizden rapor ve yönlendirme isteyebilirsiniz.

Yaşam tarzı ipuçları

• İlaçlarınızı saatinde alın; bir doz atlarsanız hekiminize ya da eczacınıza danışın.
• Diyaliz veya nakil ekibinizin önerdiği kontrol tarihlerini kaçırmayın.
• Sigara ve alkolden uzak durun.
• Ellerinizi sık yıkayın; diyaliz kateteri/fistül bölgesini temiz ve kuru tutun.
• Fistül bulunan kolda tansiyon ölçtürmeyin, ağır yük kaldırmayın, sıkı bilezik ve saat takmayın.
• Ağız ve diş sağlığına özen gösterin; enfeksiyonlar böbrek hastalarında daha önemlidir.
• Uykunuzu koruyun; sürekli yorgunluk ve uykusuzluk varsa mutlaka ekibinize söyleyin.
• Seyahat öncesi ilaçlarınızı ve diyaliz planınızı önceden düzenleyin.

Diyet ve egzersiz

Beslenme, böbrek hastalığının yönetiminde en güçlü araçlardan biridir ama herkes için aynı liste geçerli değildir. Genel olarak tuzu azaltmak, hazır ve paketli gıdalardan uzak durmak, yeterli ama abartısız protein almak önemlidir. İleri evrelerde ve diyalizde potasyum (muz, patates, kuru meyve gibi besinlerde bulunur), fosfor (süt ürünleri, kola, işlenmiş gıdalar) ve sıvı miktarı kişiye göre sınırlandırılabilir. Bu nedenle bir diyetisyenden size özel plan almanız çok değerlidir; internetteki genel listeler sizin için uygun olmayabilir. Hareket konusunda da ılımlı olmak en iyisidir: günde 20-30 dakika yürüyüş, hafif esneme ve mümkünse yüzme iyi gelir. Kendinizi aşırı yormayın, nefes nefese kalırsanız durun ve ekibinize danışın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Böbrek hastalığı ve özellikle diyaliz, ruh halini derinden etkileyebilir. Kaygı, öfke, 'neden ben?' duygusu, beden imajıyla ilgili endişeler, aileye yük olma korkusu ve depresyon sık görülür. Bu duygular zayıflık değildir; zorlu bir sürece verilen doğal tepkilerdir ve konuşulduğunda hafifler. Diyaliz ekibinizde genellikle bir sosyal hizmet uzmanı ya da psikolog bulunur; istemekten çekinmeyin. Eğer kendinizi umutsuz, çaresiz hissediyorsanız, günlük işlerinizi yapamıyorsanız ya da kendinize zarar verme veya intihar düşünceleri varsa lütfen yalnız kalmayın: hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun; bir yakınınızdan yanınızda kalmasını isteyin. Yardım istemek cesaret ister ve işe yarar.

Önleme

Böbrek hastalığının her türü tamamen önlenemese de, en sık nedenlerinin (diyabet ve yüksek tansiyon) kontrolüyle riski belirgin biçimde azaltmak ve ilerlemeyi yavaşlatmak mümkündür. Kan basıncını ve kan şekerini hedef aralıkta tutmak, sağlıklı kiloda kalmak, tuzu azaltmak, sigara içmemek, düzenli hareket etmek, yeterince su içmek, ağrı kesicileri bilinçsiz kullanmamak ve idrar yolu sorunlarını ertelemeden tedavi ettirmek en önemli adımlardır. Sağlık Bakanlığı da kronik hastalıkların düzenli takibi konusunda aile hekimliği üzerinden ücretsiz izlem önerir; bu kontrolleri aksatmamak böbreklerinizi korur.

Aşılar

Böbrek hastalarında enfeksiyonlar daha ağır seyredebildiği için aşılar önemlidir. Grip (influenza), zatürre (pnömokok), hepatit B ve gerektiğinde diğer aşılar hekiminizle birlikte planlanır. Aşıların zamanlaması ve uygunluğu kişiye göre değişir; diyaliz hastalarında ve nakil adaylarında ayrı bir planlama gerekebilir. Bu nedenle aşı durumunuzu her yıl hekiminizle gözden geçirin. Aşılar böbrek hastalığını iyileştirmez, ancak ciddi hastalıklardan korunmanıza yardımcı olur.

Tarama programları

Böbrek sağlığı taraması basit testlerle yapılabilir. Diyabeti, yüksek tansiyonu, kalp hastalığı veya ailede böbrek hastalığı öyküsü olan kişilerin yılda en az bir kez kan kreatinin/eGFR ve idrarda albümin testi yaptırması önerilir. Türkiye'de aile hekiminiz tansiyon, kan şekeri ve gerekli laboratuvar tetkikleriyle bu takibi yürütebilir; sonuçlar anormal çıkarsa sizi uygun bir uzmana yönlendirir. Belirti olmasa bile kontrolleri aksatmamak, erken fark etmenin en kolay yoludur.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Kanda atık maddelerin birikmesi (üremi) ve bunun yol açtığı halsizlik, bulantı, kaşıntı
• Sıvı birikimi: bacaklarda ve akciğerlerde şişlik, nefes darlığı
• Kan potasyumunun yükselmesi ve buna bağlı kalp ritim bozuklukları
• Kemik erimesi ve mineral dengesi bozuklukları
• Kansızlık ve buna bağlı yorgunluk, çarpıntı
• Kalp-damar hastalıkları ve kalp yetmezliği riskinin artması
• Sinir hasarına bağlı uyuşma, karıncalanma, kas krampları
• Beslenme bozukluğu ve kilo kaybı
• Bağışıklığın zayıflaması ve enfeksiyonlara yatkınlık
• Tedavi edilmediğinde yaşamı tehdit eden durumlar

Uzun vadeli görünüm

Böbrek hastalığı ciddi bir sağlık sorunudur ama umutsuzluk nedeni değildir. Erken evrede fark edildiğinde ilerlemesi çoğu zaman yavaşlatılabilir; diyalizle yaşayan pek çok kişi yıllarca çalışmaya, seyahat etmeye ve ailesiyle vakit geçirmeye devam eder. Böbrek nakli uygun kişilerde çok iyi sonuçlar verir ve yaşam kalitesini belirgin şekilde artırabilir. Tedaviye uyum, düzenli kontroller ve iyi bir destek ağı, gidişatı olumlu yönde etkileyen en güçlü etkenlerdir. Kendi durumunuzla ilgili en doğru bilgiyi ve beklentileri hekiminizden öğrenebilirsiniz.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.