Diz Yaralanmaları

Genel Bakış

Diz yaralanması, diz ekleminin herhangi bir bölümünde oluşan hasar demektir. Diz, vücudun en büyük eklemidir ve birçok parçadan oluşur: üstte uyluk kemiği, altta incik kemiği, önde diz kapağı, kemiklerin arasında amortisör görevi gören menisküs adlı kıkırdak yastıklar, kemikleri birbirine bağlayan bağlar (dizi sabit tutan lastik bant gibi yapılar), kasları kemiğe bağlayan tendonlar ve eklemin içini kaplayan kaygan kıkırdak. Bu parçalardan biri zorlanır, burkulur, yırtılır veya kırılırsa diz yaralanması ortaya çıkar. Yaralanma hafif bir burkulma olabileceği gibi, spordan kaynaklanan büyük bir bağ kopması da olabilir.

Evet, oldukça yaygındır. Diz yaralanmaları aile hekimlerine ve acil servislere en sık başvuru nedenlerinden biridir. Özellikle futbol, basketbol, kayak ve koşu gibi sporlarla uğraşan kişilerde ve ileri yaş gruplarında sık görülür.

Diz yaralanmaları hemen herkesi etkileyebilir. Ani dönme, zıplama ve durma hareketi içeren spor yapan gençler ve yetişkinler, büyüme çağındaki aktif çocuklar, diz üstü çalışan meslek grupları, fazla kilosu olan kişiler ve eklem kıkırdağı yaşla birlikte aşınan ileri yaştaki bireyler risk altındadır. Daha önce dizini yaralamış olmak da riski belirgin şekilde artırır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Dizde ağrı; özellikle üzerine basarken, merdiven inip çıkarken veya çömelirken artan ağrı
• Yaralanmadan sonraki saatler içinde ortaya çıkan şişlik
• Dizde sertlik ve hareket kısıtlılığı; dizi tam bükememek veya tam açamамак
• Dizin 'boşalması': üzerine basınca dizin aniden kayacak gibi olması, güvensizlik hissi
• Kilitlenme: dizin bir noktada takılıp kalması ve düzeltmek için elle müdahale gerekmesi
• Takılma, çıtlama veya 'klik' sesi duyma
• Yürürken topallama, diz üstüne yük vermekten kaçınma
• Diz çevresinde hassasiyet, dokununca ağrı ve bazen morarma

Çocuklarda belirtiler

• Büyüme çağındaki çocuklarda diz kapağının hemen altında şişlik ve ağrı görülebilir; bu durum genellikle büyümeyle ilişkilidir ve Osgood-Schlatter olarak bilinir.
• Küçük çocuklar ağrıyı tam olarak tarif edemeyebilir; topallama, oynamayı veya koşmayı reddetme önemli bir işarettir.
• Spor yapan çocuklarda antrenmandan sonra artan, dinlenince azalan diz ağrısı sık görülür.
• Çocukta dizde şişlik ile birlikte ateş varsa vakit kaybetmeden doktora başvurulmalıdır.
• Çocukların eklem bağları daha esnektir; bu yüzden küçük düşmeler bile burkulmaya yol açabilir.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Kireçlenme (osteoartrit), yani diz kıkırdağının yıllar içinde aşınması, ileri yaşta en sık görülen diz sorunudur.
• Sabah kalkınca hissedilen tutukluk ve hareket ettikçe azalan ağrı tipiktir.
• Küçük bir burkulma veya çömelme ile bile menisküs yırtığı oluşabilir.
• Kas gücü ve denge azaldığı için düşme ve dolayısıyla yaralanma riski artar.
• Dizde şişlik ve sıcaklık artışı, başka bir sağlık sorununun işareti olabileceğinden mutlaka değerlendirilmelidir.

Nedenler

Ana nedenler

• Bağ burkulmaları veya kopmaları: ani dönme, hızla yön değiştirme, durma ya da dizin yana doğru zorlanması
• Menisküs yırtıkları: dizi bükerek dönme, derin çömelme, ağır kaldırma
• Tendon yaralanmaları ve tendon iltihabı: zıplama ve koşma gibi tekrarlayan yüklenmeler
• Düşme, çarpma, trafik kazası veya iş kazası gibi travmalar ve buna bağlı kırıklar
• Diz kapağının yerinden çıkması (çıkık)
• Aşırı kullanım: kondisyon artışını çok hızlı yapmak, aynı hareketi sürekli tekrarlamak
• Yaşa bağlı kıkırdak aşınması yani kireçlenme

Risk faktörleri

• Futbol, basketbol, kayak, tenis gibi ani dönme ve zıplama içeren sporlar
• Daha önce diz yaralanması geçirmiş olmak
• Spora başlamadan önce yeterince ısınmamak ve kondisyonun düşük olması
• Uygun olmayan ayakkabı veya kaygan, sert zeminlerde antrenman yapmak
• Fazla kilolu olmak (diz eklemine binen yük artar)
• İleri yaş ve buna bağlı kas gücü kaybı
• Diz üstü çalışmayı gerektiren meslekler (yer döşeme, temizlik, inşaat gibi)
• Bacak kaslarının zayıf ve esnekliğinin az olması

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Diz 24 saat içinde hızla şiştiyse
• Bacağınıza ağırlık veremiyor, dört adım bile atamıyorsanız
• Dizde kilitlenme, takılma veya boşalma hissi varsa
• Dizde ateş, kızarıklık ve sıcaklık birlikte varsa
• Ağrı giderek şiddetleniyor ve gece uykunuzu bölüyorsa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Ağrı birkaç gün içinde geçmiyor veya azalmıyorsa
• Dizde tekrarlayan şişlik oluyorsa
• Merdiven inmek, çömelmek veya oturup kalkmak giderek zorlaşıyorsa
• Dizden ses gelmesiyle birlikte ağrı da varsa
• Eski bir yaralanmadan sonra diziniz eskisi gibi hissettirmiyorsa

Tanı

Doktorunuz önce yaralanmanın nasıl ve ne zaman olduğunu, o sırada ne yaptığınızı, ağrının yerini ve şiddetini sorar. Ardından dizi gözle inceler, şişlik ve hassasiyet noktalarını kontrol eder. Dizinizi farklı açılarda hareket ettirir, bağları ve menisküsü değerlendirmek için bazı özel el hareketleri uygular. Bu muayene genellikle birkaç dakika sürer ve çoğu zaman tanı için yeterlidir.

Yapılabilecek testler

• Röntgen: kemik kırığı olup olmadığını gösterir
• MR (manyetik rezonans): bağ, menisküs ve kıkırdak yaralanmalarını ayrıntılı gösterir
• Ultrason: tendon ve yumuşak dokuları değerlendirmek için kullanılabilir
• Bilgisayarlı tomografi: karmaşık kırıklarda bazen tercih edilir
• Kan tahlilleri: eklem iltihabı veya başka bir sorun şüphesinde istenebilir
• Artroskopi: nadiren, gerekli olduğunda eklem içinin kamera ile görüntülenmesi

Randevunuzda neler beklenir

Muayene sırasında doktorun dizinizi bükmasi veya çevirmesi kısa süreli bir ağrı artışına neden olabilir; bu normaldir ve diziye zarar vermez. Görüntüleme tetkikleri ağrısızdır. Sonuçlar çoğu zaman aynı gün veya birkaç gün içinde çıkar ve doktorunuz size uygun tedavi yolunu birlikte planlar.

Tedavi

Diz yaralanmalarının tedavisi yaralanmanın türüne ve şiddetine göre değişir. Çoğu hafif ve orta şiddetteki yaralanma ameliyatsız iyileşir. İlk hedef ağrıyı ve şişliği azaltmak, ikinci hedef ise dizin hareket açıklığını ve kas gücünü yeniden kazanmaktır. Tedavi planınızı mutlaka bir sağlık uzmanıyla birlikte belirleyin.

Evde kişisel bakım

• Dizi dinlendirin ve ilk 24-48 saat ağrı veren hareketlerden kaçının; ancak tamamen hareketsiz kalmak da kasları zayıflatır, doktorunuzun uygun gördüğü ölçüde hareket edin.
• Buz uygulayın: buz paketini ince bir bezle sararak dizi 15-20 dakika soğutun, günde birkaç kez tekrarlayabilirsiniz. Buzu doğrudan cilde koymayın.
• Dizi kalp seviyesinin üzerine kaldırarak şişliği azaltın.
• Doktorunuz veya eczacınız önerdiyse, çok sıkı olmayan elastik bir sargı ile hafif baskı uygulayın; uyuşma veya karıncalanma olursa sargıyı gevşetin.
• Şişlik azaldıkça yavaş yavaş normal hareketlere dönün; ani zorlamalardan kaçının.
• Yürürken ağrıyı artıran durumlarda baston veya destek kullanımı iyileşmeyi kolaylaştırabilir.

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz ağrı ve şişliği azaltmaya yönelik ilaçlar önerebilir; bu ilaçları yalnızca doktorunuzun veya eczacınızın anlattığı şekilde kullanın, kendi başınıza doz veya süre değiştirmeyin. Fizik tedavi ve egzersiz programı, diz çevresi kaslarını güçlendirmek ve hareket açıklığını geri kazanmak için tedavinin en önemli parçasıdır. Gerekli durumlarda dizlik, bandaj veya tabanlık gibi destek ürünleri kullanılabilir. Bazı durumlarda doktorunuz eklem içine uygulanan tedavileri de değerlendirebilir; bunların uygun olup olmadığına hekiminiz karar verir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Ameliyat her diz yaralanmasında gerekmez. Ön çapraz bağ gibi önemli bir bağın tamamen kopması, büyük ve dizin hareketini engelleyen menisküs yırtıkları, kaymış kırıklar, tekrarlayan diz kapağı çıkıkları veya ileri derecede kireçlenme gibi durumlarda cerrahi tedavi gündeme gelebilir. Ameliyat kararı; yaşınız, aktivite düzeyiniz, genel sağlık durumunuz ve günlük yaşamınızdaki ihtiyaçlarınız birlikte değerlendirilerek verilir.

Bu durumla yaşamak

İyileşme sürecinde sabırlı olmak çok önemlidir. Diz, günlük hayatın neredeyse her hareketinde görev aldığı için iyileşme haftalar sürebilir. Hareketlerinizi tempolu ama kontrollü bir şekilde artırın; bir gün çok zorlanıp ardından günlerce dinlenmek yerine, her gün biraz daha fazla yapmak daha iyi sonuç verir. Merdivenlerde tırabzan kullanmak, uzun süre ayakta kalmaktan kaçınmak ve diz üstü çökmeyi gerektiren işleri bir süre ertelemek günlük yaşamı kolaylaştırır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Diz çevresi kaslarını güçlendiren düzenli egzersizler yapın; bunları bir fizyoterapist ile planlamak en güvenlisidir.
• Yüzme ve sabit bisiklet gibi dizi zorlamayan aktiviteleri tercih edin.
• Destekleyici, tabanı kaymayan ayakkabılar giyin.
• Fazla kilonuz varsa, sağlıklı bir şekilde kilo vermek diz eklemine binen yükü belirgin şekilde azaltır.
• Spora veya ağır işe başlamadan önce ısınma ve esnetme yapın.
• Uzun süre aynı pozisyonda oturmaktan kaçının; ara sıra ayağa kalkıp dizi hafifçe hareket ettirin.

Diyet ve egzersiz

Dengeli beslenme, doku iyileşmesi için gereken protein, kalsiyum ve D vitaminini doğal yollardan almanıza yardımcı olur. Sebze, meyve, tam tahıl, süt ürünleri, yumurta, balık ve baklagilleri sofranızdan eksik etmemeye çalışın. Egzersiz konusunda ise amaç dizi zorlamadan kasları kuvvetlendirmektir: kontrollü otur-kalk hareketleri, bacağı düz tutup kaldırma, sabit bisiklet ve su içi egzersizler sık önerilir. Ağrıyı artıran hareketi zorlamayın; ağrı varsa durun ve bir sağlık uzmanına danışın. Herhangi bir takviye kullanmadan önce mutlaka doktorunuza veya eczacınıza sorun.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Diz yaralanmaları yalnızca bedeni değil, ruh halini de etkileyebilir. Spordan veya sevdiğiniz aktivitelerden uzak kalmak, işe ya da okula ara vermek, ağrı nedeniyle kötü uyumak hayal kırıklığı ve kaygı yaratabilir. Bu duygular çok normaldir ve çoğu kişi benzer şeyler yaşar. Duygularınızı güvendiğiniz kişilerle paylaşmak, gerçekçi ve küçük hedefler koymak iyi gelir. Kendinizi uzun süre umutsuz, çaresiz veya çok kötü hissediyorsanız gecikmeden bir sağlık uzmanına başvurun; acil bir durumda 112'yi arayın.

Önleme

Diz yaralanmalarının hepsi önlenemese de büyük bir kısmı alınacak basit önlemlerle risk azaltılabilir. En etkili yöntem, bacak kaslarını güçlü ve esnek tutmak, spordan önce ısınmak ve ani yüklenmelerden kaçınmaktır.

Tarama programları

Diz yaralanmaları için rutin bir tarama testi yoktur. Ancak daha önce diz yaralanması geçirenlerin, düzenli spor yapanların ve ileri yaştaki kişilerin diz sağlığını bir sağlık uzmanıyla birlikte takip etmesi, olası sorunların erken fark edilmesine yardımcı olur.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Uzun süren ağrı ve hareket kısıtlılığı
• Dizde kalıcı instabilite, yani dizin güven vermemesi ve boşalma hissi
• Bacak kaslarında zayıflama ve incelme
• Menisküs yırtığının büyümesi ve eklem kıkırdağının daha hızlı aşınması
• İlerleyen yaşlarda erken kireçlenme riski
• Denge kaybına bağlı düşme ve yeni yaralanma riski
• Günlük yaşam aktivitelerinde, işte ve sporda kalıcı kısıtlanma

Uzun vadeli görünüm

Diz yaralanmalarının büyük çoğunluğunda iyileşme umut vericidir. Doğru evde bakım, düzenli fizik tedavi ve kasları güçlendirme ile çoğu kişi birkaç hafta ile birkaç ay içinde günlük yaşamına ve sporuna dönebilir. İyileşme hızı kişiden kişiye değişir; kendinizi başkalarıyla kıyaslamak yerine kendi ilerlemenize odaklanın. Süreç beklediğinizden uzun sürerse bu bir başarısızlık değildir; doktorunuzla konuşarak planı birlikte güncelleyebilirsiniz.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.