Diz Burkulması

Genel Bakış

Diz burkulması, dizdeki bağların (kemikleri birbirine bağlayan dayanıklı, lastik benzeri dokular) aşırı gerilmesi ya da yırtılmasıdır. Diz, uyluk kemiği, kaval kemiği ve diz kapağını bir arada tutan birkaç bağdan oluşur; ani bir dönme, çarpma veya kötü bir iniş bu bağlardan birini zorlayabilir. Burkulmalar hafif gerilmeden tam yırtığa kadar farklı şiddetlerde olabilir ve tedavi planı bu şiddete göre belirlenir.

Evet, oldukça yaygındır. Diz, vücudun en çok yük taşıyan ve en çok zorlanan eklemlerinden biridir; hem spor yaralanmalarında hem de günlük hayattaki kayma, takılma ve düşmelerde sık görülür.

Her yaştan insanı etkileyebilir. Futbol, basketbol, voleybol, kayak, tenis gibi ani dönme, sıçrama ve durma gerektiren sporlarla uğraşanlarda, daha önce diz yaralanması geçirenlerde ve bacak kasları zayıf olanlarda daha sık görülür. Çocuklar, gençler, yetişkinler ve ileri yaştaki kişiler de dahil herkes için mümkündür.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Dizde ani ve keskin ağrı
• Yaralanma anında 'tak' veya 'pat' sesi duyulması
• İlk saatlerde hızla artan şişlik
• Diz çevresinde morarma veya renk değişikliği
• Dizi bükmekte veya tam düz tutmakta zorlanma
• Aksama, dizin üzerine basmakta güçlük
• Dizde güvensizlik, kayma veya 'boşalma' hissi
• Diz çevresinde hassasiyet ve sıcaklık artışı

Çocuklarda belirtiler

• Çocuklar ağrının yerini tam olarak tarif edemeyebilir; aksama, oyun oynamayı reddetme veya bacağını hiç kullanmama şeklinde belirti verebilir.
• Şişlik ve hassasiyet yetişkinlerdeki kadar belirgin olmayabilir; bu yüzden yaralanma hafif görünebilir.
• Çocuklarda büyüme plakları (kemiklerin uzayan uç bölgeleri) henüz kapanmadığı için bir doktorun değerlendirmesi ve gerekirse görüntüleme yapması önemlidir.
• Çocuk yürümek istemiyor ya da bacağını hiç oynatmıyorsa aynı gün sağlık kuruluşuna başvurun.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Dizde var olan kireçlenme (osteoartrit) varsa burkulmanın belirtileri daha ağır hissedilebilir.
• Kas gücü ve denge azaldığı için düşme ve burkulma riski daha yüksektir.
• Şişlik daha uzun sürebilir ve iyileşme daha yavaş ilerleyebilir.
• Kemik erimesi (osteoporoz) varsa küçük bir travmayla bile kırık oluşabileceği için doktor değerlendirmesi önemlidir.
• Kullandığınız ağrı kesici veya romatizma ilaçlarını doktorunuza mutlaka söyleyin; bazı ilaçlar morarma eğilimini etkileyebilir.

Nedenler

Ana nedenler

• Ani dönme veya vücut ağırlığıyla diz üzerinde dönme (pivot hareketi)
• Zıplama sonrası kötü iniş, dizin normalden fazla bükülmesi ya da geriye doğru zorlanması
• Dize doğrudan darbe veya çarpışma
• Kaygan, engebeli zeminde kayma, tökezleme ya da düşme
• Koşarken ani durma veya yön değiştirme
• Merdiven ya da kaldırımdan inerken ayağın takılması

Risk faktörleri

• Ani yön değişimi gerektiren sporlar (futbol, basketbol, voleybol, kayak, tenis gibi)
• Daha önce diz yaralanması veya burkulma geçirmiş olmak
• Uyluk ve kalça kaslarının zayıf olması
• Isınmadan yoğun egzersize başlamak
• Kaymayan tabanı olmayan ayakkabılar veya kaygan zemin
• Aşırı kilo (dizlere binen yükü artırır)
• Yaşla birlikte azalan denge ve kas gücü
• Eklem gevşekliği (bazı kişilerde bağlar doğal olarak daha esnektir)

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Dizin üzerine basamıyorsanız veya diz şekil değiştirmiş görünüyorsa
• Dizde kilitlenme, tam açılmama ya da sürekli boşalma hissi varsa
• Ayakta uyuşma, karıncalanma veya renk değişikliği varsa
• Ateşle birlikte dizde kızarıklık ve ısı artışı varsa
• Şiddetli ağrı dinlenmeyle geçmiyorsa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Burkulmadan birkaç gün sonra ağrı ve şişlik azalmıyorsa
• Birkaç hafta geçmesine rağmen diz hâlâ tam güven vermiyorsa
• Spora veya günlük aktivitelere dönüşte zorlanıyorsanız
• Tekrarlayan burkulmalar yaşıyorsanız
• Dizdeki şişlik inip tekrar oluşuyorsa
• Ne kadar süre dinleneceğiniz ve egzersize nasıl döneceğiniz konusunda emin değilseniz

Tanı

Doktor genellikle önce sizi dinler: yaralanma nasıl oldu, bir ses duydunuz mu, ne kadar sürede şişti, üzerine basabiliyor musunuz? Ardından dizinizi muayene eder; şişliği, hassas noktaları, hareket açıklığını ve bağların sağlamlığını özel el hareketleriyle değerlendirir. Kemik kırığı olup olmadığını anlamak için röntgen, bağ ve menisküs (dizdeki yastık benzeri kıkırdak yapı) yaralanmalarını görmek için MR istenebilir.

Yapılabilecek testler

• Fizik muayene (doktorun eliyle diz hareketlerini ve bağ gerginliğini değerlendirmesi)
• Röntgen (kırık veya çıkık olup olmadığını görmek için)
• MR (manyetik rezonans) — bağlar ve yumuşak dokular hakkında ayrıntılı bilgi verir
• Ultrason — bazı durumlarda sıvı birikimi veya bağ yaralanması için
• Gerekirse bilgisayarlı tomografi (karmaşık kırık şüphesinde)

Randevunuzda neler beklenir

Muayene sırasında doktor dizinizi belirli açılarda hareket ettirebilir; bu kısa süreli bir rahatsızlık verse de doğru değerlendirme için önemlidir. Röntgen çoğu zaman aynı gün çekilir; MR gerekirse birkaç gün sonrasına planlanabilir. Sonuçlara göre burkulmanın şiddeti ve tedavi planınız belirlenir. İlk günlerde dinlenme, buz uygulaması, baskı ve bacağı yüksekte tutma önerileri genellikle hemen başlar.

Tedavi

Tedavi, burkulmanın şiddetine göre planlanır. Amaç ağrıyı ve şişliği azaltmak, diz hareketini geri kazanmak ve bağların iyileşmesine izin vermektir. Hafif ve orta şiddetteki burkulmaların büyük bölümü ameliyat olmadan, dinlenme ve fizyoterapiyle iyileşir.

Evde kişisel bakım

• İlk 48-72 saat dinlenin; dize yük vermekten kaçının, gerekirse koltuk değneği kullanın.
• Günde birkaç kez, 15-20 dakikalık aralıklarla buz uygulayın; buzu doğrudan cilde koymayın, bir havluya sarın.
• Doktorunuzun veya eczacınızın önerdiği şekilde elastik bandaj ya da destek kullanın; çok sıkı olmamasına dikkat edin.
• Bacağınızı kalp seviyesinin üzerinde, örneğin yastıkla yükselterek tutun.
• Ağrı azaldıkça doktorunuzun veya fizyoterapistinizin önerdiği hafif hareketlerle diz hareketini yavaşça geri kazanın.
• Ani dönme, çömelme ve sıçrama hareketlerinden kaçının; destek alarak yürüyün.
• Ağrı ve şişlik tamamen geçmeden spora dönmeyin.

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz ağrı ve şişliği azaltmak için ilaç önerebilir; hangi ilacın size uygun olduğuna, dozuna ve ne kadar süre kullanacağınıza yalnızca doktorunuz karar vermelidir. Kendi başınıza ilaç kullanmayın; elinizdeki ilaçlar veya reçetesiz seçenekler için eczacınıza danışın. Fizyoterapi çoğu burkulmada tedavinin temelidir: kasları güçlendirme, denge ve hareket açıklığı çalışmalarını içerir. Gerekirse dizlik, bandaj veya kısa süreli breys/alçı desteği kullanılabilir. Daha şiddetli burkulmalarda ortopedi uzmanına yönlendirilebilirsiniz.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Ameliyat her burkulmada gerekmez. Bağ tamamen yırtılmışsa, birden fazla bağ etkilenmişse ya da fizyoterapiye rağmen diz sürekli boşalıyor ve günlük yaşamı kısıtlıyorsa, özellikle genç ve aktif kişilerde ortopedi uzmanı ameliyatı değerlendirebilir. Bu karar; yaşınıza, aktivite düzeyinize ve beklentilerinize göre sizinle birlikte verilir.

Bu durumla yaşamak

İyileşme sürecinde dizinizi kademeli olarak kullanmak önemlidir; tamamen hareketsiz kalmak kasları zayıflatır. İlk günlerde dinlenme, sonraki günlerde hafif hareket ve kısa yürüyüşler eklenir. Evde kayabilecek halı, küvet kenarı gibi yerlerde dikkatli olun; merdiven inerken ve arabaya binip inerken destek alın.

Yaşam tarzı ipuçları

• Kısa günlük yürüyüşlerle başlayın, mesafeyi yavaşça artırın.
• Uzun süre aynı pozisyonda oturmak dizde sertlik yaratabilir; ara ara kalkıp hafifçe hareket edin.
• Kaymayan, destekli ayakkabılar tercih edin; yüksek topuklu ayakkabılardan bir süre uzak durun.
• Sigara içiyorsanız bırakmak doku iyileşmesini destekler.
• Yeterli uyku, iyileşme sürecinin önemli bir parçasıdır.

Diyet ve egzersiz

Dengeli beslenme, özellikle yeterli protein, kalsiyum ve D vitamini alımı doku iyileşmesini destekler; doktorunuz D vitamini düzeyinize bakmak isteyebilir. Egzersiz konusunda en güvenli yol, fizyoterapistin önerdiği programı izlemektir: uyluk ve kalça kaslarını güçlendiren, dengeyi artıran çalışmalar dizin tekrar yaralanma riskini azaltır. Spora dönüş genellikle kademelidir ve ağrısız tam hareket açıklığına ulaşmadan başlanmaz.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Bir süre hareket edememek, spordan uzak kalmak ya da dizin tekrar boşalacağı korkusu can sıkıcı ve yıpratıcı olabilir; bu duygular oldukça yaygındır. Kaygı, hareket etmekten kaçınmaya yol açabilir ve bu da iyileşmeyi yavaşlatabilir. Duygularınızı doktorunuzla veya fizyoterapistinizle paylaşmak, gerçekçi hedefler koymak işe yarar. Kendinizi uzun süre üzgün, umutsuz veya çaresiz hissediyorsanız bir ruh sağlığı uzmanından destek istemekten çekinmeyin. Türkiye'de acil bir ruhsal kriz durumunda 112'yi arayabilir veya en yakın acil servise başvurabilirsiniz.

Önleme

Tamamen önlemek her zaman mümkün olmasa da riski belirgin biçimde azaltabilirsiniz. Düzenli güç ve denge egzersizleri, iyi bir ısınma, uygun ayakkabı seçimi ve dikkatli hareket etmek en etkili adımlardır. Spor öncesi ısınma ve spor sonrası soğuma alışkanlığı edinmek, ani yön değiştiren hareketlerde tekniğinizi geliştirmek de koruyucudur.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Tekrarlayan burkulmalar ve dizde kalıcı güvensizlik hissi
• Kas zayıflığı ve hareket kısıtlılığı
• Menisküs veya diğer bağlarda ek yaralanma riski
• Uzun vadede diz kireçlenmesi (osteoartrit) riskinde artış
• Hareket etmekten kaçınma nedeniyle kilo alımı ve genel kondisyon kaybı

Uzun vadeli görünüm

Haber çoğu kişi için iyi: hafif ve orta şiddetteki diz burkulmaları doğru bakım ve sabırla genellikle birkaç hafta ile birkaç ay içinde iyileşir. İyileşme hızı kişiden kişiye değişir; yaşınız, yaralanmanın şiddeti ve düzenli egzersiz yapıp yapmamanız etkili olur. Belirtileri görmezden gelmeyip önerilere uyduğunuzda dize güvenle dönmek çoğu zaman mümkündür.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.