Cüzzam (Hansen Hastalığı)

Genel Bakış

Cüzzam, halk arasında bilinen diğer adıyla Hansen hastalığı, bir bakterinin (çok küçük, tek hücreli bir mikrop) yol açtığı, uzun süreli ama tedavi edilebilir bir hastalıktır. Bakteri en çok cildi ve sinirleri etkiler. Bu yüzden erken dönemde genellikle ciltte renk değişikliği olan lekeler ve o bölgede his azalması görülür. Hastalık eskiden çok korkulan bir hastalık olsa da bugün ilaçlarla tamamen iyileştirilebilir. Önemli olan erken fark edilmesi ve tedavinin düzenli sürdürülmesidir; çünkü erken tedavi, sinirlerde kalıcı hasar oluşmasını önler.

Dünyanın bazı bölgelerinde (özellikle Asya, Afrika ve Latin Amerika'nın belirli yerlerinde) hâlâ görülmekle birlikte, Türkiye'de yılda çok az sayıda yeni vaka bildirilmektedir. Yani ülkemizde nadir görülen bir hastalıktır.

Her yaştan insanı etkileyebilir, ancak çoğunlukla erişkinlerde görülür. Hastalık, hasta bir kişiyle uzun süre aynı evde yaşayan kişilerde biraz daha sık görülür. Bağışıklık sistemi (vücudun savunma sistemi) zayıf olan kişilerde belirtiler daha belirgin olabilir. Cüzzam bir ahlak, temizlik ya da yoksulluk sorunu değildir; herkesi etkileyebilen tıbbi bir durumdur.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Ciltte açık renkli, kırmızımsı veya bakır rengi, sınırları belirgin lekeler
• Bu lekelerin üzerinde dokunma, sıcak-soğuk veya ağrı hissinin azalması ya da hiç olmaması
• Ciltte kuruluk, pullanma veya terlemenin azalması
• Kol, bacak veya yüzde uyuşma, karıncalanma ya da iğnelenme hissi
• El ve ayak parmaklarında güçsüzlük, kavrama zorluğu
• Sıklıkla dirsek, diz ve boyun çevresinde sinirlerin kalınlaşması ve hassaslaşması
• Burun tıkanıklığı, burun kanaması veya ses kısıklığı
• Gözde kızarıklık, ağrı veya görmede bulanıklık
• Tekrarlayan, iyileşmeyen ayak yaraları

Çocuklarda belirtiler

• Çocuklarda genellikle tek bir cilt lekesi görülür ve bu leke çoğu zaman hissizdir
• Leke çevresinde hafif kuruluk veya tüy kaybı olabilir
• Çocuk, ayağında ya da elinde bir yaranın acımadığını fark etmeyebilir
• Okul çağında el becerilerinde, kalem tutmada veya top oynamada hafif zorlanma görülebilir
• Çocuklar hastalığı erişkinlerden daha hafif geçirmeye eğilimlidir, bu yüzden belirtiler gözden kaçabilir

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Belirtiler daha uzun süre fark edilmeyebilir; kişi uyuşmayı yaşlılığa veya başka bir nedene bağlayabilir
• Tanı konulduğunda sinir hasarı daha ileri düzeyde olabilir
• Ellerde ve ayaklarda his kaybı nedeniyle fark edilmeyen yaralar ve enfeksiyonlar daha sık görülür
• Göz kuruluğu ve göz yüzeyi sorunları yaşla birlikte daha belirgin hale gelebilir
• Başka hastalıkların belirtileriyle karışabileceği için hekime başvuru gecikebilir

Nedenler

Ana nedenler

• Hastalık, cüzzam bakterisi (Hansen basili) adı verilen bir mikroorganizmanın vücuda girmesiyle oluşur
• Bakteri genellikle uzun süreli, yakın ve tekrarlayan temasla bulaşır; kısa süreli temasla bulaşma çok nadirdir
• Bulaşma çoğunlukla tedavi görmemiş bir hastayla aynı ev ortamını paylaşan kişiler arasında görülür
• Her temas eden kişide hastalık gelişmez; kişinin bağışıklık sistemi bunda belirleyici rol oynar

Risk faktörleri

• Tedavi görmemiş bir cüzzam hastasıyla aynı evde yaşamak
• Uzun süreli, yakın ve sık temas (örneğin aile bireyi olmak)
• Bazı toplumlarda hastalığın daha yaygın olduğu bölgelerde yaşamış veya bulunmuş olmak
• Bağışıklık sistemini zayıflatan durumlar
• Yetersiz beslenme ve kötü yaşam koşulları (hastalığı doğrudan yapmaz, ancak seyrini etkileyebilir)

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Ciltte hissiz bir leke fark ettiyseniz ve bu birkaç haftada geçmediyse
• El, ayak veya yüzde yeni başlayan uyuşma ya da güç kaybı varsa
• Ayağınızda ya da elinizde, acı duymadığınız bir yara varsa
• Gözünüzde kızarıklık, ağrı veya görme değişikliği varsa
• Cüzzam tanısı almış bir yakınınızla aynı evde yaşıyorsanız

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Cildinizde açıklayamadığınız, yavaş büyüyen lekeler veya kuruluk varsa
• Uzun süredir devam eden burun tıkanıklığı ya da burun kanaması varsa
• Ellerinizde veya ayaklarınızda terlemenin azaldığını fark ettiyseniz
• Cüzzam geçirmiş biriyle geçmişte yakın temasta bulunduysanız ve endişeleniyorsanız

Tanı

Tanı çoğunlukla bir hekimin sizi dinlemesi ve cildinizi, sinirlerinizi dikkatle muayene etmesiyle konur. Hekim ciltteki lekelerin görünümüne bakar, o bölgede his olup olmadığını test eder ve sinirlerin kalınlaşmış olup olmadığını elle kontrol eder. Gerekirse küçük bir cilt örneği alarak laboratuvarda inceletir. Tanı, erken konulduğunda tedavi çok daha kolay ve başarılı olur.

Yapılabilecek testler

• Ayrıntılı cilt ve sinir muayenesi
• His testi: hafif dokunma, sıcak-soğuk ve iğne ucuyla duyu kontrolü
• Cilt kazıntısı veya küçük doku örneğinin (biyopsi) mikroskopta incelenmesi
• Gerekirse bakteri genetik materyalinin saptanmasına yönelik laboratuvar testleri
• Göz ve ayak muayenesi (sinir hasarının değerlendirilmesi için)
• Kan testleri (başka hastalıkların dışlanması ve genel sağlık durumunun değerlendirilmesi için)

Randevunuzda neler beklenir

Muayene genellikle ağrısız ve kısa sürelidir. Örnek alınması gerekirse cilt hafifçe uyuşturulur, işlem sonrası küçük bir yara izi kalabilir. Sonuçlar birkaç gün ile birkaç hafta arasında çıkabilir. Bu süreçte endişelenmeniz çok normal; sorularınızı hekiminize veya hemşirenize yazıp sormak, belirsizliği azaltmanın en iyi yoludur. Türkiye'de tanı ve tedavi süreçleri Sağlık Bakanlığı'nın ilgili birimleri ve hastaneler aracılığıyla yürütülür; gerekli yönlendirmeyi aile hekiminiz yapabilir.

Tedavi

Cüzzam tedavisi uzun süreli ama etkili bir tedavidir. Amaç, bakteriyi vücuttan temizlemek, sinir hasarını önlemek ve kişinin günlük hayatını rahatça sürdürmesini sağlamaktır. Tedavi genellikle birkaç ilacın birlikte kullanıldığı bir düzenle, aylar boyunca sürdürülür. Tedaviye erken başlamak, kalıcı hasarı önlemenin en önemli yoludur. İlaçlar Türkiye'de Sağlık Bakanlığı kanallarıyla sağlanır; tedavi masrafları konusunda aile hekiminiz veya ilgili sağlık kuruluşu size yol gösterebilir.

Evde kişisel bakım

• İlaçlarınızı hekiminizin önerdiği süre boyunca, aksatmadan kullanın; kendinizi iyi hissetseniz bile tedaviyi erken bırakmayın
• Ellerinizi ve ayaklarınızı her gün kontrol edin; kesik, yara, kızarıklık veya şişlik olup olmadığına bakın
• His kaybı olan bölgeleri sıcaktan, soğuktan ve kesici-ezici yaralanmalardan koruyun; uygun ve rahat ayakkabılar giyin
• Cildinizi düzenli olarak nemlendirin, çatlakları önleyin
• Gözlerinizi koruyun: güneş gözlüğü kullanın, göz kuruluğu için hekiminizin önerilerine uyun
• Kontrollerinizi ve fizyoterapi seanslarınızı aksatmayın
• Alkol ve sigaradan uzak durmak genel iyileşmeyi destekler

Tıbbi tedaviler

Tedavinin temeli, bakteriyi hedefleyen birkaç ilacın birlikte ve uzun süre kullanıldığı bir ilaç düzenidir. Bu düzen, bakterinin direnç geliştirmesini önlemek için birden fazla ilacın bir arada verilmesiyle uygulanır ve genellikle aylarca sürer. Bunun yanında, sinir iltihabını azaltmaya yönelik tedaviler, ağrı ve uyuşma yönetimi, fizyoterapi ve iş-uğraşı terapisi, göz ve ayak bakımı, yara bakımı ve gerektiğinde psikolojik destek tedavinin parçalarıdır. Hangi ilaçların ve hangi sürenin uygun olduğuna yalnızca sizi muayene eden hekim karar verir; ilaç adı, doz veya kullanım şekli konusunda mutlaka hekiminize ve eczacınıza danışın, çevrenizden duyduğunuz önerilerle hareket etmeyin.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Cerrahi her zaman gerekmez. Ancak sıkışmış bir sinirin rahatlatılması, iyileşmeyen yaraların bakımı, el-ayak şekil bozukluklarının düzeltilmesi veya göz kapağı ile ilgili sorunların giderilmesi gerektiğinde cerrahi yöntemlere başvurulabilir. Ameliyat kararı, fizyoterapi ve rehabilitasyon süreciyle birlikte, ilgili uzmanlarca değerlendirilir.

Bu durumla yaşamak

Cüzzamla yaşamak, çoğu kişi için düzenli ilaç kullanımı ve günlük küçük alışkanlıklarla oldukça yönetilebilir bir süreçtir. Tedavinin ilk günlerinden itibaren bulaştırıcılık hızla azalır; yani tedaviye başladıktan sonra işinize, okulunuza ve sosyal hayatınıza devam edebilirsiniz. Düzenli cilt, el, ayak ve göz kontrolü yapmak, küçük sorunların büyümeden fark edilmesini sağlar.

Yaşam tarzı ipuçları

• Ellerinizi ve ayaklarınızı günde bir kez aynada kontrol etmeyi alışkanlık haline getirin
• Dar, vurgan veya ayağı sıkan ayakkabılardan kaçının; tabanı yumuşak, rahat ayakkabılar seçin
• Ev içinde ve dışında sıcak yüzeylere (ütü, fırın, sıcak su) karşı dikkatli olun; his azaldığı için yanıkları fark etmek zorlaşabilir
• Cildinizi her gün nemlendirin ve uzun süreli kuruluktan koruyun
• Sigara ve alkolden uzak durun; bunlar dolaşımı ve iyileşmeyi olumsuz etkiler
• Yeterli uyku ve düzenli hareket, genel sağlığınızı ve ruh halinizi destekler
• Aşı takviminizi ve genel sağlık kontrollerinizi ihmal etmeyin

Diyet ve egzersiz

Özel bir diyet gerekmez; dengeli ve yeterli beslenmek iyileşmeyi destekler. Protein (et, yumurta, baklagil, süt ürünleri), taze sebze-meyve ve yeterli su tüketimi önemlidir. Yetersiz beslenme bağışıklığı zayıflatabilir. Hareket konusunda: yürüyüş ve hafif germe-kuvvetlendirme egzersizleri dolaşımı ve kas gücünü destekler. Ancak his kaybı olan ayaklarda aşırı yüklenme yara açabileceği için, egzersiz programınızı fizyoterapist veya hekiminizle birlikte planlayın; ayaklarınızda kızarıklık veya şişlik olursa o gün yüklenmeyi azaltın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Cüzzam, eski yıllardan kalan yanlış inanışlar nedeniyle damgalanmaya (toplumda dışlanma) yol açabilir ve bu, en az hastalığın kendisi kadar yıpratıcı olabilir. Kaygı, utanç, sosyal ortamlardan çekilme, üzüntü ve umutsuzluk hissetmek anlaşılır tepkilerdir. Bu duyguları bir sağlık çalışanıyla, aile hekiminizle veya bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşmanız çok değerlidir; destek almak güçsüzlük değil, iyi bakımın bir parçasıdır. Kendinizi çok kötü, çaresiz veya kendinize zarar vermeyi düşünecek kadar ağır hissediyorsanız, vakit kaybetmeden bir sağlık kuruluşuna başvurun; acil bir durumda 112'yi arayın. Unutmayın: hastalık bir kişinin değerini ya da kim olduğunu belirlemez.

Önleme

Büyük ölçüde evet. En etkili korunma yolu, hastalığın erken fark edilmesi ve tedavi edilmesidir; çünkü tedaviye başlayan kişi hızla bulaştırıcılığını yitirir. Hastanın evdeki yakın temaslılarının muayene edilmesi ve gerektiğinde koruyucu tedavi verilmesi de yeni vakaları önler. Bu değerlendirmeler Türkiye'de Sağlık Bakanlığı'nın ilgili birimleri tarafından yürütülür; hastanın yakınıysanız size bilgi verilir ve takip önerilir.

Aşılar

Cüzzam için özel olarak geliştirilmiş bir aşı yoktur. Ancak verem (tüberküloz) aşısının cüzzama karşı kısmi bir koruma sağlayabildiğine dair bilimsel veriler vardır. Bu aşı Türkiye'de bebeklik döneminde aşı takvimi kapsamında uygulanır. Aşılar ve aşı takvimi hakkında en doğru bilgiyi aile hekiminizden veya eczacınızdan alabilirsiniz.

Tarama programları

Genel toplum için rutin bir tarama testi önerilmez; çünkü hastalık Türkiye'de nadirdir. Bunun yerine, cüzzam tanısı almış bir kişinin ev arkadaşları ve yakın temaslıları, belirti taraması ve gerekiyorsa koruyucu tedavi için değerlendirilir. Ciltte hissiz bir leke fark ederseniz, tarama beklemeden bir hekime başvurmanız en doğrusudur.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Sinirlerde kalıcı hasar ve buna bağlı uyuşma
• El ve ayak parmaklarında güç kaybı, şekil bozuklukları
• Hissiz ayaklarda fark edilmeyen yaralar, tekrarlayan enfeksiyonlar ve doku kaybı
• Göz kapağı sorunları, göz kuruluğu ve tedavi edilmezse görme kaybı
• Burun içi yapılarında hasar
• Toplumsal damgalanma, iş ve sosyal hayatta zorluklar, ruhsal yük

Uzun vadeli görünüm

Umutsuz olmanız için hiçbir neden yok. Cüzzam, doğru ve düzenli tedaviyle tamamen iyileşen bir hastalıktır. Erken tanı konulduğunda sinir hasarı çoğu zaman önlenebilir ve kişi normal hayatına dönebilir. Tedaviye geç başlanmış olsa bile fizyoterapi, yara bakımı ve rehabilitasyonla kişinin yaşam kalitesi belirgin şekilde iyileştirilebilir. Önemli olan, belirtileri ciddiye alıp bir sağlık kuruluşuna başvurmak ve tedaviyi sonuna kadar sürdürmektir.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.