Karaciğer Hastalığı: Bilmeniz Gerekenler

Genel Bakış

Karaciğer hastalığı, karnın sağ üst kısmında bulunan ve vücudun en büyük iç organı olan karaciğerin zarar gördüğü bir grup hastalığın ortak adıdır. Karaciğer, yediğimiz besinleri işler, enerji depolar, ilaçları ve vücuda giren zararlı maddeleri temizler, ayrıca safra denilen ve yağların sindirilmesine yardımcı olan bir sıvı üretir. Bu görevlerden biri ya da birkaçı aksadığında karaciğer hastalıkları ortaya çıkabilir. İyi haber şu: karaciğer kendini yenileyebilen bir organdır. Bu yüzden sorun erken fark edildiğinde pek çok durum kontrol altına alınabilir ve günlük yaşam büyük ölçüde normale dönebilir.

Evet, karaciğer sorunları oldukça yaygındır. Türkiye'de hepatit B geçmişte sık görülen bir enfeksiyondu ve aşılama sayesinde yeni vakalar belirgin şekilde azaldı. Günümüzde obezite ve şeker hastalığının artmasıyla birlikte karaciğer yağlanması en sık görülen karaciğer sorunlarından biri hale geldi. Alkolle ilişkili karaciğer hasarı ve ilaç ya da bitkisel ürünlere bağlı karaciğer zedelenmeleri de azımsanmayacak sıklıktadır.

Karaciğer hastalıkları her yaştan insanı etkileyebilir. Yenidoğanlarda ve çocuklarda bazı kalıtsal ya da doğuştan gelen karaciğer sorunları görülebilir. Yetişkinlerde en sık nedenler arasında karaciğer yağlanması, alkol kullanımı, hepatit B ve C gibi virüs enfeksiyonları yer alır. İleri yaşlarda ise birden fazla ilaç kullanımı karaciğeri daha duyarlı hale getirebilir. Fazla kilolu olmak, şeker hastalığı, yüksek kolesterol, düzenli alkol kullanımı ve ailede karaciğer hastalığı öyküsü riski artıran etkenlerdir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Sürekli yorgunluk, halsizlik ve isteksizlik
• İştahsızlık ve açıklanamayan kilo kaybı
• Bulantı, bazen kusma, karında rahatsızlık hissi
• Karın sağ üst kısmında ağrı veya dolgunluk
• Ciltte ve gözlerin beyaz kısmında sararma (sarılık)
• İdrarın koyu çay renginde olması
• Kakanın açık renkli, kil renginde olması
• Ciltte kaşıntı
• Kolay morarma ve burun kanamaları
• Karında şişkinlik, bacaklarda ve ayak bileklerinde şişlik
• Konsantrasyon güçlüğü ve dalgınlık

Çocuklarda belirtiler

• Yenidoğanda iki haftadan uzun süren sarılık
• Açık renkli, kil gibi kaka ve koyu renkli idrar
• Beslenme güçlüğü, emerken yorulma ve kilo almama
• Karında şişkinlik ve huzursuzluk
• Büyüme ve gelişmenin yaşıtlarından geride kalması
• Bazı kalıtsal karaciğer hastalıkları çocukluk döneminde karaciğer büyümesi veya tekrarlayan sarılıkla kendini gösterebilir

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Belirtiler silik olabilir; halsizlik ve iştahsızlık yaşlılığın doğal sonucu sanılıp gözden kaçabilir
• Ani gelişen kafa karışıklığı, unutkanlık, uykuya aşırı eğilim
• Kas güçsüzlüğü ve düşme eğiliminde artış
• Çok sayıda ilaç kullanımı nedeniyle karaciğerin ilaçlara daha duyarlı olması
• Karında sıvı birikmesi ve bacaklarda belirgin şişlik
• Sarılık fark edilmeden önce yalnızca kilo kaybı ve iştahsızlık görülebilmesi

Nedenler

Ana nedenler

• Virüs kaynaklı karaciğer iltihabı (hepatit B ve C başta olmak üzere; hepatit A ve E de görülebilir)
• Karaciğer yağlanması; özellikle fazla kilo, şeker hastalığı ve yüksek kolesterolle ilişkili olan türü
• Düzenli ve fazla miktarda alkol kullanımı
• Bazı ilaçlar, ağrı kesiciler, bitkisel ürünler ve kimyasal maddeler
• Bağışıklık sisteminin kendi karaciğerini hedef alması (otoimmün hepatit denilen durum)
• Kalıtsal (genetik) bazı hastalıklar; örneğin vücutta demirin ya da bakırın birikmesi
• Safra yollarının tıkanması, safra taşları ve safra yolu hastalıkları
• Uzun süreli hasarın ardından gelişen siroz (karaciğerin sertleşip işlevini yitirmesi)

Risk faktörleri

• Düzenli ve fazla miktarda alkol kullanımı
• Fazla kilo, özellikle karın bölgesinde yağlanma
• Şeker hastalığı (diyabet) ve insülin direnci
• Yüksek kolesterol ve yüksek tansiyon
• Korunmasız cinsel ilişki ve birden fazla partner
• Ortak kullanılan iğneler, steril olmayan dövme ve piercing uygulamaları
• Kontrolsüz kullanılan bitkisel ürünler, takviyeler veya reçetesiz ilaçlar
• Ailede karaciğer hastalığı öyküsü
• Kan ve kan ürünleriyle temas riski taşıyan durumlar
• Bazı bölgelerde hepatit B ve C'nin daha sık görülmesi nedeniyle bu bölgelerle yakın temas

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Gözlerde veya ciltte yeni fark ettiğiniz sararma
• İdrarın koyu çay renginde olması ve kakanın açık renge dönmesi
• Karın sağ üst kısmında geçmeyen ağrı
• Karın veya bacaklarda yeni başlayan şişlik
• Kolay morarma ve kanamalarda belirgin artış
• Ateşle birlikte karın ağrısı ve genel durum bozukluğu

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Uzun süredir devam eden yorgunluk ve iştahsızlık
• Açıklanamayan kilo kaybı
• Kontrollerde karaciğer enzimlerinin yüksek çıkması
• Ailede karaciğer hastalığı öyküsü bulunması
• Fazla kilo, şeker hastalığı veya yüksek kolesterol gibi risk etkenlerinin varlığı
• Düzenli alkol kullanımı
• Hepatit B veya C taşıyıcısı olduğunu öğrenmek ya da bu konuda test yaptırmak istemek

Tanı

Tanı genellikle sizinle yapılan bir görüşmeyle başlar. Hekiminiz şikayetlerinizi, geçirdiğiniz hastalıkları, kullandığınız ilaçları ve bitkisel ürünleri, alkol kullanımınızı ve ailenizdeki hastalıkları sorar. Ardından karın muayenesi yapılır. Kararı çoğunlukla kan testleri ve görüntüleme yöntemleri netleştirir. Gerekirse ileri tetkikler ve nadiren karaciğer biyopsisi yapılabilir.

Yapılabilecek testler

• Kan testleri: karaciğer enzimleri, bilirubin (sarılık maddesi), albümin ve pıhtılaşma değerleri
• Hepatit B ve C dâhil virüs testleri
• Bağışıklık sistemiyle ilgili bazı antikor testleri
• Karın ultrasonu: karaciğerin büyüklüğü, yağlanma ve safra yolları hakkında bilgi verir
• Elastografi (karaciğer sertliğini ölçen ağrısız bir inceleme)
• Gerektiğinde bilgisayarlı tomografi veya manyetik rezonans görüntüleme
• Nadiren, nedenin netleşmediği durumlarda karaciğer biyopsisi (küçük bir doku örneğinin alınması)

Randevunuzda neler beklenir

Tanı süreci birkaç randevuya yayılabilir; bu normaldir. Ultrason gibi incelemeler için çoğunlukla aç karnına gelmeniz istenir. Bazı sonuçlar aynı gün, bazıları birkaç gün içinde çıkar. Hekiminiz sonuçları bir bütün olarak değerlendirir ve size sade bir dille anlatır. Aklınıza takılan her şeyi sormaktan ve kullandığınız tüm ilaç ve takviyeleri eksiksiz belirtmekten çekinmeyin.

Tedavi

Karaciğer hastalığının tedavisi tamamen altta yatan nedene göre planlanır. Yani önce "karaciğeri neyin zorladığı" bulunur, sonra o neden ele alınır. Amaç, karaciğerin daha fazla zarar görmesini önlemek, işlevini korumak ve varsa şikayetleri hafifletmektir. Pek çok durumda yaşam alışkanlıklarındaki değişiklikler tedavinin en önemli parçasıdır. İlaç tedavileri yalnızca hekiminizin değerlendirmesiyle başlatılır; ilaç adı ve dozu mutlaka hekiminiz tarafından belirlenir.

Evde kişisel bakım

• Alkolden tamamen uzak durmak; karaciğeri en çok zorlayan etkenlerden biridir
• Kullandığınız her ilaç, ağrı kesici, bitkisel ürün ve takviyeyi hekiminize veya eczacınıza danışmadan kullanmamak
• Sağlıklı kiloya ulaşmak ve korumak; kilo vermek karaciğer yağlanmasını belirgin şekilde azaltabilir
• Tuz tüketimini azaltmak; özellikle karında sıvı birikmesi varsa önemlidir
• Bol su içmek ve düzenli, hafif-orta düzeyde hareket etmek
• Önerilen aşıları (hepatit A ve B gibi) hekiminizle konuşmak
• Kontrolleri ve kan testlerini aksatmamak
• Yeterli ve düzenli uyumak, aşırı yorgunluktan kaçınmak

Tıbbi tedaviler

Tedavi yaklaşımı nedene göre değişir. Virüs kaynaklı iltihaplarda virüsü kontrol altına almayı amaçlayan ilaçlar, bağışıklık sisteminin karaciğeri hedef aldığı durumlarda bağışıklığı düzenleyen tedaviler, safra akışıyla ilgili sorunlarda safra yollarını rahatlatmaya yönelik girişimler kullanılabilir. Karında sıvı birikmesi, kaşıntı veya kafa karışıklığı gibi şikayetler için de hekimin uygun gördüğü destekleyici tedaviler planlanır. Hangi tedavinin size uygun olduğu, hangi ilacın ve hangi dozun verileceği yalnızca hekiminizin kararıdır; bu kararları kendi başınıza değiştirmeyin.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Cerrahi veya girişimsel işlemler herkeste gerekmez. Safra yollarındaki tıkanıklık veya safra taşları kapalı yöntemlerle (örneğin endoskopi ile) açılabilir. Karaciğerde sınırlı bir tümör saptanırsa cerrahi olarak çıkarılması gündeme gelebilir. Karaciğer işlevini kalıcı olarak yitirdiği ileri durumlarda ise organ nakli bir seçenek olabilir; bu karar özel bir ekip tarafından ayrıntılı değerlendirmeyle verilir.

Bu durumla yaşamak

Karaciğer hastalığıyla yaşamak, günlük alışkanlıklarda bazı düzenlemeler yapmayı gerektirir ama hayatın durduğu anlamına gelmez. Çoğu kişi düzenli kontroller, dengeli beslenme ve alkolden uzak durmayla işini, ailesini ve sosyal yaşamını sürdürebilir. Kendinizi iyi dinleyin: çok yorgun olduğunuz günlerde dinlenmeye izin verin, iyi olduğunuz günlerde hareket edin. Şikayetlerinizi ve ne zaman ortaya çıktıklarını kısa notlar hâlinde tutmak, hekiminizle görüşmelerinizi kolaylaştırır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Alkol kullanımından tamamen uzak durun; "az miktar" bile bazı karaciğer hastalıklarında önerilmez
• Reçetesiz ilaçlar ve bitkisel ürünler dâhil her şeyi önce hekiminize veya eczacınıza sorun
• Düzenli uyku ve dinlenme saatleri oluşturun
• Sigara kullanıyorsanız bırakmak için destek isteyin
• Aşılarınızı hekiminizle birlikte gözden geçirin
• Kan yoluyla bulaşan hastalıklardan korunmak için gerekli önlemleri alın
• Kontrollerinizi ve kan testlerini takviminize yazın, ertelemeyin

Diyet ve egzersiz

Beslenmede sebze, meyve, tam tahıl, baklagil, zeytinyağı ve balık gibi besinlere ağırlık veren Akdeniz tarzı bir düzen çoğu kişi için iyi bir çerçevedir. Şekerli içecekler, aşırı işlenmiş gıdalar ve doymuş yağ oranı yüksek besinleri sınırlamak faydalıdır. Karında sıvı birikmesi varsa tuzu azaltmanız istenebilir; bu durumda tuzlu peynir, turşu, salamuralar ve hazır çorbalar gibi gizli tuz kaynaklarına dikkat edin. Egzersizde amaç zorlanmadan düzenli hareket etmektir: günde 20-30 dakikalık tempolu yürüyüş, haftada birkaç gün hafif kuvvet çalışmaları çoğu kişi için uygundur. Başlamadan önce hekiminize danışın; yorgunluk veya şişlik varsa programınız buna göre ayarlanmalıdır.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Uzun süreli bir sağlık sorunuyla yaşamak kaygı, üzüntü, öfke ve yorgunluk hissi yaratabilir. Bu duygular çok anlaşılır ve yalnız değilsiniz. Bazı kişiler uyku sorunları, isteksizlik veya sürekli endişe yaşayabilir. Bu duyguları hekiminizle paylaşmanız hem sizin hem de tedavinizin lehinedir; uygun destek planlanabilir. ÖNEMLİ: Eğer kendinizi umutsuz hissediyorsanız, kendinize zarar vermeyi düşünüyorsanız veya yaşamak istemediğinizi düşünüyorsanız lütfen yalnız kalmayın; hemen 112'yi arayın ya da en yakın acil sağlık kuruluşuna başvurun. Bu bir zayıflık değil, acil yardım gerektiren bir durumdur ve destek almak mümkündür.

Önleme

Her karaciğer hastalığı önlenemez, ancak en sık görülen nedenlerin büyük bir kısmı önlenebilir veya riski azaltılabilir. Alkol kullanmamak, sağlıklı kiloda kalmak, dengeli beslenmek, ilaçları bilinçli kullanmak ve aşıları tamamlamak karaciğerinizi korumanın en etkili yollarıdır. Sağlık Bakanlığı'nın aşılama ve sağlıklı yaşam önerileri bu konuda güvenilir bir kaynaktır.

Aşılar

Hepatit B ve hepatit A aşıları karaciğeri koruyan en önemli araçlardan biridir. Türkiye'de hepatit B aşısı bebeklik aşı takviminde yer alır. Aşı durumunuzu bilmiyorsanız veya risk grubundaysanız (sağlık çalışanı olmak, kronik hastalık, çok sayıda partner, ortak iğne kullanımı öyküsü gibi) aile hekiminize danışarak durumunuzu gözden geçirebilirsiniz.

Tarama programları

Hepatit B ve C uzun süre belirti vermeden ilerleyebildiği için risk grubundaysanız test yaptırmanız önerilir. Bu testler basit bir kan testidir. Ayrıca fazla kilo, şeker hastalığı veya yüksek kolesterol varsa karaciğer enzimlerinin ve karaciğer yağlanmasının düzenli aralıklarla değerlendirilmesi faydalıdır. Ne sıklıkta kontrol gerektiğini hekiminiz sizin durumunuza göre belirler.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Karaciğerde nedbe dokusu birikmesi ve siroz denilen sertleşmenin gelişmesi
• Karın boşluğunda sıvı birikmesi ve buna bağlı şişkinlik
• Yemek borusu ve midede genişlemiş damarlardan kanama
• Kandaki zararlı maddelerin temizlenememesi sonucu kafa karışıklığı ve uykuya eğilim
• Sarılık ve ciltte yaygın kaşıntı
• Böbrek işlevlerinin etkilenmesi
• Karaciğer kanseri riskinin artması
• Kemik erimesi ve kas kaybı

Uzun vadeli görünüm

Karaciğer hastalığı tanısı almak korkutucu gelebilir, ama bu tanı her zaman kötü bir son anlamına gelmez. Erken evrede saptanan pek çok karaciğer hastalığı, yaşam alışkanlıklarındaki değişiklikler ve hekiminizin planladığı takip sayesinde yavaşlar, bazen geriler. Karaciğerin kendini yenileme kapasitesi gerçekten yüksektir. Önemli olan, durumunuzu ciddiye almak, kontrolleri aksatmamak ve tedavi planınıza hekiminizle birlikte sadık kalmaktır. Bugün atacağınız küçük adımların yarını belirlemede büyük payı olabilir.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.