Geçici İskemik Atak (GİA)

Genel Bakış

Geçici iskemik atak (GİA), beyne giden kan akışının kısa bir süre azalması veya durması sonucu beyin hücrelerinin geçici olarak etkilenmesidir. Halk arasında 'mini inme' olarak da bilinir. Belirtiler genellikle birkaç dakika içinde kendiliğinden düzelir ve kalıcı hasar bırakmaz. Ancak GİA, vücudun verdiği ciddi bir uyarı işaretidir: ileride büyük bir inme geçirme riskini önemli ölçüde artırır. Bu yüzden GİA acil tıbbi değerlendirme gerektirir.

GİA toplumda sanıldığından daha sık görülür. Her yıl birçok kişi GİA belirtileri nedeniyle acil servislere başvurmaktadır. Özellikle inme geçiren kişilerin önemli bir bölümünde, inmeden önce GİA belirtileri yaşandığı bilinmektedir.

GİA her yaşta görülebilir, ancak en sık 55 yaş üzerindeki kişilerde ortaya çıkar. Yüksek tansiyon, diyabet, kalp hastalığı, yüksek kolesterol ve sigara kullanımı gibi risk faktörleri olan kişilerde daha sıktır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Yüzde, kolda veya bacakta ani güçsüzlük veya uyuşma (genellikle vücudun bir tarafında)
• Konuşma bozukluğu veya kelimeleri bulmada zorluk
• Karşıdaki kişiyi anlama güçlüğü
• Bir gözde veya her iki gözde görme kaybı, çift görme
• Ani denge kaybı, baş dönmesi veya yürümede zorlanma
• Ani, şiddetli ve nedeni açıklanamayan baş ağrısı

Çocuklarda belirtiler

• Çocuklarda GİA çok nadirdir. Görüldüğünde belirtiler yetişkinlerdekine benzer: ani güçsüzlük, konuşma bozukluğu, denge kaybı veya göz kayması olabilir.
• Ayrıca ani davranış değişiklikleri, aşırı huzursuzluk veya sara nöbeti benzeri belirtiler de GİA'nın habercisi olabilir.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Yaşlılarda belirtiler daha belirgin olabilir: düşme, ani kafa karışıklığı, unutkanlık veya günlük aktiviteleri yaparken zorlanma gibi durumlar GİA'nın habercisi olabilir.
• Bu tür belirtiler genellikle yaşlanmaya bağlansa da mutlaka tıbbi olarak değerlendirilmelidir.

Nedenler

Ana nedenler

• Beyni besleyen damarlarda damar sertliği (ateroskleroz) nedeniyle daralma veya tıkanma
• Kalpten veya boyun damarlarından kopan bir pıhtının beyin damarına ulaşarak geçici olarak tıkaması (emboli)
• Kan basıncındaki ani değişiklikler veya damarlarda geçici spazm
• Boyun damarlarındaki ciddi darlık veya damar duvarındaki yırtılma (nadiren)

Risk faktörleri

• Yüksek tansiyon
• Yüksek kolesterol
• Diyabet (şeker hastalığı)
• Sigara içmek
• Aşırı kilo veya hareketsiz yaşam
• Kalp ritim bozukluğu (özellikle atriyal fibrilasyon)
• İleri yaş
• Ailede inme veya GİA öyküsü

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Belirtileriniz birkaç dakika içinde geçse bile aynı gün acil olarak sağlık kuruluşuna başvurun.
• Yeni ortaya çıkan geçici uyuşma, güçsüzlük, konuşma bozukluğu veya görme sorunu yaşadıysanız, GİA şüphesiyle 112'yi arayın.
• Belirtiler aktifken vakit kaybetmeden 112'yi aramak en doğrusudur; belirtiler geçmiş olsa bile acil değerlendirme gereklidir.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Daha önce hiç belirti yaşamadıysanız ancak tansiyon, kolesterol veya diyabet gibi risk faktörleriniz varsa, düzenli sağlık kontrolü için aile hekiminize başvurun.
• Kronik hastalıklarınız için önerilen kontrolleri aksatmayın; tansiyon ve şeker takibi inme riskini azaltmada önemlidir.

Tanı

Doktorunuz öncelikle belirtilerinizi ve tıbbi geçmişinizi dinler, ardından nörolojik muayene yapar. Beyinde hasar olup olmadığını ve damarların durumunu değerlendirmek için görüntüleme testleri isteyebilir.

Yapılabilecek testler

• Bilgisayarlı tomografi (BT) veya manyetik rezonans görüntüleme (MRG) ile beynin görüntülenmesi
• Boyun damarlarının doppler ultrasonografi ile incelenmesi
• Kalp ritmini değerlendirmek için elektrokardiyografi (EKG) ve ritim takibi
• Kan testleri (şeker, kolesterol, böbrek fonksiyonları ve pıhtılaşma değerleri)
• Kalpten pıhtı kaynağını araştırmak için ekokardiyografi (kalp ultrasonu)

Randevunuzda neler beklenir

Acil serviste veya sağlık kuruluşunda hızlıca değerlendirileceksiniz. Belirtileriniz geçmiş olsa bile doktorunuz inme riskinizi belirlemek için kapsamlı bir inceleme yapacaktır. Bu inceleme genellikle birkaç saat içinde tamamlanır; sonuçlara göre tedaviniz planlanır.

Tedavi

GİA tedavisinin ana hedefi, büyük bir inme geçirmenizi önlemektir. Tedavi planı; altta yatan nedene, damar darlığının derecesine, kalp kaynaklı pıhtı olup olmadığına ve genel sağlık durumunuza göre kişiselleştirilir. Doktorunuz, sizin için en uygun tedavi yöntemini belirleyecektir.

Evde kişisel bakım

• Belirtilerinizi izleyin ve tekrarlarsa hemen sağlık kuruluşuna başvurun.
• Doktorunuzun önerdiği ilaçları aksatmadan, düzenli kullanın.
• Tansiyonunuzu evde takip edin ve günlük değerleri doktorunuzla paylaşın.
• Sigara ve alkol kullanımından kaçının.
• Stresi azaltmak için nefes egzersizi veya yürüyüş gibi yöntemleri deneyin.

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz, pıhtı oluşumunu engellemek için kan sulandırıcı etkisi olan ilaçlar önerebilir. Ayrıca tansiyon, kolesterol ve kan şekerini dengeleyen ilaçlar da tedavinin bir parçası olabilir. İlaçların adları, dozları ve kullanım süresi mutlaka doktor tarafından belirlenmelidir; bu konuda sorularınızı sağlık ekibinize danışın.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Bazı durumlarda, özellikle boyun damarlarındaki ileri derecede darlık nedeniyle GİA oluşmuşsa, damarın açılması için cerrahi veya stent (damar içine yerleştirilen bir tüp) uygulaması gerekebilir. Bu karar, görüntüleme testleri ve uzman değerlendirmesi sonrasında verilir.

Bu durumla yaşamak

GİA geçirdikten sonra çoğu kişi normal yaşamına döner. Ancak inme riskini azaltmak için hekim kontrolünüzü sürdürmeniz, önerilen ilaçları düzenli kullanmanız ve yaşam tarzı değişikliklerine uymanız çok önemlidir. Günlük aktivitelerinizi aksatmadan, sağlığınıza dikkat ederek hayatınıza devam edebilirsiniz.

Yaşam tarzı ipuçları

• Haftanın en az 5 günü, 30 dakika orta tempolu yürüyüş gibi düzenli fiziksel aktivite yapın.
• Dengeli ve Akdeniz tipi beslenmeyi alışkanlık edinin (bol sebze, meyve, tam tahıl, balık ve zeytinyağı).
• Sağlıklı kilonuzu koruyun.
• Sigara ve alkol kullanmayı bırakın.
• Uyku düzeninize dikkat edin ve yeterince dinlenin.

Diyet ve egzersiz

Meyve, sebze, tam tahıllı gıdalar, balık ve zeytinyağı açısından zengin; tuz, doymuş yağ ve işlenmiş gıdalardan fakir bir beslenme programı izleyin. Fiziksel aktivite olarak; yürüyüş, bisiklet, yüzme gibi aktiviteleri haftada en az 150 dakika yapmaya çalışın. Yeni bir egzersiz programına başlamadan önce doktorunuza danışmanız faydalıdır.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

GİA geçirmek korkutucu olabilir ve 'büyük bir inme mi geçireceğim' endişesi yaratabilir. Bu duygular oldukça normaldir. Kaygı, depresyon veya yoğun stres yaşıyorsanız, bir psikolog veya psikiyatristten destek almaktan çekinmeyin. Duygusal olarak iyi hissetmek, iyileşmenin önemli bir parçasıdır.

Önleme

Evet, GİA birçok durumda önlenebilir. Yüksek tansiyon, kolesterol ve şekeri kontrol altında tutmak, sigarayı bırakmak, sağlıklı beslenmek ve düzenli hareket etmek inme ve GİA riskini belirgin şekilde azaltır. Ayrıca düzenli sağlık kontrolleri yaptırmak ve doktorunuzun önerilerine uymak da önemlidir.

Aşılar

Belirli bir aşı GİA'yı doğrudan önlemese de grip veya zatürre gibi enfeksiyonlar damar sağlığını olumsuz etkileyebilir. Doktorunuzun önerdiği aşıları yaptırmanız genel sağlığınızı korumanıza yardımcı olur.

Tarama programları

Ailesinde erken yaşta inme öyküsü olan, yüksek tansiyon veya diyabeti bulunan kişilerde; tansiyon, kan şekeri ve kolesterol düzeylerinin düzenli aralıklarla ölçülmesi önerilir. Boyun damarlarının ultrason ile taranması bazı kişilerde doktor kararıyla yapılabilir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Tedavi edilmezse, GİA'dan sonraki ilk haftalar veya aylar içinde büyük bir inme geçirme riski belirgin şekilde artar.
• İnme gelişirse kalıcı felç, konuşma ve yutma bozukluğu veya zihinsel işlevlerde kayıplar yaşanabilir.
• Tekrarlayan GİA'lar beyinde küçük hasarlar biriktirerek vasküler demans adı verilen bir tür bunamaya zemin hazırlayabilir.

Uzun vadeli görünüm

GİA, vücudunuzun size verdiği önemli bir uyarıdır. Bu uyarıyı dikkate alan kişiler, inme riskini büyük ölçüde azaltabilir. Doğru tedavi ve yaşam tarzı değişiklikleriyle çoğu insan sağlıklı ve aktif bir yaşam sürdürebilir. GİA'yı bir son değil, hayatınızı değiştirmek için bir fırsat olarak görmek umut vericidir.

Destek bul

Uluslararası kuruluşlar

• World Stroke Organization ↗
• World Health Organization (WHO) – Stroke Fact Sheet ↗

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.