Asthma trigger avoidance

Genel Bakış

Astım, solunum yollarının (akciğerlere hava taşıyan boruların) kronik yani uzun süreli iltihaplanması sonucu daralmasıdır. Bu daralma nefes almayı zorlaştırır ve öksürük, hırıltı gibi belirtilere yol açar. Astım tetikleyicileri denen bazı maddeler veya durumlar bu iltihabı artırarak ataklara neden olur. Tetikleyicilerden kaçınmak astım kontrolünde en önemli adımlardan biridir.

Evet, astım Türkiye'de ve dünyada oldukça yaygındır. Sağlık Bakanlığı verilerine göre her 13 kişiden yaklaşık 1'inde astım bulunmaktadır.

Astım her yaşta başlayabilir; çocukluk ve genç erişkinlik döneminde sık görülür. Ailede astım veya alerji öyküsü olanlarda daha yaygındır. Cinsiyet farkı çocuklukta erkek çocuklarda daha sık iken erişkinlerde kadınlarda daha sıktır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Öksürük (özellikle gece veya sabah erken saatlerde, egzersiz sonrası veya gülme sırasında)
• Hırıltılı solunum (nefes verirken ıslık sesi)
• Nefes darlığı (göğüste sıkışma hissi ile birlikte)
• Göğüste baskı veya ağrı

Çocuklarda belirtiler

• Çocuklarda astım belirtileri öksürük (özellikle oyun oynarken veya geceleri), hırıltı, nefes alırken zorlanma ve çabuk yorulma şeklinde olabilir.
• Çocuklar bazen 'göğsüm ağrıyor' diyebilir veya huzursuz, mutsuz görünebilir.
• İştah azalması ve uyku sorunları da eşlik edebilir.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Yaşlılarda astım atipik belirtiler gösterebilir; öksürük tek belirti olabilir, hırıltı bazen duyulmayabilir.
• Nefes darlığı genellikle eforla artar ve günlük işlerde zorlanma olarak fark edilir.
• Yorgunluk, uyku bozukluğu ve sık sık solunum yolu enfeksiyonu geçirme astımın habercisi olabilir.

Nedenler

Ana nedenler

• Astımın kesin nedeni bilinmemekle birlikte, çevresel tetikleyicilere karşı solunum yollarının aşırı duyarlı olması ve iltihaplanması temelinde gelişir.
• Tetikleyiciler arasında en sık olanlar: ev tozu akarları, polenler, mantar sporları (küf), hayvan tüyü ve salyası, hamamböceği artıklarıdır.
• Diğer yaygın tetikleyiciler: sigara dumanı (pasif içicilik dahil), hava kirliliği, güçlü kokular (parfüm, temizlik ürünleri), soğuk hava, bazı yiyecek katkı maddeleri, aspirin gibi ağrı kesiciler (doktor kontrolü dışında), yoğun duygular (stres, ağlama, gülme) ve egzersiz.

Risk faktörleri

• Ailede astım veya alerjik hastalık (egzama, saman nezlesi) öyküsü
• Çocuklukta sık solunum yolu enfeksiyonu geçirme
• Sigara içmek veya dumanına maruz kalmak (anne karnında pasif içicilik dahil)
• Fazla kilolu veya obez olmak
• Erken doğum veya düşük doğum ağırlığı
• Bazı mesleki maruziyetler (un tozu, kimyasallar, hayvan tüyleri)

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Yukarıda acil durum belirtileri varsa (nefes almada zorluk, morarma, ilaçların etkisiz kalması) hemen 112’yi arayın.
• Günlük kurtarıcı ilacınızı (kısa etkili spreyler) haftada 2 kezden fazla kullanmaya başlarsanız doktorunuza danışın.
• Gece uykudan sık sık uyanıyorsanız veya belirtileriniz giderek kötüleşiyorsa en kısa sürede doktorunuza başvurun.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Astımınız olsa da düzenli kontrol randevularınızı ihmal etmeyin (genelde 3-6 ayda bir).
• Tedavi planı veya ilaç dozları hakkında sorularınız varsa veya yan etkiler hissediyorsanız randevu alın.
• Kullandığınız başka ilaçlar varsa (özellikle tansiyon, kalp ilaçları, ağrı kesiciler) mutlaka doktorunuza bildirin.

Tanı

Doktor öncelikle şikayetlerinizi ve tıbbi geçmişinizi dinler, ardından solunum fonksiyon testi adı verilen bir test yaparak akciğerlerinizin ne kadar iyi çalıştığını ölçer. Ayrıca alerji testleri de astım tetikleyicilerini belirlemede yardımcı olabilir.

Yapılabilecek testler

• Solunum fonksiyon testi (spirometri): Derin nefes alıp hızlıca üflemenizi isterler. Bu test astım tanısını koymada en önemli testtir.
• Peak flow (tepe akım) ölçümü: Evde kullanabileceğiniz küçük bir cihazla nefesinizin gücünü günlük olarak takip edebilirsiniz.
• Alerji deri testi veya kan testi: Hangi alerjenlere duyarlı olduğunuzu belirler.

Randevunuzda neler beklenir

Doktorunuz sizden birkaç kez derin nefes alıp hızlıca üflemenizi isteyecek. İşlem ağrısızdır ve yaklaşık 15-30 dakika sürer. Test öncesi bazı ilaçları geçici olarak kesmeniz gerekebilir, doktorunuz sizi yönlendirecektir. Tanı konulduktan sonra size bir tedavi planı hazırlanır ve astımınızı nasıl yöneteceğiniz anlatılır.

Tedavi

Astım tedavisinin iki ana ayağı vardır: tetikleyicilerden kaçınmak ve ilaç tedavisi. Tedavinin amacı belirtileri kontrol altına almak, atakları önlemek ve akciğer fonksiyonlarını korumaktır. Doktorunuz sizin için kişisel bir eylem planı hazırlayacaktır.

Evde kişisel bakım

• Tetikleyicilerinizi öğrenin ve mümkün olduğunca uzak durun. Örneğin ev tozu akarlarına karşı yatak örtülerini sık yıkayın, polen mevsiminde pencereleri kapalı tutun, hayvan tüyüne alerjiniz varsa evde hayvan beslemeyin.
• Düzenli olarak kurtarıcı ilacınızı (kısa etkili bronkodilatör) her zaman yanınızda taşıyın ve doktorunuzun önerdiği şekilde kullanın.
• Evde peak flow ölçümü yaparak akciğer fonksiyonlarınızı takip edin. Değerlerin düşmesi bir atağın habercisi olabilir.
• Sigara dumanından, hava kirliliğinden ve güçlü kokulardan uzak durun.
• Egzersiz yapmadan önce doktorunuzun uygun gördüğü bir ısınma ve soğuma rutini uygulayın.

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz, astımınızın şiddetine göre uzun süreli kontrol sağlayan ilaçlar (genellikle solunum yoluyla alınan spreyler) ve atak durumunda kullanmak üzere kısa etkili rahatlatıcı ilaçlar reçete edebilir. Tedaviye düzenli uyum çok önemlidir. Bazı hastalara alerjen aşısı (immünoterapi) önerilebilir. Aşı, belirli alerjenlere karşı vücudun duyarlılığını azaltmaya yardımcı olur. Tüm ilaçları doktorunuzun tarif ettiği şekilde kullanın, doz ve sıklığı asla kendi başınıza değiştirmeyin.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Astım tedavisinde cerrahi bir işlem genellikle gerekmez. Ancak çok nadir durumlarda, bronşiyal termoplasti adı verilen bir yöntem (solunum yollarındaki düz kasların ısıyla küçültülmesi) uygulanabilir. Bu yöntem yalnızca ilaçlarla kontrol edilemeyen seçilmiş hastalarda doktor kararıyla yapılır.

Bu durumla yaşamak

Astımla yaşamak, tetikleyicilerinizi bilmek ve günlük rutininizi buna göre düzenlemek demektir. Sabah ve akşam düzenli ilaç alışkanlığı edinin. Peak flow ölçümlerinizi kaydedin. Atak belirtilerini erken fark etmek için vücudunuzu dinleyin. Stresin astımı tetikleyebileceğini unutmayın; rahatlama teknikleri öğrenmek faydalı olabilir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Ev ve iş yerinizde sigara içilmesine izin vermeyin.
• Toz, küf ve polen maruziyetini azaltmak için evi sık havalandırın, halı yerine pürüzsüz zemin tercih edin, yüksek verimli partikül hava filtresi (HEPA) kullanabilirsiniz.
• Nemsiz veya çok nemli ortamlardan kaçının; ideal nem oranı %30-50 arasıdır.
• Egzersiz yapın ancak soğuk havada, hava kirliliği yüksekken veya grip/soğuk algınlığınız varsa zorlamayın. Egzersiz öncesi doktorunuzun önerdiği hazırlığı yapın.
• Seyahat ederken ilaçlarınızı yanınıza alın ve yedek bulundurun.

Diyet ve egzersiz

Sağlıklı ve dengeli beslenmek genel sağlık için önemlidir ancak astımı doğrudan tedavi eden özel bir diyet yoktur. Bazı kişilerde sülfit içeren yiyecekler (şarap, kuru meyve) veya katkı maddeleri tetikleyici olabilir, bunları not edin. Düzenli egzersiz akciğer kapasitesini artırır, ancak astım krizi sırasında egzersiz yapılmaz. Yüzme, astımlılar için genellikle iyi bir seçenektir; doktorunuza danışın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Astım kaygıya, strese ve hatta depresyona yol açabilir. Atak korkusu günlük yaşamı etkileyebilir. Bu duygularınızı doktorunuzla paylaşmaktan çekinmeyin. Gerekirse bir psikolog veya psikiyatristten destek alabilirsiniz. Unutmayın, duygusal durumunuz astımınızı etkiler ve astımınız da duygusal durumunuzu etkiler.

Önleme

Astım tamamen önlenebilir bir hastalık değildir. Ancak genetik yatkınlığı olan kişilerde tetikleyicilerden kaçınarak astımın ortaya çıkması geciktirilebilir veya atak sıklığı azaltılabilir. Hamilelikte ve bebeklik döneminde sigara dumanından uzak durmak, anne sütü ile beslenmek ve sağlıklı bir çevre oluşturmak koruyucu olabilir.

Aşılar

Astımlı kişilerin grip ve zatürre (pnömokok) aşılarını yaptırmaları, solunum yolu enfeksiyonlarına bağlı atakları önlemek açısından Sağlık Bakanlığı tarafından önerilmektedir. Aşı takviminiz için doktorunuza danışın.

Tarama programları

Astım için toplum temelli bir tarama programı bulunmamaktadır. Ancak astım belirtileriniz varsa veya ailenizde astım ve alerji öyküsü güçlü ise doktorunuza başvurarak değerlendirme isteyebilirsiniz.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Sık ve şiddetli astım atakları yaşam kalitesini ciddi şekilde bozar.
• Uzun süreli kontrolsüz astım, solunum yollarında kalıcı daralmaya ve akciğer fonksiyonlarında azalmaya yol açabilir.
• İş ve okul devamsızlığı, uyku bozuklukları, fiziksel aktivite kısıtlılığı ortaya çıkabilir.
• Nadiren de olsa ölümcül olabilen şiddetli ataklar meydana gelebilir.

Uzun vadeli görünüm

Astım günümüzde çok iyi tedavi edilebilmektedir. Uygun ilaç tedavisi ve tetikleyicilerden kaçınma ile çoğu hasta normal bir yaşam sürer, spor yapabilir, seyahat edebilir. Önemli olan düzenli doktor takibi ve tedaviye uyumdur. Unutmayın, astım kontrol altında olabilir.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.