Safe food handling at home

Genel Bakış

Gıda zehirlenmesi, yediğimiz yiyeceklerin içindeki mikroplar (bakteri, virüs, parazit) veya kimyasallar nedeniyle oluşan bir hastalıktır. Evde yiyecekleri güvenli bir şekilde hazırlayıp saklayarak bu hastalıktan korunabiliriz.

Gıda zehirlenmesi dünyada çok yaygındır. Her yıl milyonlarca insan gıda kaynaklı hastalıklara yakalanır. Ancak evde alınacak basit önlemlerle bu risk büyük ölçüde azaltılabilir.

Herkes gıda zehirlenmesi geçirebilir. Ancak küçük çocuklar, yaşlılar, hamileler ve bağışıklık sistemi zayıf olan kişiler (örneğin kanser hastaları, organ nakli yapılanlar) daha yüksek risk altındadır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Mide bulantısı
• Kusma
• Sulu ishal
• Karın ağrısı ve kramplar
• Ateş
• Baş ağrısı
• Halsizlik

Çocuklarda belirtiler

• Çocuklar yetişkinlerden daha çabuk sıvı kaybeder. Ağlarken gözyaşı olmaması, ağız kuruluğu, idrar renginin koyu olması ciddi sıvı kaybı belirtileridir.
• Huzursuzluk, aşırı uyku hali veya iştahsızlık da görülebilir.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Yaşlılarda sıvı kaybı daha hızlı gelişebilir ve tansiyon düşüklüğü, baş dönmesi, bayılma gibi belirtiler daha sık görülür.
• Kronik hastalığı olan yaşlılarda belirtiler daha ağır seyredebilir.

Nedenler

Ana nedenler

• Yiyeceklerin yeterince pişirilmemesi (özellikle et, tavuk, yumurta, deniz ürünleri)
• Çiğ yiyeceklerin pişmiş yiyeceklerle temas etmesi (çapraz bulaşma)
• Yiyeceklerin buzdolabında uygun sıcaklıkta (4°C altı) saklanmaması
• Ellerin, mutfak eşyalarının ve yüzeylerin yeterince temizlenmemesi
• Son kullanma tarihi geçmiş veya bozuk yiyeceklerin tüketilmesi
• Kirli su veya yıkanmamış sebze-meyve tüketimi

Risk faktörleri

• Bağışıklık sistemini zayıflatan hastalıklar (şeker hastalığı, karaciğer hastalığı, AIDS vb.)
• Hamilelik
• İleri yaş (65 yaş üstü) veya çok küçük yaş (5 yaş altı)
• Kronik böbrek hastalığı
• Uzun süreli kortizon kullanımı
• Kanser tedavisi görenler

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Kanlı ishal veya kusma
• Yüksek ateş (38°C üzeri)
• Şiddetli karın ağrısı
• Sıvı kaybı belirtileri (ağız kuruluğu, az idrar, baş dönmesi)
• Kusmayı durduramama
• Zayıflık, bayılma hissi

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Hafif ishal ve kusma 2-3 günden uzun sürerse
• Aynı yemeği yiyen birden fazla kişi hastalanmışsa
• Yakın zamanda yurt dışı seyahati öyküsü varsa
• Hamilelik veya kronik hastalık varlığında hafif belirtilerde bile hekime danışılmalıdır.

Tanı

Doktorunuz belirtilerinizi dinler, yediğiniz yiyecekleri ve ne zaman başladığını sorgular. Fizik muayene yapar. Gerekirse dışkı (gaita) tahlili ile hangi mikrobun neden olduğu araştırılır. Nadiren kan testi de yapılabilir.

Yapılabilecek testler

• Fizik muayene
• Dışkı kültürü (gaitada mikrop aranması)
• Kan testleri (elektrolit dengesi, enfeksiyon belirteçleri)

Randevunuzda neler beklenir

Hafif vakalarda sadece öykü dinlenir ve evde tedavi önerilir. Ağır vakalarda dışkı tahlili yapılabilir. Sonuçlar genellikle 1-3 gün içinde çıkar. Eğer sıvı kaybı varsa hastanede damar yoluyla sıvı verilmesi gerekebilir.

Tedavi

Gıda zehirlenmesinin tedavisi öncelikle sıvı kaybını önlemeye ve vücudun mikroplarla savaşmasına yardımcı olmaya dayanır. Çoğu durumda antibiyotik gerekmez. Sadece bazı bakteriyel enfeksiyonlarda doktorunuz antibiyotik önerebilir.

Evde kişisel bakım

• Bol sıvı tüketin. En iyisi su ve tuz-şeker dengesini sağlayan oral rehidratasyon solüsyonudur (eczaneden suda eritilen tozlar).
• Hafif ve yağsız besinler tüketin: muz, pirinç lapası, elma püresi, kızarmış ekmek.
• Süt, süt ürünleri, kafeinli içecekler, alkol, baharatlı ve yağlı yiyeceklerden kaçının.
• Dinlenin ve midenizi yormayın.
• Ellerinizi sık sık yıkayın, başkalarına bulaştırmamak için tuvalet hijyenine dikkat edin.

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz sıvı kaybı varsa damar yoluyla sıvı (serum) verebilir. Bakteriyel bir enfeksiyon tespit edilirse uygun antibiyotik tedavisi başlanır. Parazit kaynaklı ise antiparaziter ilaçlar kullanılır. İshal kesici ilaçlar genellikle önerilmez, çünkü mikropların vücuttan atılmasını geciktirebilir. Her zaman doktorunuza danışarak hareket edin.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Gıda zehirlenmesi nadiren cerrahi gerektirir. Sadece bazı ciddi vakalarda (örneğin apandisit benzeri tablo) cerrahi müdahale gündeme gelebilir. Bu çok enderdir.

Bu durumla yaşamak

Gıda zehirlenmesi genellikle kısa sürelidir. İyileştikten sonra normal hayatınıza dönebilirsiniz. Ancak bazı kişilerde bağırsak alışkanlıklarında geçici değişiklikler (hassasiyet, şişkinlik) olabilir. Bu durumda sindirimi kolay besinler tercih edin.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli el yıkama alışkanlığı edinin.
• Mutfak tezgahını, kesme tahtalarını ve bıçakları sık sık temizleyin.
• Çiğ et ve sebzeler için ayrı kesme tahtası kullanın.
• Alışverişte son kullanma tarihlerine dikkat edin.
• Buzdolabı sıcaklığını 4°C'nin altında tutun.

Diyet ve egzersiz

İyileşme döneminde hafif beslenin. Bol su içmeye devam edin. Probiyotik yoğurt veya kefir bağırsak florasını düzeltmeye yardımcı olabilir. Egzersize ara vermek gerekebilir; tam iyileştikten sonra hafif yürüyüşlerle başlayın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Gıda zehirlenmesi geçici bir rahatsızlıktır. Kişi kendini yorgun ve endişeli hissedebilir. Özellikle ağır seyreden vakalarda hastalık sonrası hafif bir kaygı olabilir. Bunun normal olduğunu bilmek ve dinlenmek iyi gelir. Endişeler devam ederse bir sağlık profesyoneline danışın.

Önleme

Evet, gıda zehirlenmesi büyük ölçüde önlenebilir. Dört temel kural vardır: Temizlik (elleri, yüzeyleri, sebze-meyveleri yıkamak), Ayrı tutma (çiğ ve pişmiş gıdaları birbirinden ayırmak), Pişirme (gıdaları uygun sıcaklıkta pişirmek), Soğutma (artıkları hemen buzdolabına koymak). Ayrıca güvenilir kaynaklardan alışveriş yapmak, son kullanma tarihlerine uymak önemlidir.

Aşılar

Bazı gıda kaynaklı hastalıklar için aşı vardır (örneğin hepatit A, tifo). Seyahat öncesi veya risk altındaysanız hekiminizle görüşün. Ancak genel gıda zehirlenmesine karşı tek bir aşı yoktur.

Tarama programları

Düzenli bir tarama gerekmez. Ancak seyahat öncesi veya bazı kronik hastalıklarda beslenme alışkanlıkları değerlendirilebilir. Gıda çalışanları periyodik sağlık kontrolünden geçer.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Dehidrasyon (ciddi sıvı kaybı)
• Elektrolit dengesizliği (sodyum, potasyum gibi minerallerin düşmesi veya yükselmesi)
• Böbrek yetmezliği (özellikle E. coli gibi bazı bakterilerde)
• Kronik bağırsak sorunları (örneğin irritabl bağırsak sendromu)
• Sinir sistemi etkilenmesi (nadir, bazı bakterilerde kas güçsüzlüğü)

Uzun vadeli görünüm

Gıda zehirlenmesi genellikle birkaç gün içinde tamamen iyileşir. Ciddi vakalar uygun tedaviyle düzelir. Uzun vadede çoğu insanda kalıcı bir sorun kalmaz. Basit önlemlerle çoğu gıda zehirlenmesi engellenebilir.

Destek bul

Yardım hatları

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.