Organ Bağışı ve Organ Nakli

Genel Bakış

Organ bağışı, sağlıklı bir kişinin ya da vefat eden bir kişinin ailesinin izniyle, bir organını veya dokusunu kendi organı artık çalışmayan bir hastaya vermesidir. Organ nakli ise bu organın ameliyatla hastaya yerleştirilmesidir. En sık nakledilen organlar böbrek, karaciğer, kalp, akciğer ve pankreastır; kornea (gözün saydam ön tabakası) gibi dokular da nakledilebilir. Kısaca: birinin sağlıklı organı, başka birinin hayatını sürdürmesine yardım eder.

Organ yetmezliği dünyada ve Türkiye'de oldukça yaygın bir sağlık sorunudur. Ne yazık ki nakil bekleyen hasta sayısı, uygun organ sayısından çok daha fazladır. Bu yüzden organ bağışı, binlerce insan için hayat kurtaran bir karar olmaya devam ediyor.

Bu konu herkesi ilgilendirir. Nakil bekleyenler çoğunlukla ileri böbrek yetmezliği, karaciğer hastalığı, kalp yetmezliği ya da doğuştan gelen organ hastalıkları olan kişilerdir; bebekler, çocuklar, yetişkinler ve yaşlılar arasında görülebilir. Bağışçı olmak ise gönüllü, sağlıklı yetişkinlerin verebileceği kişisel bir karardır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Sürekli halsizlik ve çabuk yorulma
• Nefes darlığı, merdiven çıkarken zorlanma
• Ayaklarda, bacaklarda veya karında şişlik
• İştahsızlık, bulantı, kilo kaybı
• İdrar miktarında azalma veya idrara çıkmada değişiklik
• Ciltte kaşıntı, kuruluk veya sararma
• Çarpıntı ve tansiyon değişiklikleri

Çocuklarda belirtiler

• Büyüme ve kilo alımının yaşıtlarına göre geri kalması
• Sık yorgunluk, oyun oynarken çabuk dinlenme ihtiyacı
• İştahsızlık ve yemek yemeyi reddetme
• Karında şişlik veya göbekte belirginleşme
• Tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları
• Okulda dikkat dağınıklığı ve ders başarısında düşme

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Ani bilinç bulanıklığı veya dalgınlık
• Sebebi açıklanamayan düşmeler
• İştahsızlık ve istemsiz kilo kaybı
• Özellikle gece artan nefes darlığı
• Bacaklarda şişlik ve ayakkabının dar gelmesi
• Kullanılan ilaçların etkisinde beklenmedik değişiklikler

Nedenler

Ana nedenler

• Kontrolsüz şeker hastalığı (diyabet) ve yüksek tansiyonun böbrekleri zamanla yorması
• Kronik böbrek iltihabı ve tekrarlayan idrar yolu sorunları
• Karaciğer sirozu (karaciğerin sertleşip görevini yapamaması); alkol ve hepatit B/C gibi nedenlerle
• Kalp kası hastalıkları ve ileri kalp yetmezliği
• Doğuştan gelen (genetik) organ hastalıkları
• Bazı ilaçlara, kimyasallara veya ağır metallere uzun süre maruz kalma
• Bazı enfeksiyonlar ve bağışıklık sistemi hastalıkları

Risk faktörleri

• Sigara kullanmak
• Fazla kilolu veya obez olmak
• Şeker hastalığı ve yüksek tansiyonun kontrol altında olmaması
• Aşırı alkol tüketimi
• Ailede böbrek veya karaciğer hastalığı öyküsü bulunması
• Uzun süreli ve bilinçsiz ağrı kesici kullanımı
• Yeterince su içmemek ve hareketsiz bir yaşam sürmek

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Nakil sonrası ateş, titreme veya genel durumda hızlı bozulma
• İdrar miktarının belirgin şekilde azalması
• Nakledilen bölgede artan ağrı, şişlik veya kızarıklık
• İlaçlarınızı düzenli kullanamadığınızı fark etmeniz
• Aniden artan nefes darlığı veya göğüste sıkışma

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Uzun süredir halsizlik, şişlik veya idrar değişikliği yaşıyorsanız
• Şeker hastalığı, yüksek tansiyon veya böbrek hastalığı tanınız varsa düzenli kontroller için
• Organ bağışçısı olmak istiyorsanız bilgi almak ve değerlendirme için
• Ailenizde organ yetmezliği öyküsü varsa danışmak için

Tanı

Önce kişinin organının ne kadar çalıştığına bakılır: kan ve idrar testleri, görüntüleme ve gerekirse doku örneklemesi yapılır. Organ yetmezliği ilerlemişse ve nakil uygun görülürse kişi nakil merkezine yönlendirilir. Burada hem hastanın genel sağlığı hem de olası bir vericiyle uyumu ayrıntılı olarak değerlendirilir. Bağışçı olmak isteyen kişilerde de benzer bir sağlık taraması yapılır.

Yapılabilecek testler

• Kan testleri: böbrek ve karaciğer fonksiyonlarını gösteren değerler
• İdrar testleri (protein, iltihap ve enfeksiyon açısından)
• Ultrason, tomografi veya MR gibi görüntüleme tetkikleri
• EKG ve ekokardiyografi (kalp ultrasonu)
• Gerekirse organ dokusundan küçük bir örnek alınması (biyopsi)
• Kan grubu tayini
• Doku uyumu testleri (HLA) ve çapraz karşılaştırma (crossmatch)
• Enfeksiyon taraması (hepatit, tüberküloz ve benzeri)
• Genel sağlık ve psikolojik değerlendirme

Randevunuzda neler beklenir

Değerlendirme birkaç hafta sürebilir ve birden fazla bölümün görüşünü içerir. Bu süreç, naklin sizin için güvenli olup olmadığını anlamak için yapılır. Uygun bulunursanız bekleme listesine alınırsınız ya da canlı verici seçenekleri konuşulur. Sabırsızlık hissetmeniz çok normal; ekibinize süreci adım adım sormayı öneririz.

Tedavi

Tedavi, organ yetmezliğinin türüne ve ciddiyetine göre planlanır. Bazı kişilerde önce ilaçlarla ve yaşam düzenlemeleriyle hastalık yavaşlatılır; böbrek yetmezliğinde diyaliz (kanın makineyle temizlenmesi) nakle kadar köprü görevi görebilir. Kesin çözüm gerektiğinde organ nakli gündeme gelir. Nakil, bir ekip işidir: cerrahlar, nefrolog veya hepatolog gibi uzmanlar, hemşireler, diyetisyenler ve psikologlar birlikte çalışır.

Evde kişisel bakım

• Reçetelenen ilaçları saatinde ve düzenli kullanmak; kendi kendinize doz değiştirmemek
• Elleri sık sık sabunla yıkamak, kalabalık ve havasız ortamlarda dikkatli olmak
• Ateş, kilo ve tansiyon gibi değerleri düzenli takip etmek ve not almak
• Sigara ve alkolden uzak durmak
• Bol su içmek ve hekiminizin önerdiği şekilde hareket etmek
• Güneşten korunmak; bağışıklık baskılayıcı tedavilerde cilt daha hassas olabilir
• Kontrolleri ve testleri aksatmamak
• Seyahat öncesinde nakil ekibinize danışmak

Tıbbi tedaviler

Nakil öncesinde ve sonrasında vücudun yeni organı reddetmemesi için bağışıklık sistemini baskılayan ilaç grupları kullanılır. Hangi ilacın seçileceği, dozu ve süresi kişiye özeldir ve yalnızca nakil ekibiniz tarafından belirlenir; bu ilaçlar doktor önerisi dışında asla bırakılmamalıdır. Ayrıca tansiyon, şeker, kolesterol ve enfeksiyonlar gibi eşlik eden sorunlar da ayrıca tedavi edilir. Bu ilaçlar enfeksiyon riskini artırabildiği için koruyucu önlemler ve düzenli takip çok önemlidir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Nakil ameliyatı, organ yetmezliği ilerlediğinde ve uygun bir verici bulunduğunda planlanır. Canlı vericiden yapılan nakillerde hem vericinin hem alıcının ameliyat öncesi değerlendirmesi tamamlanır. Ameliyat sonrası hastanede kalış süresi nakil türüne göre değişir; taburculuk sonrası ilk aylar en yakın takip dönemidir.

Bu durumla yaşamak

Nakil sonrası yaşam, düzenli ilaç kullanımı ve kontroller etrafında şekillenir. İlk aylarda daha sık, sonrasında daha seyrek kontrol yapılır. Günlük rutininize ateş, kilo, tansiyon ve idrar takibini eklemek, olası sorunları erken fark etmeyi kolaylaştırır. Kendinizi iyi hissetseniz bile ilaçları bırakmamak en önemli kuraldır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli ve yeterli uyku
• Sigara ve alkolden uzak durmak
• El hijyenine özen göstermek
• Kalabalık etkinliklerde ve hasta kişilerin yanında dikkatli olmak
• Hafif-orta tempolu, düzenli hareket
• Stresi yönetmek için nefes egzersizleri, yürüyüş veya hobiler
• Seyahat ve tatil planlarını ekibinizle önceden konuşmak

Diyet ve egzersiz

Beslenme önerileri nakledilen organa ve kişinin durumuna göre değişir; genel olarak tuzu, şekeri ve işlenmiş gıdaları sınırlamak, sebze-meyve, tam tahıl ve yeterli protein almaya özen göstermek yararlıdır. Bazı dönemlerde gıda hijyeni daha da önemli hale gelir; çiğ et, çiğ yumurta ve pastörize edilmemiş ürünlerden kaçınmak isteyebilirsiniz. Egzersiz konusunda ameliyat sonrası iyileşme tamamlanana kadar ekibinizin önerilerine uyun; sonrasında çoğu kişi yürüyüş ve yüzme gibi aktiviteleri güvenle sürdürebilir. Size özel bir beslenme ve hareket planı için diyetisyeninizden ve hekiminizden destek isteyin.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Nakil süreci duygusal olarak dalgalı olabilir: umut, kaygı, suçluluk, sabırsızlık ve minnettarlık bir arada yaşanabilir. Bekleme listesindeyken belirsizlik yorucudur; nakil sonrası ise uyum ve sürekli takip gerginlik yaratabilir. Bu duygular çok normaldir ve konuşulduğunda hafifler. Kendinizi uzun süre üzgün, umutsuz veya uyuyamaz halde hissediyorsanız mutlaka bir sağlık profesyoneline bunu söyleyin. Kendinize zarar verme düşünceleri veya acil bir ruhsal kriz durumunda hemen 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun.

Önleme

Organ yetmezliğinin bir kısmı önlenebilir. Şeker hastalığı ve yüksek tansiyonun düzenli takibi, sağlıklı beslenme, düzenli hareket, sigara ve aşırı alkolden uzak durmak böbrek, karaciğer ve kalp sağlığını korur. Ağrı kesicileri bilinçsiz ve uzun süre kullanmamak da önemlidir. Organ bağışı ise bir hastalık değil, gönüllü bir karardır; bağış kararı vermek isterseniz Sağlık Bakanlığı'nın bağış sürecine ilişkin bilgilerini ve yetkili nakil merkezlerini aile hekiminiz veya eczacınız aracılığıyla öğrenebilirsiniz.

Aşılar

Nakil bekleyen ve nakil olmuş kişilerde aşılar ayrıca önemlidir; çünkü bağışıklık sistemi daha korunmasız olabilir. Grip, hepatit B ve zatürre gibi aşıların zamanlaması kişiye göre planlanır. Hangi aşının ne zaman yapılacağına nakil ekibiniz karar verir; kendi başınıza aşı planı yapmayın, ekibinize danışın.

Tarama programları

Düzenli sağlık kontrolleri organ sağlığını erken dönemde korumaya yardımcı olur. Tansiyon ve kan şekeri ölçümü, böbrek ve karaciğer fonksiyonlarını gösteren kan testleri ve idrar testi aile hekiminizle birlikte planlanabilir. Ailede böbrek hastalığı varsa bunu hekiminizle paylaşmak faydalıdır.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Organ yetmezliğinin ilerlemesi ve günlük yaşamın giderek zorlaşması
• Böbrek yetmezliğinde diyalize bağımlı hale gelme
• Kalp yetmezliğinin ağırlaşması ve hastaneye yatışların sıklaşması
• Vücutta sıvı birikmesi, tansiyon sorunları ve beslenme yetersizliği
• Nakil sonrası dönemde organın reddedilmesi riski (düzenli ilaç ve takip ile bu risk azaltılır)
• Bağışıklık baskılayıcı tedaviye bağlı enfeksiyonlara daha açık olma

Uzun vadeli görünüm

Bugün organ nakli, ileri organ yetmezliği olan birçok kişiye yıllarca süren aktif ve üretken bir yaşam sağlıyor. Başarı; uygun verici bulunmasına, düzenli ilaç kullanımına, kontrollere ve yaşam tarzına bağlıdır. Herkesin süreci farklıdır ve zorluklar yaşanabilir; ama doğru takip ve destekle çoğu kişi hayatına yeniden yön verebiliyor. Umutsuzluğa kapıldığınız anlarda ekibinizle konuşmak en değerli adımdır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.