Karotis Arter Hastalığı ve Karotis Stentleme

Genel Bakış

Karotis arterleri (şah damarları), boynun iki yanında bulunan ve beynin büyük bölümüne kan taşıyan iki büyük damardır. Karotis arter hastalığı, bu damarların iç yüzeyinde yağ, kolesterol ve diğer maddelerden oluşan birikintilerin (plak) oluşması ve damar yolunun daralmasıdır. Plak, su borusunun içinde biriken tortuya benzer: yolu daraltır ve bazen koparak beyne giden küçük pıhtılara yol açabilir. Karotis stentleme, daralmış bölgeyi damarın içinden girerek açan bir işlemdir. İşlemde önce küçük bir balonla daralma genişletilir, ardından damar duvarını destekleyen ince, esnek bir tel kafes olan stent yerleştirilir. Stent, damarın açık kalmasına yardımcı olur.

Yaygın görülen bir damar sorunudur. Özellikle 60 yaş üstü kişilerde ve damar sertliği (ateroskleroz: damar duvarında yağ birikmesi) riski taşıyanlarda daha sık rastlanır. Ancak saptanan daralmaların büyük bölümü hafiftir ve kişiye hiçbir yakınma yaşatmayabilir.

Daha çok ileri yaşta, sigara içen veya geçmişte içmiş olan kişilerde, yüksek tansiyonu ya da yüksek kolesterolü olanlarda, şeker hastalığı (diyabet) bulunanlarda görülür. Ailesinde damar hastalığı olanlar, hareketsiz yaşam sürenler ve fazla kilosu olanlar da risk grubundadır. Erkeklerde bir miktar daha sık görülmekle birlikte, kadınlarda da özellikle ileri yaşta önemli bir sorundur.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Çoğu kişide hiçbir belirti yoktur; hastalık başka bir nedenle yapılan muayene veya ultrason sırasında fark edilir.
• Bir gözde aniden ortaya çıkan ve kısa sürede geçen görme kaybı ya da görmede perde inmesi hissi
• Vücudun bir yarısında (yüz, kol veya bacakta) geçici uyuşma, karıncalanma veya kuvvet kaybı
• Geçici konuşma güçlüğü, kelime bulamama ya da söyleneni anlamakta zorlanma
• Kısa süreli denge kaybı, sendeleme veya baş dönmesi
• Hekimin boyun damarlarını dinlerken duyduğu üfürüm sesi (kişinin kendisi bunu fark etmez)

Nedenler

Ana nedenler

• Damar sertliği (ateroskleroz): Damar duvarında yağ ve kolesterol birikmesi, karotis arter hastalığının en sık nedenidir.
• Daha nadir olarak damar duvarının yırtılması (diseksiyon), damar iltihabı veya boyun bölgesine uygulanan ışın tedavisi de daralmaya yol açabilir.
• Bazı kişilerde doğuştan gelen damar yapısı farklılıkları da rol oynayabilir.

Risk faktörleri

• Sigara içmek veya geçmişte içmiş olmak
• Yüksek tansiyon
• Yüksek kolesterol ve kan yağları
• Şeker hastalığı (diyabet)
• İleri yaş
• Ailede damar hastalığı, felç veya kalp krizi öyküsü
• Fazla kilo ve özellikle karın bölgesinde yağlanma
• Hareketsiz yaşam
• Sağlıksız beslenme (çok tuzlu, çok yağlı, işlenmiş gıdalardan zengin beslenme)
• Uyku apnesi (uykuda soluk durması) ve kronik stres

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Felç benzeri belirtiler ortaya çıktıysa vakit kaybetmeden 112'yi arayın; bu durumda kişiyi kendi aracınızla taşımayın.
• Belirtiler kısa sürede geçtiyse bile aynı gün bir sağlık kuruluşuna başvurun.
• Stent işlemi sonrası giriş yerinde kanama, hızla büyüyen şişlik veya ateş varsa hemen sağlık hizmetine başvurun.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Yüksek tansiyon, yüksek kolesterol veya şeker hastalığınız varsa düzenli kontrollerinizi aksatmayın.
• Ailenizde erken yaşta felç veya damar hastalığı öyküsü varsa hekiminizle konuşun.
• Boynunuzda bir damarın belirgin şekilde attığını fark ettiyseniz ya da hekiminiz üfürüm duyduysa değerlendirme için randevu alın.
• Sigara içiyorsanız bırakmak için destek isteyin; aile hekiminiz ve eczacınız bu konuda size yol gösterebilir.

Tanı

Hekiminiz önce sağlık geçmişinizi dinler, tansiyonunuzu ölçer ve boynunuzu elle muayene eder. Boyun damarlarında kan akımının oluşturduğu üfürüm sesini dinleyebilir. Asıl değerlendirme, damarların görüntülenmesiyle yapılır. İlk basamak genellikle boyun Doppler ultrasonudur; ağrısız, zararsız ve kısa süren bir incelemedir. Gerekirse daha ayrıntılı görüntüleme yöntemleri istenir.

Yapılabilecek testler

• Boyun Doppler ultrasonu (renkli Doppler): Daralmanın derecesini ve kan akımını gösterir.
• Bilgisayarlı tomografi (BT) anjiyografi veya manyetik rezonans (MR) anjiyografi: Damarların ayrıntılı görüntüsünü verir.
• Kan tetkikleri: Kolesterol, kan şekeri, böbrek ve karaciğer işlevleri değerlendirilir.
• Elektrokardiyografi (EKG) ve gerekirse ekokardiyografi (kalp ultrasonu): Kalpten kaynaklanan pıhtı olasılığı araştırılır.
• Nadiren klasik anjiyografi (kateter anjiyografi): İşlem öncesi ayrıntılı planlama gerektiğinde kullanılır.

Randevunuzda neler beklenir

Bu incelemelerin çoğu ağrısız ve kısa sürer. Ultrason sırasında boynunuza soğuk bir jel sürülür ve hafif bir baskı hissedebilirsiniz. BT veya MR öncesinde varsa böbrek sorunlarınızı ve alerjilerinizi mutlaka bildirin; bazı incelemelerde kontrast madde kullanılır. Sonuçlar genellikle birkaç gün içinde çıkar. Hekiminiz daralmanın derecesini, belirti olup olmadığını ve diğer sağlık sorunlarınızı birlikte değerlendirerek size uygun yolu anlatır.

Tedavi

Tedavi üç ana başlıkta planlanır: yaşam tarzı değişiklikleri, ilaç tedavisi ve gerektiğinde damarı açmaya yönelik girişim (stentleme veya cerrahi). Hangi yolun seçileceği; daralmanın derecesine, belirti olup olmamasına, yaşınıza ve diğer sağlık sorunlarınıza göre değişir. Hafif daralmalarda çoğu zaman risk faktörlerini kontrol altına almak yeterlidir.

Evde kişisel bakım

• Sigara içiyorsanız bırakın; bu, atabileceğiniz en önemli adımdır. Destek için aile hekiminize ve eczacınıza danışın.
• Tansiyonunuzu evde düzenli ölçün ve sonuçları not edin.
• Tuz tüketimini azaltın; hazır ve işlenmiş gıdalardaki gizli tuzu da göz önünde bulundurun.
• Düzenli ve ölçülü hareket edin; yürüyüş gibi aktiviteleri hekiminizin onayıyla artırın.
• Sağlıklı kilonuzu korumaya çalışın.
• İlaçlarınızı hekiminizin önerdiği şekilde düzenli kullanın; kendi başınıza bırakmayın veya doz değiştirmeyin.
• Kontrollerinizi aksatmayın ve belirtilerinizi kısa bir günlükle takip edin.

Tıbbi tedaviler

Hekiminiz genellikle kanın pıhtılaşmasını azaltmaya yardımcı olan ilaçlar (trombositlerin bir araya gelmesini önleyen), tansiyonu düzenleyen ilaçlar ve kolesterolü düşüren ilaçlar önerebilir. Bu ilaçların hangisinin, hangi dozda ve ne kadar süre kullanılacağı kişiye göre belirlenir; yalnızca hekiminiz tarafından düzenlenmelidir. İlaçlarınızı kendi başınıza bırakmayın, doz değiştirmeyin; yan etki yaşadığınızı düşünüyorsanız eczacınıza veya hekiminize danışın. İlaç tedavisi tek başına yeterli olmayabilir; yaşam tarzı değişiklikleriyle birlikte yürütülür.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Belirti veren ve belirgin daralma saptanan kişilerde damarı açmak gerekebilir. İki ana yöntem vardır: karotis endarterektomi (cerrahiyle plağın temizlenmesi) ve karotis stentleme (damarın içinden girilerek balon ve stent yerleştirilmesi). Stentleme genellikle kasıktaki bir damardan girilerek yapılan, çoğu zaman lokal anesteziyle uygulanabilen bir işlemdir; işlem sırasında beyne giden pıhtıları yakalamak için küçük bir filtre kullanılabilir. İşlem sonrası genellikle kısa bir gözlem süresi gerekir; kasıkta küçük bir giriş yeri kalır. Hangi yöntemin size uygun olduğuna; damarın yapısı, yaşınız, genel sağlık durumunuz ve tedavi merkezinin deneyimi birlikte değerlendirilerek karar verilir.

Bu durumla yaşamak

Stent işlemi sonrası çoğu kişi birkaç gün içinde günlük yaşamına döner. Hekiminiz ilaçlarınızı, kontrol aralıklarını ve işlem yerine nasıl bakmanız gerektiğini anlatacaktır. İlk günlerde ağır kaldırmaktan ve zorlayıcı aktivitelerden kaçınmanız istenebilir. Kendinizi iyi hissetseniz de kontrollerinizi aksatmayın; çünkü kan damarlarıyla ilgili hastalıklar uzun soluklu bir takip gerektirir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Sigarasız bir yaşam sürdürün; pasif sigara dumanından da uzak durun.
• Tansiyon, kolesterol ve kan şekerinizi düzenli olarak takip ettirin.
• Düzenli uyuyun ve uyku apnesi açısından değerlendirilmeyi unutmayın.
• Stresinizi yönetmek için size iyi gelen yöntemler edinin: yürüyüş, nefes çalışmaları, hobiler.
• Alkol tüketimini hekiminizle konuşun.
• Boyun bölgesine ağır masaj veya zorlayıcı manipülasyon uygulamalarından kaçının.

Diyet ve egzersiz

Sebze, meyve, tam tahıl, baklagil, zeytinyağı ve balık ağırlıklı bir beslenme düzeni kalp ve damar sağlığını destekler. Tuzu, işlenmiş et ürünlerini, hazır paketli gıdaları ve şekerli içecekleri azaltmak iyi bir başlangıçtır. Haftada çoğu gün 20–30 dakika tempolu yürüyüş hedeflenebilir; ancak başlamadan önce hekiminize danışın, özellikle kalp veya eklem sorunlarınız varsa size özel bir plan isteyin.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Damar hastalığı öğrenmek ya da bir girişim geçirmek kaygı, tedirginlik ve zaman zaman üzüntü yaratabilir; bu duygular çok normaldir. Belirtileri her an fark etme çabası yorucu olabilir. Kaygı günlük yaşamınızı, uykunuzu veya iştahınızı belirgin şekilde etkiliyorsa bir ruh sağlığı uzmanından destek almak işinizi kolaylaştırır. Kendinize zarar verme düşüncesi yaşarsanız vakit kaybetmeden 112'yi arayın ya da en yakın acil sağlık hizmetine başvurun; yalnız değilsiniz ve yardım almak güçlü bir adımdır.

Önleme

Büyük ölçüde önlenebilir ve yavaşlatılabilir. En etkili adımlar sigarayı bırakmak, tansiyonu ve kolesterolü kontrol altında tutmak, kan şekerini düzenlemek, sağlıklı beslenmek ve düzenli hareket etmektir. Bu değişiklikler hem karotis arter hastalığından hem de kalp krizi ve felç gibi diğer damar sorunlarından korunmaya yardımcı olur.

Aşılar

Grip ve zatürre gibi solunum yolu hastalıklarına karşı aşılar, damar hastalığı olan kişilerde genel sağlığı korumak açısından hekiminiz tarafından önerilebilir. Hangi aşının size ve zamanlamasına uygun olduğunu Sağlık Bakanlığı'nın güncel önerileri doğrultusunda hekiminiz veya aile sağlığı merkezinizle birlikte değerlendirin.

Tarama programları

Belirtisi olmayan herkese rutin boyun ultrasonu önerilmez. Ancak aile sağlığı merkezlerinde tansiyon, kan şekeri ve kolesterol takibi yapılır; bu kontrolleri aksatmayın. İleri yaşta olan, sigara içen ya da içmiş olan, kalp-damar hastalığı bulunan veya boyun bölgesine ışın tedavisi almış kişilerde hekim gerekli görürse boyun Doppler ultrasonu isteyebilir. Tarama kararını hekiminizle birlikte verin.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Geçici iskemik ataklar: Belirtilerin kısa sürede geçtiği, ancak gelecek için uyarı niteliği taşıyan durumlar.
• İnme (felç): Beyne giden kan akımının kesilmesi sonucu kalıcı güç kaybı, konuşma bozukluğu veya başka nörolojik sorunlar gelişebilir.
• Günlük yaşamda bağımsızlığın azalması, uzun süreli bakım ihtiyacı.
• Tekrarlayan ataklar ve buna bağlı kaygı, sosyal yaşamdan uzaklaşma.

Uzun vadeli görünüm

Karotis arter hastalığı ciddiye alınması gereken, ama yönetilebilir bir durumdur. Pek çok kişi risk faktörlerini kontrol altına alarak ve önerilen takipleri sürdürerek uzun yıllar sorunsuz yaşar. Gerektiğinde yapılan stentleme veya cerrahi girişimler, felç riskini azaltmaya yardımcı olur. Önemli olan, belirtileri tanımak ve düzenli kontrolleri bırakmamaktır; ekibinizle iyi bir iş birliği çoğu zaman olumlu sonuçlar getirir.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.