Kemoterapi: Bilmeniz Gerekenler

Genel Bakış

Kemoterapi, kanser hücrelerini durdurmak ya da yok etmek için ilaçlarla yapılan bir tedavidir. Halk arasında kısaca “kemo” da denir. İlaçlar ağızdan tablet olarak, damar yoluyla (serumla) veya bazen cilt altına iğneyle verilebilir. Kemoterapi yalnızca kanser hücrelerini değil, hızlı bölünen bazı sağlıklı hücreleri de etkileyebildiği için saç dökülmesi, bulantı ya da yorgunluk gibi yan etkiler görülebilir. Bu etkilerin çoğu tedavi bittikten sonra zamanla geriler ve bugün büyük bölümünü hafifletmek mümkündür.

Kemoterapi, kanser tedavisinde en sık kullanılan yöntemlerden biridir. Pek çok kanser türünde tek başına ya da ameliyat, ışın tedavisi (radyoterapi) veya hedefe yönelik tedavilerle birlikte uygulanır.

Kemoterapi çocuklar, yetişkinler ve ileri yaştaki kişiler dahil her yaş grubunda kullanılabilir. Kimin hangi tedaviyi alacağı; kanserin türü, evresi, kişinin genel sağlık durumu ve eşlik eden diğer hastalıklarına göre belirlenir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Yorgunluk ve halsizlik; günlük işleri yaparken çabuk yorulma
• Bulantı, bazen kusma; iştahsızlık ve tat değişiklikleri
• Saç, kaş ve kirpik dökülmesi (tedavi bitince genellikle geri çıkar)
• Ağız içinde yaralar, ağız kuruluğu veya metalik tat hissi
• İshal ya da kabızlık
• Enfeksiyonlara karşı direncin azalması; ateş ve boğaz ağrısı bu dönemde önemlidir
• Kansızlık (anemi) nedeniyle solukluk, çarpıntı, nefes nefese kalma
• Ciltte kuruluk, döküntü, tırnak değişiklikleri
• El ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma (sinirlerde hassasiyet)
• Unutkanlık ve dikkat dağınıklığı; halk arasında “kemo beyni” denilen durum

Çocuklarda belirtiler

• Yan etkiler yetişkinlere benzer, ancak çocuklar daha hızlı yorulabilir ve iştah kaybı belirgin olabilir
• Bulantı ve kusma çocuklarda sıvı kaybına daha çabuk yol açabilir
• Büyüme ve gelişme takibi, okul yaşamının sürdürülmesi ve oyunla desteklenmesi önemlidir
• Çocuklarda ateş her zaman aynı gün acil değerlendirme gerektirir

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Yorgunluk, enfeksiyon ve sıvı kaybı daha ağır seyredebilir
• Kalp, böbrek ve karaciğer sağlığı ile birlikte kullanılan diğer ilaçlar tedavi planında dikkate alınır
• Doz ve takip sıklığı kişiye göre ayarlanır; yakın takip ve günlük destek çok işe yarar
• Düşme riski ve beslenme durumu düzenli olarak değerlendirilmelidir

Nedenler

Ana nedenler

• Kanseri tamamen yok etmek (küratif tedavi)
• Ameliyat öncesinde tümörü küçültmek
• Ameliyat sonrasında kalan mikroskobik hücreleri temizleyip nüks riskini azaltmak
• Işın tedavisiyle birlikte etkiyi güçlendirmek
• İleri evre kanserlerde tümörün büyümesini yavaşlatmak ve yaşam kalitesini artırmak
• Lösemi ve lenfoma gibi bazı kan hastalıklarında ana tedavi olarak
• Kök hücre nakli öncesinde hazırlık amacıyla

Risk faktörleri

• İleri yaş ve eşlik eden kalp, böbrek veya karaciğer hastalıkları
• Kullanılan ilacın türü, dozu ve tedavinin toplam süresi
• Işın tedavisiyle birlikte uygulanması
• Kötü beslenme, kilo kaybı ve başlangıçta halsizlik olması
• Tedavi öncesinde kan değerlerinin düşük olması
• Daha önce kemoterapi görmüş olmak

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Ateşin 38°C ve üzerine çıkması veya titremeyle birlikte olması
• Nefes darlığı, göğüs ağrısı ya da dudaklarda şişme
• Kanama veya kanlı kusma, kanlı dışkı
• Bayılma, bilinç değişikliği, kontrol edilemeyen kusma
• Ağız yaraları nedeniyle hiç sıvı alamama

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Yan etkilerin günlük yaşamınızı zorlaması veya yeni belirtilerin ortaya çıkması
• Bulantı, kabızlık, ishal ya da uyku sorunları için çözüm arayışı
• Beslenme, kilo ve sıvı alımıyla ilgili sorular
• İş yaşamı, seyahat, spor veya cinsel yaşamla ilgili planlar
• Moral bozukluğu, kaygı ve uyku sorunları
• Bir sonraki tedavi kürü öncesi hazırlık ve sorularınızı paylaşma

Tanı

Kemoterapi bir tanı testi değildir; kanser tanısı konduktan sonra planlanır. Hekiminiz önce kanserin türünü, yerini ve evresini belirler, ardından genel sağlığınızın bu tedaviyi kaldırıp kaldıramayacağını değerlendirir. Tedavi boyunca kan değerleriniz düzenli olarak izlenir ve gerekirse tedavi planı güncellenir.

Yapılabilecek testler

• Kan sayımı (kansızlık, enfeksiyon ve pıhtılaşma durumunu gösterir)
• Böbrek ve karaciğer fonksiyon testleri
• Kanserin türünü belirleyen patoloji incelemesi (biyopsi)
• Görüntüleme tetkikleri (ultrason, bilgisayarlı tomografi, MR, PET gibi)
• Bazı ilaçlardan önce kalp fonksiyonlarını gösteren ekokardiyografi
• Gerekirse işitme testi veya sinir iletim testleri
• Doğurganlık çağındaki kişilerde gebelik testi

Randevunuzda neler beklenir

İlk görüşmede hekiminiz tedavinin amacını, kaç kür sürebileceğini, hangi yan etkilerin beklenebileceğini ve günlük yaşamınızın nasıl etkilenebileceğini anlatır. Kan değerlerinize bakılır, gerekirse kalp ve böbrek fonksiyonlarınız değerlendirilir. Tedavi çoğu zaman günübirlik uygulanır; ilaç damar yoluyla birkaç saat sürebilir. İlk kürde yan etkiler hafif olabilir, sonraki kürlerde birikebilir. Sorularınızı önceden not almak ve yanınızda bir yakınınızla gelmek çok yardımcı olur.

Tedavi

Kemoterapi, kanserin türüne ve tedavinin amacına göre kişiye özel planlanır. Genellikle “kür” adı verilen dönemler halinde uygulanır: bir veya birkaç gün ilaç alınır, ardından vücudun toparlanması için dinlenme günleri gelir. İlaçlar damar yoluyla, ağızdan tablet olarak veya bazen cilt altına enjeksiyonla verilebilir. Tedavi çoğunlukla ayaktan yapılır; bazı durumlarda hastanede kalmak gerekebilir.

Evde kişisel bakım

• Bol su içerek sıvı kaybını önleyin; az ve sık yemek bulantıyı hafifletir
• Ateşinizi düzenli ölçün; 38°C ve üzerini vakit kaybetmeden bildirin
• Kalabalık ve kapalı ortamlarda maske kullanın, el hijyenine dikkat edin
• Yumuşak diş fırçası kullanın, ağzınızı sık sık suyla çalkalayın
• Dinlenmeyi ihmal etmeyin; kısa yürüyüşler yorgunluğu azaltabilir
• Cilt bakımında parfümsüz ve nemlendirici ürünler tercih edin, güneşten korunun
• Tedavi günlerini, yan etkileri ve ilaç saatlerini not edin
• Sigara ve alkolden uzak durun

Tıbbi tedaviler

Kemoterapi tek başına ya da ameliyat, ışın tedavisi, hedefe yönelik tedaviler ve bağışıklık tedavileriyle birlikte uygulanabilir. Yan etkileri önlemek ve hafifletmek için destekleyici tedaviler kullanılır: bulantı önleyici ilaçlar, ağrı kesiciler, kan hücrelerini destekleyen uygulamalar, ağız bakım ürünleri ve gerektiğinde sıvı takviyesi. Hangi ilaçların size uygun olduğuna ve dozlarına yalnızca sizi takip eden hekim karar verir; bu sayfada ilaç adı veya doz bilgisi yer almaz.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Ameliyat, kemoterapiden önce (tümörü küçültmek için) veya sonra (kalan hastalıklı dokuları temizlemek için) planlanabilir. Bazı durumlarda kemoterapi tek başına yeterli olur, bazı durumlarda ise ameliyata hiç gerek kalmaz. Bu kararı kanserin türü, yeri ve evresine göre hekim ekibiniz verir.

Bu durumla yaşamak

Kemoterapi günlük yaşamı etkiler ama hayatı tamamen durdurmaz. Tedavi günlerini ve sonrasındaki birkaç günü daha yorgun geçirebilirsiniz; bu günleri hafif planlamak işe yarar. Takviminizi esnek tutun ve önemli işleri enerjinizin daha iyi olduğu günlere alın. Ulaşım, alışveriş ve ev işleri için çevrenizden destek isteyin. İş yaşamınızla ilgili düzenlemeleri iş yeriniz ve hekiminizle birlikte planlayabilirsiniz.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli ama hafif hareket: kısa yürüyüşler ve germe egzersizleri
• Yeterli uyku ve gündüz kısa dinlenmeler
• Kalabalık ve sigara dumanı olan ortamlardan uzak durma
• El yıkama ve kişisel hijyen alışkanlıklarını sürdürme
• Alkol ve sigaradan uzak durma
• Gerektiğinde psikolojik destek alma

Diyet ve egzersiz

Beslenme ve hareket, tedaviyi daha iyi tolere etmeye yardımcı olur. Öğünleri küçük tutup sık yemek bulantıyı azaltabilir. Protein ve kalori ihtiyacınızı karşılamak önemlidir; iştahınız azsa besin takviyeleri konusunda mutlaka hekiminize veya diyetisyene danışın. Çiğ et, çiğ yumurta, pastörize edilmemiş süt ürünleri ve iyi yıkanmamış sebzeler gibi enfeksiyon riski taşıyan gıdalardan kaçının. Egzersizde amaç zorlamak değil, hareketi sürdürmektir; günde birkaç kez 10-15 dakikalık yürüyüş bile yorgunluğu azaltabilir. Yeni bir egzersiz programına başlamadan önce hekiminize danışın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Kemoterapi dönemi duygusal olarak da yorucu olabilir; kaygı, korku, öfke, üzüntü ve “neden ben?” hissi çok yaygındır. Bu duygular zayıflık değildir ve yalnız yaşanması gerekmez. Uyku bozukluğu, sürekli endişe, umutsuzluk veya günlük işleri yapamama hali birkaç haftadan uzun sürerse bunu mutlaka bir sağlık profesyoneline söyleyin. Kendinize zarar verme düşüncesi olursa hemen 112’yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.

Önleme

Kemoterapi bir hastalık olmadığı için “önlenmesi” söz konusu değildir; ancak yan etkilerinin çoğu önlenebilir veya hafifletilebilir. Bunun için tedavi öncesi değerlendirme, düzenli kan takibi, iyi beslenme, hijyen ve belirtileri erken bildirmek çok önemlidir. Kanser riskini azaltmak için sigarayı bırakmak, alkolü sınırlamak, sağlıklı kiloyu korumak, düzenli hareket etmek ve tarama programlarına katılmak önerilir.

Aşılar

Kemoterapi gören kişilerde bağışıklık zayıflayabildiği için hangi aşıların uygun olduğu kişiye göre değişir. Grip ve zatürre aşıları çoğu zaman önerilir; ancak canlı aşılar genellikle kemoterapi sırasında yapılmaz. Aşı planınızı mutlaka sizi takip eden hekimle birlikte yapın; aşı zamanlaması tedavi takviminize göre ayarlanır.

Tarama programları

Kemoterapi sürecinde düzenli kan sayımı ve organ fonksiyon testleri yapılır; bu testler yan etkileri erken yakalamaya yardımcı olur. Ayrıca kendi vücudunuzu izlemeniz de önemlidir: ateş, ağız yaraları, cilt değişiklikleri ve yeni belirtileri gecikmeden bildirin. Kemoterapi almayan kişiler için ise Sağlık Bakanlığı’nın önerdiği kanser tarama programlarına (meme, rahim ağzı ve kalın bağırsak kanseri gibi) katılmak önerilir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Kemoterapi uygulanmadığında kanserin büyümesi ve yayılması hızlanabilir; bu da belirtilerin artmasına ve tedavi seçeneklerinin azalmasına yol açabilir
• Tedavi edilmeyen yan etkiler (enfeksiyon, sıvı kaybı, ağız yaraları gibi) ciddi sorunlara dönüşebilir
• Kan değerlerinin çok düşmesi kan nakli veya hastanede tedavi gerektirebilir
• Uzun süren yorgunluk ve beslenme bozukluğu iyileşmeyi zorlaştırabilir

Uzun vadeli görünüm

Kemoterapi birçok kişide kanseri kontrol altına alır, küçültür veya tamamen geriletir; bazı kanser türlerinde tam iyileşme mümkündür. Yan etkiler zorlayıcı olabilir ama çoğu geçicidir ve tedavi bittikçe zamanla azalır. Herkesin süreci farklıdır ve size en uygun bilgiyi kendi hekiminiz verir. Umut her zaman vardır; destek istemek bu yolculuğun önemli bir parçasıdır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.