Bacak Damarlarında Aterektomi: Periferik Arter Hastalığında Damar Temizleme İşlemi

Genel Bakış

Periferik arter hastalığı (PAH), kalp dışındaki atardamarların – en sık bacaklara giden damarların – iç yüzeyinde yağ, kolesterol ve kireçten oluşan birikintiler (plak) nedeniyle daralması veya tıkanmasıdır. Bu daralma bacaklara giden kan akışını azaltır; yürürken bacak ağrısı, kramp, soğuk ayaklar ve zor iyileşen yaralar ortaya çıkabilir. Aterektomi, damarın içindeki bu plağın ince ve esnek bir boru (kateter) yardımıyla kazınarak, kesilerek veya öğütülerek temizlenmesini sağlayan girişimsel bir işlemdir. Amaç damarı açmak ve kan akışını artırmaktır. İşlem genellikle kasıktan ya da bilekten girilerek, çoğu zaman lokal anestezi ile yapılır ve sıklıkla balon ya da stent (damarı açık tutan tel kafes) ile birlikte uygulanır. Başlıkta geçen sayı (17310 gibi) sağlık kuruluşlarının kullandığı bir işlem kodudur; bu kod sizin tedavinizin faturalandırılmasında kullanılmış olabilir. Bu sayfa genel bilgi vermek içindir; size en uygun yönteme doktorunuzla birlikte karar verilir.

Periferik arter hastalığı oldukça yaygındır; özellikle 50 yaş üzerindeki yetişkinlerde, şeker hastalığı (diyabet) olanlarda ve sigara içenlerde daha sık görülür. Aterektomi ise ancak belirli durumlarda, damar yapısı ve tıkanıklığın yeri uygun olan seçilmiş hastalarda uygulanan özel bir girişimdir. Yani PAH tanısı alan herkese aterektomi yapılmaz.

Risk en çok sigara içenlerde, diyabeti olanlarda, yüksek tansiyon veya yüksek kolesterolü bulunanlarda, böbrek hastalığı olanlarda ve ailesinde damar hastalığı öyküsü bulunanlarda artar. Yaş ilerledikçe görülme sıklığı yükselir. Çocuklarda çok nadirdir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Yürürken bacakta (sıklıkla baldırda) kramp benzeri ağrı; durup dinlenince birkaç dakikada geçmesi
• Yürüme mesafesinin zamanla kısalması
• Ayak ve bacakta soğukluk, cilt renginin soluk ya da morumsu olması
• Bacakta kıl kaybı, tırnakların kalınlaşması ve cildin parlak, gergin görünmesi
• Bacakta nabzın zayıf hissedilmesi veya hiç alınamaması
• İstirahat halinde, özellikle geceleri ayakta veya parmaklarda ağrı; bacağı aşağı sarkıtarak rahatlama
• Ayakta, topukta veya parmaklarda zor iyileşen yara ya da çatlak

Çocuklarda belirtiler

• Çocuklarda periferik arter hastalığı çok nadirdir.
• Bu yaş grubunda bacak ağrısı daha çok büyüme ağrısı, spor yaralanması veya başka nedenlerle ilişkilidir.
• Tekrarlayan, eforla artan ya da tek bacağı etkileyen ağrılarda çocuk doktoruna danışmak doğru olur.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Belirtiler daha silik olabilir; kişi yürüme mesafesinin kısaldığını fark etmeyebilir.
• Gece ağrısı, ayakta yara ve cilt değişiklikleri daha belirgin hale gelebilir.
• Bel fıtığı, diz sorunları veya sinir hastalıkları ağrının nedenini karıştırabileceği için dikkatli değerlendirme gerekir.
• İleri yaşta başka hastalıklar da bulunabildiğinden, tedavi planı kişiye göre ve bütün sağlık durumu göz önüne alınarak yapılır.

Nedenler

Ana nedenler

• Ateroskleroz (damar sertleşmesi): atardamar duvarında yağ, kolesterol ve kireç birikerek plağın oluşması – en sık neden
• Diyabetin damarlar üzerindeki uzun süreli etkisi
• Damar duvarında iltihap (vaskülit) gibi daha nadir damar hastalıkları
• Geçirilmiş damar yaralanması, radyoterapi öyküsü veya doğumsal damar yapı bozuklukları
• Başka bir yerden kopup bacak damarına gelen pıhtı (emboli) – ani tıkanma nedeni

Risk faktörleri

• Sigara ve tütün ürünleri kullanımı
• Diyabet (şeker hastalığı)
• Yüksek tansiyon
• Yüksek kolesterol ve yağ dengesizliği
• İleri yaş
• Ailede kalp damar hastalığı öyküsü
• Böbrek hastalığı
• Hareketsiz yaşam, fazla kilo
• Sağlıksız beslenme

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Ayakta iyileşmeyen yara, koyu renkli cilt alanı veya parmakta siyahlaşma
• Dinlenirken geçmeyen, giderek artan bacak ağrısı
• Bacakta ani şişlik, kızarıklık ve ısı artışı
• Girişim sonrası işlem bölgesinde belirgin şişlik, kanama veya akıntı

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Yürürken bacak ağrısı oluyorsa ve dinlenince geçiyorsa
• Bacaklarınız sürekli soğuksa veya iki bacak arasında ısı ve renk farkı varsa
• Yürüme mesafeniz yavaş yavaş azalıyorsa
• Diyabetiniz varsa ve ayaklarınızda nasır, çatlak ya da renk değişikliği fark ettiyseniz

Tanı

Tanı genellikle muayene ve basit testlerle başlar. Doktorunuz bacaklarınızı gözle değerlendirir, kasık, diz arkası ve ayaktaki nabızları elle kontrol eder. Ardından ayak-bilek indeksi (AYİ) adı verilen, kol ve ayaktaki tansiyonun oranlanmasıyla yapılan ağrısız bir ölçüm istenebilir. Gerekirse Doppler ultrason ile damarlardaki akım görüntülenir. Daha ayrıntılı görüntüleme ya da girişim planlanıyorsa anjiyografi, bilgisayarlı tomografi (BT) veya manyetik rezonans (MR) anjiyografi kullanılabilir. Aterektomi kararı, tıkanıklığın yeri, uzunluğu ve damarın yapısı değerlendirilerek verilir.

Yapılabilecek testler

• Fizik muayene ve nabız kontrolü: bacaklardaki kan akışı hakkında ilk bilgiyi verir
• Ayak-bilek indeksi (AYİ): kol ve ayak tansiyonu karşılaştırılarak daralma olup olmadığı anlaşılır
• Doppler ultrason: damarlardaki kan akımı ve darlık ses dalgalarıyla görüntülenir
• Kan testleri: şeker, kolesterol, böbrek işlevleri ve genel sağlık durumu değerlendirilir
• Anjiyografi: damar içine ince bir kateter verilerek damarlar görüntülenir; bazı durumlarda aynı seansta tedavi de yapılabilir
• BT veya MR anjiyografi: damarların ayrıntılı haritası çıkarılır

Randevunuzda neler beklenir

Değerlendirme genellikle birkaç randevuda tamamlanır. Muayene sırasında ayakkabı ve çorabınızı çıkarmanız istenir; bu tamamen normaldir. AYİ ölçümü kısa sürer ve ağrı vermez. Anjiyografi gibi işlemlerden önce aç kalmanız gerekebileceği ve kullandığınız ilaçlar hakkında bilgi vermeniz gerektiği size önceden söylenir. Sonuçlar doktorunuz tarafından sizinle birlikte değerlendirilir ve seçenekler konuşulur.

Tedavi

Tedavi tek bir işlemden ibaret değildir; bir bütün olarak planlanır. Temel adımlar şunlardır: sigarayı bırakmak, düzenli ve doktorunuzun uygun gördüğü şekilde yürüyüş yapmak, tansiyon, şeker ve kolesterolün kontrol altında tutulması, uygun hastalarda ilaç tedavisi ve kan akışını artırmak için girişimsel yöntemler. Aterektomi, bu girişimsel yöntemlerden biridir: damarın içindeki plak özel bir kateterle temizlenir, çoğu zaman ardından balonla genişletme veya stent yerleştirme yapılır. Hangi yöntemin size uygun olduğu; tıkanıklığın yerine, damarın yapısına ve genel sağlık durumunuza göre değişir. Bu kararı doktorunuz sizinle birlikte verir.

Evde kişisel bakım

• Sigarayı bırakmak: bacak damarları için yapılabilecek en etkili tek adımdır; gerekirse destek hizmetlerine başvurun.
• Doktorunuzun önerdiği şekilde düzenli yürüyüş: ağrı sınırında yürüyüp dinlenerek mesafeyi yavaş yavaş artırmak
• Ayakları her gün kontrol etmek: yara, çatlak, nasır, renk değişikliği olup olmadığına bakmak
• Ayakları ılık suyla yıkamak ve iyice kurulamak, özellikle parmak aralarını nemli bırakmamak
• Çıplak ayakla yürümemek, dar ve sivri burunlu ayakkabı giymemek
• Tırnakları düz kesmek; görme sorunu ya da diyabet varsa bu işi bir sağlık profesyoneline bırakmak
• Ayakları doğrudan sıcak su torbası, soba veya radyatöre yaklaştırmamak (his azaldığı için fark edilmeyen yanıklar olabilir)
• Reçete edilen ilaçları doktorunuzun önerdiği şekilde kullanmak; değişiklik yapmadan önce mutlaka danışmak
• Kontrolleri aksatmamak ve yeni belirtileri (yara, artan ağrı, renk değişikliği) ertelemeden bildirmek

Tıbbi tedaviler

Tedavi genellikle birkaç parçadan oluşur: damar sağlığını korumaya yönelik ilaçlar, tansiyon ve şeker kontrolü, kolesterol dengesinin düzenlenmesi, pıhtı oluşumunu azaltmaya yönelik yaklaşımlar ve düzenli egzersiz programı. Girişimsel seçenekler arasında anjiyoplasti (balonla genişletme), stent yerleştirme, aterektomi ve damar içine uygulanan bazı ek yöntemler bulunur. Hangi tedavinin size uygun olduğuna, hangi ilacın kullanılacağına ve ne kadar süreyle kullanılacağına yalnızca sizi izleyen doktor karar verir. Bu sayfada bilinçli olarak ilaç adı, marka veya doz bilgisi yer almaz; ilaçlarınızla ilgili sorularınızı doktorunuza ya da eczacınıza sorabilirsiniz.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Aterektomi ve balon/stent gibi yöntemlerle kan akışı sağlanamıyorsa, tıkanıklık çok uzun bir bölgeyi kapsıyorsa ya da bacakta ciddi dolaşım sorunu varsa, damarın sağlıklı başka bir damardan köprü kurularak (bypass) onarılması gibi cerrahi seçenekler gündeme gelebilir. Bu karar; damar haritası, genel sağlık durumu ve kişinin yaşam biçimi birlikte değerlendirilerek, damar ve kalp cerrahisi uzmanlarının görüşüyle verilir.

Bu durumla yaşamak

Periferik arter hastalığı olan biri için günlük hayatın merkezinde ayak sağlığı ve düzenli hareket vardır. Yürürken ağrı olması, dinlenince geçmesi beklenen bir durumdur; bu sinyali görmezden gelmek yerine yürüyüşü dinlenme aralarıyla sürdürmek önerilir. Aterektomi sonrası işlem yapılan bölgede (kasık veya bilek) bir süre ağrı, morarma ya da hassasiyet olabilir; doktorunuzun verdiği bakım önerilerine uymak iyileşmeyi kolaylaştırır. Ayaklarınızı her gün aynı saatte, iyi bir ışıkta kontrol etmek alışkanlık haline getirilmelidir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Sigara ve tütün ürünlerini tamamen bırakmak; gerekiyorsa profesyonel destek almak
• Doktorunuzun uygun gördüğü düzeyde düzenli fiziksel aktivite
• Uyku düzenine ve stresten uzak kalmaya özen göstermek
• Kan şekerini ve tansiyonu düzenli ölçtürmek, kontrolleri aksatmamak
• Aşırı sıcaktan ve soğuktan korunmak; ayakları aşırı sıcak suya sokmamak
• Bol ve rahat, ayağı sıkmayan ayakkabılar tercih etmek

Diyet ve egzersiz

Beslenmede sebze, meyve, tam tahıl, baklagil ve sağlıklı yağ kaynaklarına ağırlık vermek; işlenmiş gıdaları, aşırı tuzu ve şekeri sınırlamak damar sağlığına yardımcı olur. Yürüyüş, çoğu PAH hastası için en kolay uygulanabilen egzersizdir: ağrı başlayana kadar yürüyüp dinlenmek ve bunu günde birkaç kez tekrarlamak önerilir. Egzersize başlamadan önce doktorunuzla konuşmanız, özellikle kalp hastalığı ya da başka sağlık sorunları varsa önemlidir. Yüzme ve sabit bisiklet gibi bacağı daha az zorlayan seçenekler de bazı kişiler için uygun olabilir.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Bacak ağrısı ve yürüme kısıtlanması, kişinin kendini yavaşlamış ve bağımlı hissetmesine, sosyal hayattan uzaklaşmasına yol açabilir. Bu duygular anlaşılabilir ve oldukça yaygındır. Kaygı ya da moral bozukluğu günlük yaşamınızı belirgin şekilde etkiliyorsa bir sağlık profesyonelinden destek istemekten çekinmeyin. Kendinizi çok kötü hissediyorsanız ya da kendinize zarar verme düşünceleri varsa hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.

Önleme

Periferik arter hastalığının tamamen önlenmesi her zaman mümkün olmasa da, riski belirgin şekilde azaltmak mümkündür. Sigara içmemek ya da bırakmak, tansiyon ve kan şekerini kontrol altında tutmak, kolesterolü dengede tutmak, sağlıklı beslenmek, hareketli bir yaşam sürmek ve fazla kilolardan kaçınmak en önemli adımlardır. Daha önce aterektomi ya da benzeri bir işlem geçirdiyseniz, aynı koruma önlemlerine devam etmek damarların açık kalmasına yardımcı olur.

Aşılar

Damar hastalığı olan kişilerde grip ve zatürre gibi solunum yolu hastalıkları daha ağır seyredebildiği için, doktorunuz uygun görürse mevsimsel aşılar önerilebilir. Hangi aşının size ve ne zaman uygun olduğunu aile hekiminize ya da eczacınıza sorabilirsiniz.

Tarama programları

Damar hastalığı açısından risk taşıyan kişilerde doktorunuz ayak-bilek indeksi gibi basit bir ölçüm isteyebilir. Bu ölçüm ağrısızdır ve birkaç dakika sürer. Kimlere, hangi sıklıkta tarama yapılacağına dair karar; yaş, diyabet, sigara öyküsü ve diğer sağlık durumlarına göre doktorunuz tarafından verilir. Tarama hakkında bilgi almak için aile hekiminize danışabilirsiniz.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Yürüme mesafesinin giderek kısalması ve günlük hareketlerin zorlaşması
• Ayakta veya bacakta zor iyileşen yaralar ve ülserler
• Doku ölümü (kangren) gelişmesi ve bu durumun bazı kişilerde parmak, ayak veya bacak kaybına yol açabilmesi
• İstirahat halinde sürekli ağrı ve uyku bozukluğu
• Damar hastalığının vücudun başka bölgelerini de etkilemesi ve kalp ile beyin damarları açısından riskin artması

Uzun vadeli görünüm

Çoğu hasta için umut verici bir tablo vardır: sigarayı bırakmak, düzenli yürümek ve risk faktörlerini kontrol altına almak belirtileri belirgin şekilde azaltır; uygun hastalarda yapılan girişimsel işlemler de kan akışını iyileştirir ve yaşam kalitesini yükseltir. Tedavi bir maraton gibidir, kısa bir yarış değil; küçük ve sürekli adımlar en çok işe yarayan şeydir. Süreç boyunca doktorunuzla açık iletişimde kalmak, sorularınızı ve endişelerinizi paylaşmak en iyi rehberiniz olacaktır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.