Periferik Arter Hastalığı ve Endarterektomi (Damar Temizleme Ameliyatı)

Genel Bakış

Periferik arter hastalığı, bacaklara kan taşıyan atardamarların (yani toplardamarlar değil, kalpten kanı uzaklara götüren damarların) iç yüzeyinde yağ ve kireç benzeri birikintiler oluşmasıyla damarın daralmasıdır. Halk arasında buna kısaca "damar sertliği" ya da "damar tıkanıklığı" da denir. Endarterektomi ise bu daralmış damarın içindeki birikintinin (plak) cerrahi olarak temizlenmesi işlemidir. Yani damarın tıkalı bölümü açılır, iç yüzeyi temizlenir ve kan akışı yeniden rahatlatılır. Bu ameliyat çoğunlukla kasık bölgesindeki büyük atardamarda ya da bacaktaki daha küçük damarlarda yapılır.

Evet, oldukça yaygındır. Özellikle 50 yaş üzerindeki kişilerde ve şeker hastalığı ya da yüksek tansiyonu olanlarda daha sık görülür. Birçok kişide hiç belirti olmadan seyrettiği için gerçek sayının tahminlerden fazla olduğu düşünülmektedir.

Daha çok ileri yaştaki yetişkinleri etkiler. Sigara içenler, şeker hastalığı (diyabet), yüksek tansiyon veya yüksek kolesterolü olanlar, böbrek hastalığı bulunanlar ve ailesinde damar hastalığı öyküsü olanlar daha yüksek risk altındadır. Çocuklarda çok nadirdir; görüldüğünde ise genellikle altta yatan başka bir sağlık durumu araştırılır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Yürürken ya da merdiven çıkarken bacakta (özellikle baldırda) ağrı, kramp veya yorgunluk hissi; dinlenince geçmesi
• Bacaklarda veya ayaklarda soğukluk hissi
• Bacak ve ayak tüylerinde seyrelme, ciltte parlaklık ve gerginlik
• Ayak nabzının zor hissedilmesi
• Bacakta iyileşmeyen yara veya yavaş iyileşen kesikler
• Tırnaklarda kalınlaşma, ciltte kuruluk ve pullanma

Çocuklarda belirtiler

• Bu hastalık çocuklarda çok nadir görülür.
• Çocuklarda bacak ağrısı çoğunlukla büyüme ağrısı, spor yaralanması ya da başka bir nedene bağlıdır.
• Nadiren doğuştan gelen damar yapısı farklılıkları ya da damar iltihabı gibi durumlarda görülebilir; böyle bir şüphede çocuk doktoruna başvurmak en doğrusudur.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Yürüme mesafesinin zamanla belirgin şekilde kısalması
• Dinlenirken de bacakta veya ayakta ağrı ya da yanma hissi
• Ayakta ya da topukta iyileşmeyen yaralar
• Denge kaybı, düşme korkusu veya hareket etmekten kaçınma
• Başka hastalıklarla (örneğin bel fıtığı, diyabetik sinir hasarı) karışabilecek yakınmalar nedeniyle tanının gecikmesi

Nedenler

Ana nedenler

• Damar duvarında yağ, kolesterol ve kireç birikmesi (ateroskleroz — yani damar sertleşmesi)
• Damar iç yüzeyinin yavaş yavaş kalınlaşması ve esnekliğini kaybetmesi
• Nadiren damar iltihabı veya geçirilmiş damar yaralanmaları

Risk faktörleri

• Sigara ve tütün ürünleri kullanmak (en önemli etkenlerden biri)
• Şeker hastalığı (diyabet)
• Yüksek tansiyon
• Yüksek kolesterol ve kan yağları
• İleri yaş
• Ailede damar hastalığı, kalp krizi veya inme öyküsü
• Böbrek hastalığı
• Hareketsiz yaşam, fazla kilo ve dengesiz beslenme

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Bacağınızda ani ve çok şiddetli ağrı olursa, bacak soğuk ve soluk görünüyorsa hemen 112'yi arayın.
• İstirahat hâlinde geçmeyen bacak ağrısı varsa vakit kaybetmeden sağlık kuruluşuna başvurun.
• Ayakta iyileşmeyen bir yara çıktıysa aynı gün içinde doktora görünün.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Yürürken bacak ağrınız düzenli olarak tekrarlıyorsa
• Ayaklarınız sürekli soğuksa veya nabzınızı zor hissediyorsanız
• Şeker hastalığınız, yüksek tansiyonunuz varsa ve bacak şikâyetleriniz başladıysa
• Daha önce damar hastalığı tanısı aldıysanız ve şikâyetleriniz değiştiyse

Tanı

Tanı genellikle doktorunuzun sizi dinlemesi, bacak ve ayak nabızlarını elle kontrol etmesi ve birkaç basit test istemesiyle konur. Ameliyat kararı ise şikâyetlerin şiddeti, damarın ne kadar daraldığı ve genel sağlık durumunuz birlikte değerlendirilerek verilir.

Yapılabilecek testler

• Fizik muayene: bacak ve ayak nabızlarının kontrolü, cilt görünümünün değerlendirilmesi
• Ayak bileği-kol indeksi (ABI): koldaki ve ayaktaki tansiyonun karşılaştırılmasıyla yapılan, ağrısız bir ölçüm
• Doppler ultrason: damardaki kan akışını ve daralmanın yerini gösteren ağrısız görüntüleme
• Bilgisayarlı tomografi anjiyografi veya manyetik rezonans anjiyografi: damarların ayrıntılı görüntüsü
• Klasik anjiyografi: gerektiğinde hem görüntüleme hem de tedavi amacıyla yapılabilen, damar içine ince bir kateter (ince boru) ile girilen işlem
• Kan testleri: şeker, kolesterol, böbrek işlevleri ve genel sağlık durumunun değerlendirilmesi

Randevunuzda neler beklenir

Bu testlerin çoğu ağrısız ve kısa sürelidir. Bazı görüntüleme işlemleri öncesinde aç kalmanız istenebilir ya da kontrast madde (görüntüyü belirginleştiren sıvı) kullanılabilir; böbrek sağlığınız ve alerjileriniz bu nedenle önceden sorulur. Sonuçlar birkaç gün içinde çıkar ve doktorunuz sizinle birlikte en uygun yolu planlar.

Tedavi

Tedavinin amacı iki yönlüdür: bacaktaki kan akışını iyileştirmek ve kalp krizi, inme gibi damar kaynaklı sorunların riskini azaltmak. Çoğu kişide önce yaşam tarzı değişiklikleri ve doktorun önerdiği ilaç tedavisi denenir; yeterli olmadığında ya da damar ileri derecede darsa girişimsel veya cerrahi yöntemler gündeme gelir.

Evde kişisel bakım

• Sigara içiyorsanız bırakmak, bu hastalıkta atılabilecek en önemli adımlardan biridir; destek için doktorunuza veya eczacınıza danışabilirsiniz.
• Her gün bacaklarınızı ve ayaklarınızı kontrol edin; yara, kesik, kızarıklık veya renk değişikliği fark ederseniz not alın ve doktora bildirin.
• Ayaklarınızı yıkadıktan sonra iyice kurulayın, özellikle parmak aralarını nemli bırakmayın.
• Dar, sıkan çorap veya ayakkabı yerine rahat ve ayağı sıkmayan ürünler seçin; çıplak ayakla yürümeyin.
• Ayak tırnaklarını dikkatli kesin; şeker hastalığınız varsa tırnak bakımını bir sağlık uzmanına bırakmanız daha güvenli olabilir.
• Bacaklarınızı aşağı sarkıtarak uzun süre hareketsiz kalmaktan kaçının; doktorunuz uygun görüyorsa hafif hareket ve yürüyüş faydalıdır.
• Vücut sıcaklığınızı ani değiştiren uygulamalardan (çok sıcak banyo, doğrudan soba ısısı) kaçının.

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz genellikle birkaç yöntemi birlikte planlar. Bunlar arasında kanın pıhtılaşmasını azaltan veya kan yağlarını düşüren ilaçlar, tansiyon ve şeker kontrolünü sağlayan tedaviler ve bacak ağrısını azaltmaya yönelik yaklaşımlar bulunabilir. Ayrıca düzenli yürüyüşü temel alan bir egzersiz programı çoğu kişide yürüme mesafesini belirgin şekilde artırır. Hangi tedavinin size uygun olduğuna, olası yan etkiler ve diğer sağlık durumlarınız değerlendirilerek hekiminiz karar verir. Bu yazıda bilerek hiçbir ilaç adı ya da dozu yer almıyor; ilaçlarınızla ilgili sorularınızı mutlaka doktorunuza veya eczacınıza sorun.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Ameliyat ya da damar içi girişim, şikâyetler günlük yaşamı belirgin şekilde kısıtlıyorsa, istirahat hâlinde ağrı varsa, iyileşmeyen yara ya da doku kaybı riski oluştuysa veya damar ileri derecede darlık gösteriyorsa düşünülür. Endarterektomi, damarın içindeki plağın temizlenmesi işlemidir ve genellikle kasık bölgesindeki büyük damarlar için tercih edilir. Alternatif olarak balon ve stent (damarı açık tutan ince tel kafes) gibi damar içi yöntemler de kullanılabilir. Hangi yöntemin uygun olduğu; daralmanın yeri, damarın yapısı ve genel sağlık durumunuza göre hekiminiz ve damar cerrahisi uzmanı tarafından birlikte kararlaştırılır. Ameliyat sonrası genellikle kısa bir hastane takibi, kan akışını izleme ve yaşam tarzı değişikliklerine devam etme önerilir.

Bu durumla yaşamak

Periferik arter hastalığıyla yaşamak, günlük hayatta birkaç alışkanlığı düzenlemeyi gerektirir. Çoğu kişi düzenli yürüyüş, ayak bakımı ve düzenli kontrollerle günlük işlerini rahatça sürdürebilir. Yürürken ağrı olursa durup dinlenmek, sonra devam etmek iyi bir yöntemdir; bu "dur-dinlen-devam et" yaklaşımı zamanla yürüme mesafesini artırabilir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Sigara ve tütün ürünlerinden tamamen uzak durmak
• Düzenli ve kademeli yürüyüş yapmak; başlamadan önce doktorunuza danışmak
• Kilo kontrolünü sağlamak
• Tansiyon ve şeker değerlerini düzenli takip etmek
• Uyku düzenine dikkat etmek ve stresten uzak durmaya çalışmak
• Ayak sağlığını her gün kontrol etmeyi alışkanlık hâline getirmek

Diyet ve egzersiz

Beslenmede sebze, meyve, tam tahıl, baklagil ve zeytinyağı gibi sağlıklı yağ kaynaklarına ağırlık vermek; işlenmiş gıdalar, aşırı tuz ve şekerden uzak durmak damar sağlığını destekler. Egzersiz konusunda en çok önerilen yöntem düzenli yürüyüştür: ağrı başlayana kadar yürüyüp kısa bir mola vermek ve sonra devam etmek. Ancak egzersiz planınızı mutlaka doktorunuzla birlikte belirleyin; kalp sağlığınız ve diğer durumlarınız bu planı etkileyebilir.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Bacak ağrısı, hareket kısıtlılığı ve ameliyat düşüncesi kişide kaygı, öfke ya da moral bozukluğu yaratabilir. Bu duygular çok anlaşılır ve yalnız değilsiniz. Hareket edememenin getirdiği sosyal izolasyon ve özgüven kaybı da sık görülür. Duygularınızı ailenizle, güvendiğiniz bir yakınınızla ya da sağlık ekibinizle paylaşmak iyi gelir. Kendinizi uzun süre üzgün, umutsuz veya kaygılı hissediyorsanız bir ruh sağlığı uzmanından destek istemekten çekinmeyin. Kendinize ya da başkasına zarar verme düşüncesi gibi acil bir durumda vakit kaybetmeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.

Önleme

Tamamen önlemek her zaman mümkün olmasa da riski belirgin şekilde azaltmak mümkündür. En etkili adımlar sigarayı bırakmak, tansiyon ve şeker kontrolünü sağlamak, sağlıklı beslenmek ve düzenli hareket etmektir.

Aşılar

Kalp ve damar hastalığı olan kişilerde enfeksiyonlar daha ağır seyredebildiği için bazı aşılar önerilebilir. Hangi aşıların size uygun olduğunu ve zamanlamasını mutlaka doktorunuza veya eczacınıza sorun.

Tarama programları

Özellikle 50 yaş üzerindeyseniz, şeker hastalığınız varsa, sigara içiyorsanız veya ailenizde damar hastalığı öyküsü varsa doktorunuzla damar sağlığı taraması hakkında konuşabilirsiniz. Tarama genellikle basit ve ağrısız bir ölçümle başlar. Sağlık Bakanlığı'nın aile hekimliği ve kronik hastalık takip programları bu konuda yol gösterici olabilir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Bacak ağrısının artması ve yürüme mesafesinin giderek kısalması
• İstirahat hâlinde de geçmeyen ağrı
• Ayakta iyileşmeyen yaralar ve doku kaybı
• İleri durumlarda ciddi doku hasarı ve bunun sonucunda uzuv kaybı riski
• Damar hastalığı tüm vücudu ilgilendirdiği için kalp krizi ve inme riskinin artması

Uzun vadeli görünüm

Çoğu kişi için durum kontrol altına alınabilir ve yaşam kalitesi korunabilir. Düzenli takip, sigarayı bırakmak, verilen tedavilere uymak ve hareket etmek en büyük farkı yaratan adımlardır. Şikâyetlerinizde bir değişiklik olduğunda erken haber vermek, olası sorunların büyümeden çözülmesini sağlar. Umut verici olan şu ki, doğru yönetimle birçok kişi yıllarca aktif bir yaşam sürdürebilir.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.