Transanal Endoskopik Mikrocerrahi (TEM): Makattan Yapılan Kapalı Ameliyat

Genel Bakış

Transanal Endoskopik Mikrocerrahi (TEM), kısaca 'makattan yapılan kapalı ameliyat' olarak düşünülebilir. Rektum, yani kalın bağırsağın makata en yakın son bölümü, içinde gelişen bazı iyi huylu poliplerin (bağırsak duvarından çıkan küçük doku büyümeleri) ve bazı erken evre tümörlerin çıkarılması için kullanılan bir yöntemdir. Bu ameliyatta karın duvarında kesi açılmaz; hekim özel bir cihazı makattan içeri ilerleterek bölgeyi geniş ve büyütülmüş bir görüntüyle görür ve lezyonu (alınması gereken doku parçasını) bu yolla çıkarır. Yani hem görüntüleme hem de cerrahi işlem aynı alet üzerinden yapılır.

TEM, rektum ameliyatları arasında her hastaya uygulanan yaygın bir yöntem değildir; seçilmiş hastalarda kullanılan özel bir tekniktir. Son yıllarda deneyimli merkezlerde daha sık tercih edilmektedir. Rektumdaki her lezyon bu yöntemle alınamaz; bazı durumlarda karın içinden yapılan ameliyatlar ya da kapalı (laparoskopik) yöntemler daha uygun olabilir.

Bu yöntem genellikle 50 yaş üzerinde olup rektumunda geniş bir iyi huylu polip, erken evre rektum tümörü, karsinoid tümör (yavaş büyüyen bir tümör türü) veya rektumda nedbe-darlık saptanan kişilerde düşünülür. Ailesinde bağırsak kanseri öyküsü olanlar, iltihaplı bağırsak hastalığı (ülseratif kolit, Crohn hastalığı gibi) bulunanlar ve uzun süre sigara içmiş kişiler bu tür lezyonlar açısından daha yüksek risk altındadır. Çocuklarda rektum tümörleri çok nadir olduğu için TEM çocuklarda neredeyse hiç uygulanmaz.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Makattan taze kırmızı kan gelmesi veya tuvalet kağıdında kan görülmesi
• Dışkıda kan ya da mukus (yapışkan sümüksü akıntı) fark edilmesi
• Bağırsak alışkanlıklarında değişiklik: kabızlık, ishal veya dışkı incelmesi
• Tuvalete çıktıktan sonra bağırsağın tam boşalmadığı hissi
• Makatta dolgunluk, baskı ya da yabancı cisim hissi
• Izgara yaparken makatta ağrı veya rahatsızlık
• Karın ağrısı, kramp ya da gaz sancısı
• Açıklanamayan kilo kaybı, halsizlik ve kansızlık (kansızlık: kanda oksijen taşıyan kırmızı hücrelerin azalması)

Çocuklarda belirtiler

• Çocuklarda rektum tümörleri çok nadirdir; bu yüzden TEM bu yaş grubunda neredeyse hiç kullanılmaz.
• Çocuklarda görülen ve ağrısız makattan kanamaya yol açabilen iyi huylu polipler (juvenil polip) başka yöntemlerle değerlendirilir.
• Çocukta makattan kan görülmesi mutlaka bir hekim tarafından değerlendirilmelidir; çoğu zaman nedeni kabızlık veya makatta çatlak gibi daha basit sorunlardır.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• İleri yaşta rektum polipi ve kanseri görülme sıklığı artar; bu nedenle tarama testleri daha da önemlidir.
• Kalp, akciğer, şeker hastalığı gibi ek sağlık sorunları olabilir; TEM'in karın kesisi gerektirmemesi bu kişiler için avantaj sağlayabilir.
• Yaşlılarda belirtiler halsizlik, iştahsızlık veya kansızlık gibi daha silik şekillerde ortaya çıkabilir; bu durum gözden kaçabilir.
• Kullanılan bazı ilaçlar (özellikle kan sulandırıcılar) ameliyat öncesi mutlaka hekimle konuşulmalıdır; hekim bu ilaçların düzenlenmesine karar verir.

Nedenler

Ana nedenler

• Rektumdaki iyi huylu polipler, bağırsak duvarındaki hücrelerin aşırı çoğalmasıyla oluşan doku büyümeleridir; nedeni çoğu zaman tek bir sebebe bağlanamaz.
• Bazı polipler zamanla kansere dönüşme potansiyeli taşıyabilir; bu yüzden alınmaları önerilir.
• Erken evre rektum tümörleri, bağırsak duvarının en iç katmanında başlayan hücre değişimleriyle gelişir.
• Genetik yatkınlık bazı ailelerde polip ve bağırsak kanseri riskini belirgin şekilde artırır.
• İltihaplı bağırsak hastalıkları uzun yıllar içinde bağırsak duvarında değişikliklere yol açabilir.

Risk faktörleri

• 50 yaşın üzerinde olmak (risk yaşla birlikte artar)
• Ailede bağırsak polipi veya bağırsak kanseri öyküsü
• Kalıtsal sendromlar (örneğin Lynch sendromu, familyal adenomatöz polipozis)
• Uzun süreli ülseratif kolit veya Crohn hastalığı
• Sigara kullanımı ve aşırı alkol tüketimi
• Fazla kilo (obezite) ve hareketsiz yaşam
• İşlenmiş et ve kırmızı et ağırlıklı, liften fakir beslenme
• Şeker hastalığı (diyabet)

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Makattan yoğun veya tekrar eden kanama varsa
• Şiddetli karın ağrısı, ateş ve gaz çıkaramama birlikteyse
• Ameliyat sonrası ateş, kontrol edilemeyen ağrı, yoğun kanama veya kötü kokulu akıntı gelişirse

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Makattan kan gelmesi bir kez bile olsa, nedeni anlaşılana kadar hekime danışılmalıdır
• Bağırsak alışkanlıklarınız üç haftadan uzun süredir değiştiyse
• Açıklanamayan kilo kaybı, halsizlik veya kansızlık saptandıysa
• Ailede bağırsak kanseri öyküsü varsa ve tarama zamanınız geldiyse

Tanı

Değerlendirme genellikle hekimin sizi dinlemesi ve makattan parmakla muayene etmesiyle başlar. Ardından bağırsağın içini görmeyi sağlayan kameralı inceleme (rektosigmoidoskopi veya kolonoskopi) yapılır; şüpheli doku varsa örnek alınır (biyopsi). Lezyonun derinliği ve çevre dokularla ilişkisi, makattan yapılan ultrason (endorektal ultrason) ve görüntüleme tetkikleriyle değerlendirilir. Tüm bu bilgiler bir araya getirilerek TEM'in sizin için uygun olup olmadığına karar verilir.

Yapılabilecek testler

• Fizik muayene ve makattan parmakla muayene
• Rektosigmoidoskopi veya kolonoskopi (kameralı bağırsak incelemesi)
• Biyopsi ve patoloji incelemesi (alınan dokunun mikroskopla değerlendirilmesi)
• Endorektal ultrason: makattan yerleştirilen bir cihazla tümörün duvarda ne kadar derine indiğinin görülmesi
• Rektum manyetik rezonans (MR) görüntülemesi
• Gerekirse bilgisayarlı tomografi (BT) ve kan testleri, kansızlık değerlendirmesi
• Ameliyat öncesi genel sağlık değerlendirmesi: kan testleri, akciğer filmi, kalp değerlendirmesi

Randevunuzda neler beklenir

Bu süreç birkaç randevu gerektirebilir ve sonuçları beklemek kaygı verici olabilir; bu duygu çok normaldir. İncelemeler sırasında hafif bir baskı veya gaz hissi olabilir, çoğu işlem kısa sürer. Sorularınızı not alıp yanınızda bir yakınınızla gelmek, anlatılanları daha rahat takip etmenizi sağlar. Sonuçlar çıktığında hekiminiz seçenekleri sade bir dille anlatacaktır.

Tedavi

TEM bir tedavi yöntemidir; hangi hastaya uygulanacağı lezyonun tipine, büyüklüğüne, rektumdaki yerine ve evresine göre belirlenir. Amaç, lezyonu çevresindeki sağlıklı dokuyla birlikte tek parça halinde çıkarmak ve elde edilen dokuyu patolojiye göndermektir. Patoloji sonucu, ek bir tedaviye gerek olup olmadığını belirlemede en önemli adımdır.

Evde kişisel bakım

• Ameliyat öncesi bağırsağın temizlenmesi için hekiminizin önerdiği hazırlık talimatlarına harfiyen uyun.
• Ameliyat öncesi belirtilen süre boyunca yemek ve su konusundaki kısıtlamalara dikkat edin.
• Kan sulandırıcı veya bitkisel ürün kullanıyorsanız mutlaka önceden hekiminize bildirin; bu ilaçları kendi başınıza bırakmayın.
• Ameliyat sonrası ilk günlerde bol su için, yavaş yavaş ve hafif gıdalarla beslenmeye geçin.
• Kabızlıktan kaçının; ıkınmak dikiş bölgesini zorlayabilir. Hekiminizin önerdiği lif ve sıvı düzenini uygulayın.
• Ağır kaldırmaktan, yoğun egzersizden ve uzun süre oturmaktan bir süre kaçının.
• Kontrollerinizi ve patoloji sonucu görüşmesini ertelemeyin.

Tıbbi tedaviler

TEM bir cerrahi yöntemdir; ancak bazı durumlarda ek tedaviler gerekebilir. Patoloji sonucu tümörün daha ileri özellikler taşıdığını gösterirse, hekiminiz ek görüntüleme ve değerlendirme yapabilir; gerekirse ışın tedavisi (radyoterapi) veya ilaçla tedavi (kemoterapi) seçenekleri ayrı bir uzman ekiple konuşulur. Ayrıca kabızlık, ağrı veya iltihap gibi durumlar için hekiminizin uygun gördüğü destekleyici tedaviler düzenlenebilir. Hangi tedavinin size uygun olduğuna, yarar ve riskler birlikte değerlendirilerek sizin hekiminiz karar verir; ilaç adı veya dozu konusunda mutlaka hekiminize ve eczacınıza danışın.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

TEM şu koşullarda gündeme gelebilir: lezyon rektumun makata yakın veya orta bölümünde yer alıyorsa, büyüklüğü ve kapladığı alan uygunsa, kanser şüphesi varsa hastalık erken evrede ve lenf bezlerine yayılmamışsa, patoloji incelemesi tümörün agresif olmadığını gösteriyorsa veya kişi büyük bir ameliyatı kaldıramayacak durumdaysa. Bu koşulların sağlanmadığı durumlarda karın içinden yapılan farklı ameliyat yöntemleri daha doğru bir seçim olabilir. Karar, cerrah ve ilgili uzmanların ortak değerlendirmesiyle verilir.

Bu durumla yaşamak

TEM sonrası iyileşme genellikle birkaç hafta sürer. İlk günlerde makatta hafif ağrı, baskı hissi, gaz sancısı veya az miktarda kanlı akıntı olabilir; bunlar çoğu zaman beklenen durumlardır ve zamanla azalır. Tuvalete çıkma düzeni bir süre değişebilir; kabızlık yaşamamak için sıvı ve lif alımına özen göstermek önemlidir. Çoğu kişi birkaç hafta içinde günlük rutinine döner, ancak tam iyileşme kişiden kişiye değişir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli, ılımlı yürüyüşler bağırsak hareketlerini destekler; ağır egzersizler için hekiminizin onayını bekleyin.
• Sigara içiyorsanız bırakmak, iyileşme ve genel bağırsak sağlığı açısından en değerli adımlardan biridir.
• Alkol tüketimini sınırlayın.
• Kilonuzu sağlıklı aralıkta tutmaya çalışın.
• Yeterli uyku ve stresten uzak durmak iyileşmeyi kolaylaştırır.

Diyet ve egzersiz

Sebze, meyve, baklagil ve tam tahıl gibi lifli besinlere ağırlık verin; günde yeterli su içmek lifin işe yaraması için şarttır. İşlenmiş et ve aşırı yağlı-kızartılmış yiyecekleri sınırlamak genel sağlığınız için iyi bir alışkanlıktır. Ameliyat sonrası ilk haftalarda çok gaz yapan yiyecekleri geçici olarak azaltmak rahatlatıcı olabilir. Egzersize, hekiminizin izin verdiği ölçüde ve kademeli olarak başlayın; yürüyüş en güvenli başlangıçtır.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Böyle bir işlem öncesinde ve sonrasında endişe, gerginlik, uyku sorunları yaşamak çok yaygındır. Patoloji sonucunu beklemek özellikle zorlayıcı olabilir. Duygularınızı bir yakınınızla veya hekiminizle paylaşmak, sorularınızı yazıp sormak rahatlatır. Kaygı günlük yaşamınızı belirgin şekilde etkiliyorsa veya kendinizi uzun süre çökkün hissediyorsanız bir sağlık profesyonelinden destek isteyin; bu tür destekler ruh sağlığı uzmanları ve aile hekimleri tarafından sağlanabilir. Kendinize zarar verme düşünceleri yaşıyorsanız vakit kaybetmeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.

Önleme

Rektumda gelişen poliplerin ve erken evre tümörlerin bir kısmı, düzenli tarama sayesinde henüz sorun yaratmadan yakalanabilir ve tedavi edilebilir. Tarama, bağırsak kanserini önlemenin ve erken yakalamanın en etkili yoludur. Bunun yanında lifli beslenme, düzenli hareket, sağlıklı kilo, sigarayı bırakmak ve alkolü sınırlamak riski azaltmaya yardımcı olur. Bunlar tam bir koruma garantisi vermez ama genel sağlığınıza belirgin katkı sağlar.

Aşılar

Rektum poliplerine ve bağırsak kanserine karşı koruyucu bir aşı bulunmamaktadır. Bazı farklı hastalıklara (örneğin HPV ile ilişkili bazı hastalıklara) karşı aşılar mevcuttur, ancak bunların bu konuyla doğrudan ilgisi yoktur; hangi aşıların size uygun olduğunu aile hekiminize sorabilirsiniz.

Tarama programları

Türkiye'de Sağlık Bakanlığı'nın yürüttüğü kolorektal (kalın bağırsak) kanser tarama programı kapsamında, belirli yaş aralığındaki kişilere aile sağlığı merkezlerinde ücretsiz tarama testleri yapılabilmektedir. Tarama genellikle dışkıda gizli kan testi ve gerektiğinde kolonoskopi (bağırsağın kameralı incelemesi) ile yürütülür. Ailesinde bağırsak kanseri öyküsü veya kalıtsal bir sendrom varsa taramaya daha erken yaşta başlanması gerekebilir. Hangisinin sizin için uygun olduğunu aile hekiminizle birlikte planlayın.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• İyi huylu polipler zamanla büyüyebilir ve kansere dönüşme riski taşıyabilir.
• Erken evre tümörler tedavi edilmezse bağırsak duvarında daha derine ilerleyebilir.
• Büyüyen lezyonlar bağırsakta daralmaya, kabızlığa ve dışkılama güçlüğüne yol açabilir.
• Kronik (sürekli) kan kaybı kansızlık ve halsizlik yaratabilir.
• Nadiren bağırsakta tıkanma veya ciddi kanama gibi acil durumlar gelişebilir.

Uzun vadeli görünüm

TEM, uygun seçilmiş hastalarda iyi sonuçlar veren bir yöntemdir ve çoğu kişi kısa sürede günlük yaşamına döner. Bu işlem karın kesisi gerektirmediği için ağrı ve iyileşme süresi genellikle daha hafiftir. Ameliyat sonrası düzenli kontroller ve önerilen tarama aralıklarına uymak, olası değişikliklerin erken fark edilmesini sağlar. Her hastanın durumu farklıdır; sizin için en doğru beklentiyi ve takip planını hekiminizle konuşmak en sağlıklı yoldur. Unutmayın, bu süreçte yalnız değilsiniz ve destek almak güçlü bir adımdır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.