Toplardamar Hastalıkları ve Tedavi Yöntemleri

Genel Bakış

Toplardamar hastalıkları (venöz hastalıklar), kanı vücudunuzdan kalbe geri taşıyan damarlarda ortaya çıkan sorunlardır. Bacaklardaki toplardamarların içinde küçük kapakçıklar vardır; bu kapakçıklar kanın yukarı doğru akmasını sağlar ve geri kaçmasını engeller. Bu kapakçıklar zayıfladığında ya da damar duvarı genişlediğinde kan bacaklarda göllenmeye başlar. Bunun sonucunda damarlar belirginleşebilir, bacaklarda ağırlık, şişlik ve ağrı olabilir. Halk arasında 'varis' olarak bilinen görünür damarlar bu tablonun en tanıdık örnekleridir. Tedavilerin amacı şikâyetleri azaltmak, bacaklardaki kan dolaşımını rahatlatmak ve ciltte kalıcı hasar oluşmasını önlemektir.

Evet, oldukça yaygındır. Yetişkinlerin önemli bir bölümünde yaşamlarının bir döneminde bacak toplardamarı sorunları görülür. Sıklığı yaşla birlikte artar.

Herkesi etkileyebilir, ancak kadınlarda, ileri yaşta olanlarda, ailesinde varis öyküsü bulunanlarda, uzun süre ayakta duran veya uzun süre oturan kişilerde, hamilelik döneminde ve fazla kilosu olan kişilerde daha sık görülür. Çocuklarda da görülebilir, fakat daha nadirdir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Bacaklarda ağırlık, dolgunluk veya yorgunluk hissi; özellikle gün sonunda artar
• Bacakta veya ayak bileğinde şişlik (ödem)
• Cilt yüzeyinde mavi-mor, kıvrımlı görünen damarlar
• Bacakta zonklama, sızlama veya kramp, özellikle gece saatlerinde
• Bacak cildinde kaşıntı, kuruluk veya kızarıklık
• Ayak bileği çevresinde cilt renginin koyulaşması
• Bacakları hareket ettirme isteği veya huzursuzluk hissi
• Uzun süre ayakta kalınca şikâyetlerin artması, bacakları yukarı kaldırınca azalması

Çocuklarda belirtiler

• Çocuklarda genellikle belirgin bir şikâyet olmaz; çoğu zaman sadece görünür damarlar fark edilir
• Oyun veya spor sonrası bacakta ağrı, ağırlık hissi
• Bacakta tek taraflı şişlik fark edilirse mutlaka bir hekime danışılmalıdır
• Ailede erken yaşta varis öyküsü varsa, çocuk hekimiyle konuşmak faydalı olur

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Şikâyetler daha belirgin ve daha sürekli olabilir
• Cilt değişiklikleri (renk koyulaşması, incelme, kuruluk) daha sık görülür
• Ayak bileği çevresinde iyileşmesi zor yaralar (venöz ülser) gelişebilir
• Şişlik nedeniyle yürüme ve günlük hareketlerde zorlanma
• Bazı ilaçlar ve eşlik eden hastalıklar nedeniyle kan pıhtısı riski artabilir; bu nedenle düzenli hekim kontrolü önemlidir

Nedenler

Ana nedenler

• Toplardamar içindeki kapakçıkların zayıflaması ve kanın geri kaçması (venöz yetmezlik)
• Damar duvarının yapısal olarak genişlemesi, elastikiyetini kaybetmesi
• Uzun süre hareketsiz kalma: uzun süre ayakta durmak veya oturmak kanın bacaklarda göllenmesine yol açar
• Geçirilmiş derin toplardamar pıhtısı (tromböz) sonrası damarların zarar görmesi
• Bazı durumlarda doğumsal damar yapısı farklılıkları

Risk faktörleri

• Ailede varis veya toplardamar hastalığı öyküsü
• Kadın olmak ve hormon düzeylerindeki değişimler (gebelik, bazı hormon tedavileri)
• İleri yaş — damar duvarları zamanla esnekliğini kaybeder
• Fazla kilo veya obezite; karın içi basıncın artması bacak damarlarına yük bindirir
• Meslek gereği uzun süre ayakta durmak veya uzun süre oturmak
• Hareketsiz yaşam, düzenli yürüyüş yapmamak
• Bacak kaslarını çalıştırmayan uzun yolculuklar veya yatak istirahati
• Sigara kullanımı ve dengesiz beslenme (damar sağlığını olumsuz etkiler)

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Bacakta ani ve belirgin tek taraflı şişlik
• Kızarıklık, ısı artışı ve ateş birlikteliği
• Nefes darlığı veya göğüs ağrısı varsa vakit kaybetmeden 112'yi arayın
• Yeni açılan, akıntılı veya iyileşmeyen bacak yarası
• Varisli bölgeden uzun süren kanama

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Bacaklarda gün içinde artan ağırlık, dolgunluk veya ağrı
• Görünür, kıvrımlı damarlar ve kozmetik kaygı
• Ayak bileği çevresinde akşamları ortaya çıkan şişlik
• Sık gece krampları veya huzursuz bacak hissi
• Bacak cildinde kaşıntı, kuruluk veya renk koyulaşması
• Ailede varis öyküsü varsa ve şikâyetler başladıysa

Tanı

Tanı çoğu zaman sadece muayene ile büyük ölçüde netleşir. Hekiminiz bacaklarınızı gözle inceler, şişlik ve cilt değişikliklerini değerlendirir, damarlara hafifçe dokunarak akımı kontrol eder. Ardından genellikle damarların içini ve kan akımını gösteren bir ultrason incelemesi istenir. Bu inceleme ağrısız ve kısa sürer; hangi damarın etkilendiğini ve kapakçıkların çalışıp çalışmadığını gösterir.

Yapılabilecek testler

• Fizik muayene: bacakların görsel değerlendirmesi, şişlik ve cilt kontrolü
• Renkli Doppler ultrasonografi: damarlardaki kan akımını ve kapakçık işlevini gösteren ağrısız görüntüleme
• Gerekirse bacak toplardamarlarının daha ayrıntılı görüntülenmesi
• Ayak bileğinden ölçülen kan basıncı testi (atardamar sorunlarını ayırt etmek için)
• Kan tahlilleri: eşlik eden hastalıkları değerlendirmek ve pıhtılaşma riskini anlamak için

Randevunuzda neler beklenir

Muayene ve ultrason genellikle aynı randevuda yapılabilir. Ultrason sırasında bacaklarınız açıkta olur, cilde jel sürülür ve probla gezdirilir; işlem sırasında ağrı beklenmez. Sonuçlar hekiminizle birlikte değerlendirilir ve size uygun tedavi seçenekleri konuşulur. Gerekirse kan sulandırıcı veya destek çorabı gibi seçenekler hekiminiz tarafından planlanır.

Tedavi

Toplardamar hastalıklarının tedavisi tek bir yönteme bağlı değildir; genellikle birkaç adım bir arada uygulanır. Amaç şikâyetleri hafifletmek, bacaklardaki kan dolaşımını rahatlatmak, şişliği azaltmak ve ciltte kalıcı hasarı önlemektir. Çoğu kişi için ilk adım yaşam alışkanlıklarının düzenlenmesi ve destekleyici uygulamalardır. Bu adımlar yeterli olmadığında ya da belirgin damar sorunları varsa küçük girişimsel işlemler gündeme gelir. Hangi seçeneğin size uygun olduğuna hekiminiz muayene ve ultrason sonuçlarına göre karar verir.

Evde kişisel bakım

• Gün içinde bacaklarınızı kalp seviyesinin üzerine kaldırarak birkaç dakika dinlendirin
• Uzun süre hareketsiz kalmayın: her 30–60 dakikada bir ayağa kalkıp birkaç adım atın
• Düzenli yürüyüş yapın; bacak kasları kanın yukarı akışına yardımcı olur
• Bacak bacak üstüne atarak uzun süre oturmaktan kaçının
• Cildinizi nemlendirin ve çatlak ya da yara olup olmadığını düzenli kontrol edin
• Çok sıcak banyo ve uzun süre sıcak ortamda kalmaktan kaçının; sıcak damarları genişletebilir
• Dar giysi ve sıkı bel lastiği yerine rahat kıyafetleri tercih edin
• Hekiminizin önerdiği destek çorabını (varis çorabı) doğru şekilde ve önerilen süre boyunca kullanın
• Uzun yolculuklarda ara ara hareket edin, ayak bileği egzersizleri yapın ve bol su için

Tıbbi tedaviler

Hekiminiz şikâyetlerinizin şiddetine ve muayene bulgularına göre farklı seçenekleri birleştirebilir. Bunlar arasında bacaklardaki basıncı dengeleyen destek çorapları, cilt bakımı ve yara bakımı, bacak kaslarını çalıştıran egzersiz programları yer alır. Belirgin damarlar için hekiminiz küçük girişimsel işlemler önerebilir: damar içine yapılan ve damarı kapatan tedaviler, ısı enerjisi kullanan yöntemler ya da damarın çıkarılması gibi işlemler. Bazı durumlarda pıhtı riskini azaltmak için hekiminizin uygun gördüğü ilaçlar reçete edilebilir; ilaç adı ve dozu yalnızca hekiminiz belirler. Tüm bu seçeneklerin yararları ve olası riskleri sizinle ayrıntılı olarak konuşulur.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Girişimsel işlemler her hasta için gerekli değildir. Genellikle şu durumlarda düşünülür: şikâyetler yaşam kalitesini belirgin şekilde etkiliyorsa, destek çorabı ve yaşam düzenlemelerine rağmen rahatlama olmuyorsa, cilt değişiklikleri veya iyileşmeyen venöz yara geliştiyse ya da belirgin büyük damarlarda ciddi yetmezlik saptandıysa. Karar, hekiminizle birlikte kişisel durumunuza göre verilir.

Bu durumla yaşamak

Toplardamar hastalığı olan çoğu kişi günlük hayatını normal şekilde sürdürebilir. Anahtar nokta, bacaklarınızı uzun süre hareketsiz bırakmamak ve gün içinde küçük molalar vermektir. Sabah kalkınca birkaç dakika yürümek, akşam eve gelince bacakları yukarı kaldırarak dinlenmek, cilt nemlendirmesini ihmal etmemek ve hekiminizin önerdiği kontrolleri aksatmamak büyük fark yaratır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Her gün en az 30 dakika tempolu yürüyüş gibi hafif-orta yoğunlukta hareket edin
• Sağlıklı kilonuzu korumaya çalışın; kilo yönetimi bacak damarlarındaki yükü azaltır
• Uzun süre ayakta durmanız gerekiyorsa ara ara parmak uçlarında yükselip alçalarak kas pompasını çalıştırın
• Sigara içiyorsanız bırakmak için destek alın; bu, damar sağlığınız için en değerli adımlardan biridir
• Bol su için ve aşırı tuzdan kaçının; tuz şişliği artırabilir
• Hekiminizin önerdiği destek çorabını düzenli kullanın
• Bacaklarınızı sık sıkan dar kıyafetlerden ve yüksek topuklu ayakkabılardan mümkün olduğunca uzak durun

Diyet ve egzersiz

Beslenmede sebze, meyve, tam tahıl ve lifli gıdalara ağırlık vermek, tuzu azaltmak ve yeterli su içmek şişliğin kontrolüne yardımcı olur. Egzersizde amaç bacak kaslarını düzenli çalıştırmaktır: yürüyüş, yüzme, sabit bisiklet ve ayak bileği hareketleri iyi seçeneklerdir. Ağırlık kaldırma gibi karın içi basıncı çok artıran hareketlerde acele etmeyin; yeni bir egzersiz programına başlamadan önce hekiminize veya bir fizyoterapiste danışın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Görünür damarlar ve sürekli bacak şikâyetleri kişinin kendini rahatsız hissetmesine, giyim tercihlerini değiştirmesine veya sosyal ortamlardan çekinmesine yol açabilir. Bu duygular anlaşılır ve konuşulmaya değerdir. Şikâyetleriniz ruh hâlinizi belirgin şekilde etkiliyorsa, aile hekiminizle ya da bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşmaktan çekinmeyin. Kendinizi çok kötü hissettiğiniz veya günlük işlerinizi yapamadığınız durumlarda destek istemek önemlidir.

Önleme

Tamamen önlemek her zaman mümkün olmasa da, özellikle aile öyküsü olan kişilerde şikâyetlerin ortaya çıkmasını geciktirmek veya hafifletmek mümkündür. Düzenli hareket, sağlıklı kilo, uzun süre hareketsiz kalmamak ve sigara içmemek en etkili adımlardır.

Tarama programları

Toplardamar hastalıkları için toplum genelinde uygulanan rutin bir tarama programı yoktur. Ancak ailenizde varis öyküsü varsa, mesleğiniz gereği uzun süre ayakta duruyorsanız veya şikâyetleriniz başladıysa aile hekiminize danışarak değerlendirme yaptırmanız faydalı olur. Sağlık Bakanlığı'nın birinci basamak sağlık hizmetleri kapsamındaki aile hekimliği kontrollerini düzenli sürdürmek iyi bir başlangıçtır.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Şişlik ve ağrının zamanla artması, günlük hareketlerin zorlaşması
• Ciltte kalıcı renk koyulaşması ve sertleşme
• Ayak bileği çevresinde iyileşmesi zor venöz yara (ülser) gelişmesi
• Yüzeyel damarlarda iltihaplanma veya pıhtı oluşması
• Daha derin damarlarda pıhtı gelişme riski ve bunun akciğere gitme olasılığı (nadir ama ciddi)
• Varisli bölgeden kanama

Uzun vadeli görünüm

Çoğu kişide toplardamar hastalıkları yavaş seyreder ve uygun bakımla kontrol altında tutulabilir. Şikâyetlerinizi ciddiye almak, önerilen hareketleri ve kontrolleri sürdürmek, gerektiğinde tedavi seçeneklerini hekiminizle konuşmak uzun vadede bacak sağlığınızı korumanın en güvenilir yoludur. Unutmayın, bu konuda yalnız değilsiniz ve atabileceğiniz somut adımlar var.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.