Yapay İdrar Sfinkteri (Ameliyatla Yerleştirilen İdrar Tutma Cihazı)

Genel Bakış

Yapay idrar sfinkteri, idrar kaçırmayı (idrar tutamama) azaltmak için ameliyatla vücuda yerleştirilen küçük bir cihazdır. 'Sfinkter' dediğimiz şey, idrarı tutmamızı sağlayan halka biçimindeki kastır; bu cihaz o kasın işini üstlenir. Cihaz genellikle üç parçadan oluşur: idrar kanalının (üretra) çevresine yerleştirilen yumuşak bir manşet, vücudun içine yerleştirilen küçük bir basınç balonu ve manşeti açıp kapatan bir pompa. Pompa erkeklerde genellikle hayalar torbasının (skrotum) içine, kadınlarda ise dudak bölgesine yerleştirilir. İdrar yapmak istediğinizde pompayı birkaç kez sıkarsınız, manşet açılır ve idrar akar. Kısa bir süre sonra manşet kendiliğinden yeniden dolar ve idrar kanalını kapatır; böylece gün içinde idrar kaçağı olmadan kalabilirsiniz.

Yaygın bir işlem değildir. Yapay idrar sfinkteri, idrar kaçırma sorunu olan herkese değil, belirli bir grup hastaya ve ancak diğer seçenekler denendikten sonra önerilir. Bu nedenle çevrenizde bu cihazı kullanan çok kişi olmaması normaldir.

En sık, prostat ameliyatı (özellikle prostat kanseri nedeniyle yapılan ameliyat) veya pelvik bölgeye ışın tedavisi sonrasında idrar kaçırmaya başlayan erkeklerde kullanılır. Bunun dışında pelvik yaralanmalar, omurilik yaralanması, multipl skleroz gibi sinir sistemi hastalıkları, doğuştan gelen bazı rahatsızlıklar (örneğin spina bifida) ya da idrar tutmayı sağlayan kasın zayıfladığı durumlar nedeniyle kadınlarda ve çocuklarda da bazı merkezlerde uygulanabilir. Uygunluk her zaman bir üroloji uzmanının değerlendirmesiyle belirlenir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Öksürürken, gülerken, hapşırırken, ağır kaldırırken ya da ayağa kalkarken istemsiz idrar kaçağı
• Ani bir hareket veya zorlanma ile az miktarda da olsa sürekli ıslaklık hissi
• Gün içinde koruyucu ped veya hasta bezi kullanma ihtiyacı
• İdrar kaçağı nedeniyle iç çamaşırını sık değiştirme, ıslaklık kokusu endişesi
• Kaçak bölgesinde tahriş, kızarıklık veya kaşıntı
• İdrar yolu enfeksiyonlarının sık tekrarlaması
• İdrar kaçağı yüzünden spor, yolculuk, sosyal ortam gibi günlük etkinliklerden kaçınma

Çocuklarda belirtiler

• Gündüz ve gece sürekli ıslaklık, tuvalet eğitimi yaşına gelmiş olmasına rağmen bez kullanma ihtiyacı
• Doğuştan gelen omurga/sinir sistemi rahatsızlıkları olan çocuklarda idrar kontrolünün hiç gelişmemesi
• Tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları
• Kaçak nedeniyle okulda utanma, içe kapanma veya etkinliklere katılmama

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Yaşla birlikte artan kaçak ve daha sık tuvalete gitme ihtiyacı
• Gece tuvalete yetişememe, düşme riski
• Islaklığa bağlı cilt tahrişi, pişik ve yaralar
• Kaçak korkusuyla sıvı alımını azaltma ve bunun sonucunda başka sorunlar yaşama
• Utandığı için sorunu aile hekimine veya uzmana söylemekten çekinme

Nedenler

Ana nedenler

• Prostat ameliyatı sonrası idrar tutmayı sağlayan kasın hasar görmesi veya zayıflaması
• Pelvik bölgeye uygulanan ışın tedavisi (radyoterapi) sonrası dokuların sertleşmesi ve kas işlevinin bozulması
• Pelvik bölge ameliyatları, kazalar veya yaralanmalar
• Omurilik yaralanması, multipl skleroz gibi sinir sistemini etkileyen hastalıklar
• Doğuştan gelen bazı anatomik veya sinirsel rahatsızlıklar
• İdrar tutmayı sağlayan kasın doğuştan veya sonradan zayıf olduğu durumlar (kadınlarda da görülebilir)

Risk faktörleri

• Prostat kanseri nedeniyle ameliyat veya ışın tedavisi geçirmiş olmak
• Daha önce pelvik bölge ameliyatı ya da idrar kaçırma ameliyatı olmak
• Sinir sistemini etkileyen bir hastalığın bulunması
• İleri yaş ve kas gücünün azalması
• Obezite, sürekli öksürük veya kabızlık gibi karın içi basıncı artıran durumlar
• Sigara kullanımı (öksürüğü ve doku iyileşmesini olumsuz etkiler)
• Ağır fiziksel iş veya düzenli olarak ağır yük kaldırma

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Hiç idrar yapamıyorsanız ve kasıklarınızda şiddetli ağrı varsa vakit kaybetmeden acil servise başvurun.
• Ameliyat sonrası ateş, titreme, yara yerinde akıntı veya hızla artan ağrı varsa aynı gün doktorunuza ulaşın.
• İdrarda belirgin kan görürseniz veya idrar yaparken çok şiddetli yanma olursa aynı gün değerlendirme isteyin.
• Cihazınız aniden çalışmaz hale geldiyse veya pompa çevresinde şişlik belirdiyse doktorunuzu arayın.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• İdrar kaçağı günlük yaşamınızı, işinizi veya sosyal hayatınızı etkiliyorsa
• Günde birden fazla koruyucu ped kullanmanız gerekiyorsa
• Kaçak nedeniyle cildinizde tahriş veya yara oluşuyorsa
• İdrar yolu enfeksiyonları sık tekrarlıyorsa
• Sıvı alımını azaltmak zorunda kaldığınızı fark ediyorsanız
• Ameliyat olduysanız ve kontrollerinizi aksattıysanız

Tanı

Değerlendirme genellikle aile hekiminizde veya üroloji polikliniğinde başlar. Doktorunuz şikâyetlerinizi dinler, geçirdiğiniz ameliyatları ve kullandığınız ilaçları sorar, ardından idrar kaçağının tipini ve şiddetini anlamak için birkaç basit test isteyebilir. Yapay idrar sfinkteri düşünülüyorsa, kaçağın gerçekten kas zayıflığından mı kaynaklandığını, mesanenin nasıl çalıştığını ve başka bir sorun olup olmadığını anlamak için daha ayrıntılı incelemeler yapılır. Bu aşamada amaç sadece cihazın uygun olup olmadığını değil, başka tedavilerin sizin için daha iyi olup olmadığını da görmektir.

Yapılabilecek testler

• Öykü ve muayene: geçirilmiş ameliyatlar, ilaçlar ve şikâyetlerin ayrıntılı olarak konuşulması
• İdrar tahlili ve gerekirse idrar kültürü (enfeksiyon olup olmadığını görmek için)
• İşeme günlüğü: birkaç gün boyunca içtiğiniz sıvıları, tuvalete gitme sıklığınızı ve kaçakları not etmeniz
• Ped testi: belirli bir sürede ne kadar idrar kaçırdığınızın ölçülmesi
• Mesane ultrasonu: mesanede idrar kalıp kalmadığının değerlendirilmesi
• Ürodinamik inceleme: mesanenin dolma ve boşalma sırasında nasıl çalıştığının ölçülmesi
• Sistoskopi: idrar kanalı ve mesanenin ince bir kamera ile içeriden görüntülenmesi
• Gerekirse böbrek ve idrar yollarının görüntülenmesi

Randevunuzda neler beklenir

Bu incelemelerin çoğu kısa sürer ve günlük hayatınızı pek etkilemez. Bazı testlerden önce idrarınızı sıkıştırmanız veya belirli bir süre boşaltmamanız istenebilir; hangi testte ne yapmanız gerektiğini size önceden anlatırlar. Sonuçlar birkaç gün ile birkaç hafta arasında toplanır ve doktorunuz sizinle birlikte seçenekleri değerlendirir. Merak ettiğiniz her şeyi sormaktan çekinmeyin.

Tedavi

İdrar kaçağı tedavisinde basamaklı bir yaklaşım izlenir. Önce daha az girişimli yöntemler denenir: pelvik taban kas egzersizleri, tuvalet alışkanlıklarının düzenlenmesi, kilo yönetimi, kabızlığın önlenmesi ve koruyucu ürünler. Bunlar yeterli olmazsa mesane kasılmalarını azaltmaya yönelik tedaviler veya idrar kanalına yönelik girişimler gündeme gelebilir. Yapay idrar sfinkteri, bu basamaklardan sonra, idrar tutmayı sağlayan kasın yeterince çalışmadığı orta-ileri düzey kaçaklarda düşünülen cerrahi bir seçenektir. Her yöntemin kendi yararları ve riskleri vardır; seçim kişiye göre yapılır.

Evde kişisel bakım

• Pelvik taban (leğen kemiği tabanı) kas egzersizlerini düzenli yapın; genellikle Kegel egzersizleri olarak bilinir. Doğru yapıldığından emin olmak için bir sağlık profesyonelinden yardım isteyin.
• Kilonuzu sağlıklı aralıkta tutmaya çalışın; fazla kilo karın içi basıncı artırır.
• Kabızlığı önlemek için lifli besinlere ve yeterli sıvı alımına özen gösterin.
• Ağır kaldırmaktan, sürekli öksürmekten ve zorlanmaktan mümkün olduğunca kaçının.
• Sigara içiyorsanız bırakmak için destek alın; öksürük hem kaçağı hem de yara iyileşmesini etkiler.
• Kaçak bölgesinin cildini kuru ve temiz tutun, tahriş önleyici ürünler için eczacınıza danışın.
• Su içmeyi azaltmayın; sıvı kısıtlaması idrarı daha yoğun ve tahriş edici hale getirebilir.
• Ameliyat sonrası dönemde doktorunuzun önerdiği hareket kısıtlamalarına uyun.

Tıbbi tedaviler

İlaç tedavisi, idrar kaçağının tipine göre değerlendirilir; bazı durumlarda mesanenin aşırı kasılmasını azaltmaya yönelik ilaçlar kullanılabilir. Ancak bu ilaçlar, kas zayıflığına bağlı kaçakta tek başına genellikle yeterli olmaz. Hangi tedavinin size uygun olduğuna, yarar ve riskleri birlikte değerlendirilerek sizin doktorunuz karar verir; ilaç adı ve dozu konusunda mutlaka hekiminize veya eczacınıza danışın. Cerrahi dışı seçenekler arasında pelvik taban kas eğitimi, mesane eğitimi, yaşam tarzı düzenlemeleri ve bazı girişimsel yöntemler yer alabilir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Yapay idrar sfinkteri, diğer yöntemlerle yeterince rahatlamamış, idrar tutmayı sağlayan kasın zayıf olduğu belirlenmiş ve genel sağlık durumu ameliyata uygun kişilerde düşünülür. Ameliyat genellikle tam uyutularak (genel anestezi) yapılır ve birkaç gün hastanede kalmanız gerekebilir. Ameliyat sonrası kısa bir süre sonda (idrarı dışarıya taşıyan ince bir boru) kullanılır ve cihaz hemen çalıştırılmaz; dokuların iyileşmesi için genellikle birkaç hafta beklenir, ardından cihaz doktorunuz tarafından aktive edilir ve pompanın nasıl kullanılacağı size gösterilir. Ameliyatın zamanlaması ve uygunluğu, üroloji uzmanınızın değerlendirmesiyle belirlenir.

Bu durumla yaşamak

Cihaz yerleştirildikten ve iyileşme tamamlandıktan sonra günlük yaşam çoğu kişide oldukça normale döner. İdrar yapmak için pompayı birkaç kez sıkarsınız, idrar akar ve kısa süre sonra manşet kendiliğinden yeniden kapanır. Cihaz dışarıdan görünmez. Yine de birkaç noktaya dikkat etmek gerekir: cihazınızla ilgili bilgi kartını yanınızda taşıyın, herhangi bir sağlık kuruluşuna başvurduğunuzda veya diş tedavisi gibi işlemler öncesinde cihazınız olduğunu söyleyin, uzun süreli idrar yapamama durumunda vakit kaybetmeden sağlık hizmetine başvurun. Cihazın nasıl çalıştığını ve ne zaman yardım istemeniz gerektiğini ameliyatınızı yapan ekiple netleştirin.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli ve ölçülü hareket edin; ağır egzersizlere kademeli olarak dönün.
• Bisiklet veya sert seleli spor aletleri gibi pelvik bölgeye baskı yapan etkinlikler konusunda doktorunuza danışın.
• Ağır yük kaldırmayı sınırlayın.
• Bol giysiler ve nazik iç çamaşırları tercih ederek cilt tahrişini azaltın.
• Düzenli kontrollerinizi aksatmayın; cihazın işlevi ve cildin durumu belli aralıklarla değerlendirilmelidir.
• Seyahat ederken yedek bilgi kartı ve gerekli malzemeleri yanınızda bulundurun.

Diyet ve egzersiz

Beslenmede lif açısından zengin gıdalara (sebze, meyve, tam tahıl) yer vermek kabızlığı önlemeye yardımcı olur; kabızlık pelvik bölgedeki basıncı artırabilir. Kafein, çay, kahve ve asitli içecekler bazı kişilerde mesaneyi daha çok uyarabilir; kendinizde bu etkiyi fark ederseniz azaltmayı deneyin ama sıvı alımınızı genel olarak kısmayın. Egzersiz açısından yürüyüş ve hafif tempolu hareketler çoğu kişi için uygundur; pelvik taban kas egzersizlerini de düzenli sürdürmek yararlıdır. Yeni bir egzersiz programına başlamadan önce doktorunuza danışın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

İdrar kaçağı, konuşulması zor bir konu olsa da ruh halini ciddi biçimde etkileyebilir: utanç, sosyal ortamlardan kaçınma, kaygı, özgüven kaybı ve bazen depresif duygular görülebilir. Bu duygular anlaşılabilir ve yalnız değilsiniz. Yakınlarınızla veya güvendiğiniz biriyle konuşmak, bir sağlık profesyonelinden destek istemek çoğu zaman iyi gelir. Kendinizi çok kötü hissediyorsanız, umutsuzluk ya da kendinize zarar verme düşünceleri varsa yalnız kalmayın; hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Türkiye'de aile hekiminiz sizi uygun bir ruh sağlığı uzmanına yönlendirebilir.

Önleme

Yapay idrar sfinkteri bir hastalık olmadığı için 'önlenmesi' söz konusu değildir; asıl konu, ihtiyaç duyulmasına yol açan idrar kaçağını azaltmaktır. Özellikle prostat ameliyatı öncesinde ve sonrasında pelvik taban kas egzersizleri yapmak, ameliyat sonrası iyileşme döneminde doktorun önerilerine uymak bazı kişilerde kaçak riskini azaltabilir. Ancak her durum önlenemez; kaçak ortaya çıkarsa bunun sizin hatanız olmadığını bilmeniz önemlidir. Cihaz yerleştirildikten sonra ise düzenli kontroller, cilt bakımı ve önerilere uyum, cihazın daha uzun süre sorunsuz çalışmasına katkı sağlar.

Aşılar

Bu konuyla doğrudan ilgili özel bir aşı yoktur. Yine de genel sağlığınız ve ameliyat öncesi hazırlık için aile hekiminizin önerdiği rutin aşıları (örneğin yaşınıza uygun olanları) gözden geçirmeniz yararlı olur.

Tarama programları

Cihaz yerleştirildikten sonra düzenli üroloji kontrolleri önerilir; bu kontrollerde cihazın çalışması, idrar yolu enfeksiyonu belirtileri ve cilt durumu değerlendirilir. Prostat ameliyatı geçirdiyseniz, altta yatan hastalığınız için önerilen rutin izlemleri de aksatmayın. Sağlık Bakanlığı'nın ve hekiminizin önerdiği tarama programları hakkında aile hekiminizden bilgi alabilirsiniz.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• İdrar kaçağının sürmesi ve zamanla günlük yaşamı daha çok kısıtlaması
• Sürekli ıslaklığa bağlı cilt tahrişi, pişik, mantar enfeksiyonları ve yaralar
• Tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları
• Sosyal ortamlardan, işten ve seyahatten kaçınma, içe kapanma
• Uyku bölünmesi ve yorgunluk
• Cihaz kullanılıyorsa, tedavi edilmeyen enfeksiyon veya cihaz sorunlarının daha ciddi hale gelmesi

Uzun vadeli görünüm

İdrar kaçağı çoğu kişide uygun değerlendirme ve tedaviyle belirgin biçimde azaltılabilir. Yapay idrar sfinkteri, uygun hastalarda günlük hayatı kolaylaştıran ve kaçak korkusunu azaltan bir seçenektir; çoğu kişi cihazla birlikte daha rahat bir yaşam sürdürebilir. Cihazla ilgili enfeksiyon, aşınma veya mekanik sorun gibi durumlar nadiren görülebilir ve bazen onarım ya da değişim gerekebilir; bu yüzden düzenli kontroller önemlidir. Herkesin süreci farklıdır; umut verici olan şu ki bugün birden fazla seçenek var ve size en uygun olanı bulmak için bir üroloji uzmanıyla birlikte karar verebilirsiniz.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.