Yardımcı Üreme Teknikleri (Üremeye Yardımcı Tedaviler)

Genel Bakış

Yardımcı üreme teknikleri, hamile kalmanın kendiliğinden gerçekleşmediği ya da çok zor olduğu durumlarda başvurulan tıbbi yöntemlerin genel adıdır. Bu yöntemlerde yumurta ile sperm, vücudun dışında ya da rahim içinde kontrollü biçimde bir araya getirilir. En sık bilinen türü halk arasında 'tüp bebek' olarak anılan yöntemdir; bunun yanında aşılama ve mikroenjeksiyon gibi farklı seçenekler de vardır.

Kısırlık sanıldığından çok daha yaygındır. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre dünya genelinde üreme çağındaki her 6 yetişkinden yaklaşık 1'i yaşamının bir döneminde bu sorunla karşılaşıyor. Türkiye'de de çiftlerin yaklaşık %10-15'inin çocuk sahibi olmakta zorlandığı tahmin ediliyor. Yani bu yoldan geçen tek kişi siz değilsiniz.

Üreme çağındaki herkesi ilgilendirebilir. Sorun kadında, erkekte ya da her ikisinde birden olabilir; bazen de tüm testler normal çıkmasına rağmen belirgin bir neden bulunamaz. Yaş en güçlü belirleyicilerden biridir; kadınlarda 35, erkeklerde 40 yaşından sonra doğurganlık doğal olarak azalır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Bir yıl boyunca düzenli ve korunmasız cinsel ilişkiye rağmen hamileliğin oluşmaması (35 yaş üstünde bu süre 6 ay olarak alınır).
• Adet düzensizliği, çok seyrek adet görme ya da hiç adet görmeme.
• Çok ağrılı adet dönemleri veya ilişki sırasında ağrı.
• Kilo değişimi, sivilcelenme ve tüylenme artışı gibi hormon dengesizliğine işaret edebilecek belirtiler.
• Tedavi sırasında görülebilen hafif belirtiler: enjeksiyon yerinde kızarıklık, karında şişkinlik, duygusal dalgalanmalar, embriyo transferi sonrası hafif kramp ve lekelenme.

Nedenler

Ana nedenler

• Yumurtlama bozuklukları (örneğin polikistik over sendromu — yumurtalıklarda küçük kistlerle seyreden hormon dengesizliği).
• Tüplerin tıkanıklığı veya hasar görmesi.
• Endometriozis (rahim iç zarına benzeyen dokunun rahim dışında bulunması).
• Sperm sayısı, hareketi veya şeklindeki sorunlar.
• Yaşa bağlı olarak yumurta rezervinin azalması.
• Geçirilmiş karın içi enfeksiyonlar, ameliyatlar veya doğuştan gelen yapısal farklılıklar.
• Açıklanamayan kısırlık: testler normal olsa da gebeliğin oluşmaması.

Risk faktörleri

• İleri yaş (özellikle kadınlarda 35 yaş üstü).
• Sigara kullanımı.
• Çok fazla veya çok az kilo.
• Aşırı alkol tüketimi.
• Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonların tedavi edilmemesi.
• Tiroid hastalıkları, diyabet gibi kronik sağlık sorunları.
• Kemoterapi veya radyoterapi öyküsü.
• Bazı kimyasallara ve toksinlere mesleki maruziyet.
• Erkeklerde testis ısısını sürekli artıran alışkanlıklar (sık sauna, sıcak küvet, dizüstü bilgisayarın kucakta uzun süre kullanılması).
• Yoğun ve sürekli stres.

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Ani nefes darlığı, göğüs ağrısı veya bayılma.
• Karında hızla artan şişlik ve idrar miktarında azalma.
• Yoğun vajinal kanama.
• Tek taraflı şiddetli karın ağrısı, özellikle gebelik testi pozitifse.
• 38 °C üzeri ateş veya genel durumda hızlı bozulma.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Bir yıl boyunca korunmasız ilişkiye rağmen gebelik oluşmaması (35 yaş üstünde 6 ay).
• Adet düzensizliği, çok ağrılı adet veya hiç adet görmeme.
• Geçirilmiş karın içi enfeksiyon ya da ameliyat öyküsü.
• Erkekte testiste ağrı, şişlik veya küçük değişiklikler fark edilmesi.
• Kanser tedavisi planlanıyorsa, tedavi öncesinde doğurganlığı koruma seçeneklerini konuşmak.
• Çocuk sahibi olmayı planlıyorsanız gebelik öncesi bir değerlendirme görüşmesi yapmak.

Tanı

Değerlendirme çiftin birlikte ele alınmasıyla başlar; yalnızca kadın değil erkek de değerlendirilir. Önce öykü alınır: adet düzeni, geçirilmiş hastalıklar, kullanılan ilaçlar ve yaşam tarzı sorulur. Ardından birkaç basit test yapılır ve sonuçlara göre hangi yöntemin uygun olduğuna birlikte karar verilir.

Yapılabilecek testler

• Sperm analizi (erkek için ilk ve en önemli test).
• Kadın için hormon kan testleri (yumurtalık rezervi ve hormon dengesi hakkında bilgi verir).
• Vajinal ultrasonografi (rahim ve yumurtalıkların görüntülenmesi).
• Rahim filmi (HSG): tüplerin açık olup olmadığını gösterir.
• Gerekirse histeroskopi (kamera ile rahim içine bakılması).
• Gerekirse enfeksiyon ve genetik testler.

Randevunuzda neler beklenir

Değerlendirme genellikle birkaç hafta içinde tamamlanır; bazı testler adet döngüsünün belirli günlerinde yapılır. Sonrasında hekiminiz size seçenekleri, olası başarı oranlarını ve süreci anlatır. Karar sizin ve eşinizindir; istediğiniz kadar soru sorma hakkınız var. Anlamadığınız bir şeyi tekrar sormaktan çekinmeyin.

Tedavi

Yardımcı üreme teknikleri genellikle kademeli ilerler: önce daha basit ve az girişimli yöntemler denenir, gerekirse daha ileri tekniklere geçilir. Hangi yöntemin uygun olduğu; yaş, sorunun nedeni, ne kadar süredir devam ettiği ve önceki denemelerin sonucuna göre belirlenir. Türkiye'de bu tedaviler Sağlık Bakanlığı düzenlemelerine tabidir ve yalnızca yetkili merkezlerde yapılır; yasal çerçeve bazı yöntemleri sınırlandırabilir. Ayrıntıları tedavi merkezinizden öğrenebilirsiniz.

Evde kişisel bakım

• Sigara ve alkolden uzak durun; sigara başarı oranlarını belirgin şekilde düşürür.
• Sağlıklı bir kiloya ulaşmaya çalışın; hem fazla hem eksik kilo doğurganlığı etkiler.
• Uyku düzeninize dikkat edin ve stresle baş etme yolları geliştirin.
• Düzenli ama aşırıya kaçmayan egzersiz yapın.
• Hekiminizin önerdiği vitamin ve mineral takviyelerini düzenli kullanın, randevuları aksatmayın.
• Sigara içilen ortamlarda bulunmayın; erkeklerde testis ısısını artıran alışkanlıkları azaltın.
• Kullandığınız tüm ilaçları, bitkisel ürünleri ve takviyeleri hekiminize mutlaka söyleyin.

Tıbbi tedaviler

Tedaviler birkaç grupta toplanır: yumurtlamayı düzenleyen ve yumurta gelişimini destekleyen hormon ilaçları; yıkanmış spermin rahim içine yerleştirildiği aşılama; yumurtanın vücut dışında döllenmesi ve embriyonun rahme aktarıldığı tüp bebek yöntemi; spermin yumurtanın içine doğrudan verildiği mikroenjeksiyon; ayrıca embriyo veya yumurtanın ileride kullanılmak üzere dondurulması. İlaçlar çoğunlukla enjeksiyon ya da burun spreyi şeklinde uygulanır ve yumurtalıkların büyümesi ultrasonla yakından izlenir. Yumurta toplama işlemi genellikle kısa süreli bir uyutma (sedasyon) altında yapılır ve çoğu kadın aynı gün evine döner. Hangi yöntemin size uygun olduğuna, yararları ve risklerini konuşarak hekiminizle birlikte karar verirsiniz. İlaç seçimi ve dozlar yalnızca tedavi merkeziniz tarafından belirlenmelidir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Bazı durumlarda ameliyat gerekebilir: endometriozis odaklarının temizlenmesi, miyomların alınması, tüplerdeki tıkanıklığın açılması, varikosel (testisteki damarların genişlemesi) düzeltilmesi ya da testisten doğrudan sperm alınması. Ancak her sorun ameliyatla çözülmez; bazen ameliyat yerine doğrudan yardımcı üreme tekniğine geçmek daha doğru olabilir. Bu kararı hekiminizle birlikte verirsiniz.

Bu durumla yaşamak

Tedavi süreci randevular, kontroller ve belirli günlerde yapılan işlemlerle geçer; bu da günlük hayatı planlamayı gerektirir. İş yerinizle esnek çalışma konusunda konuşmak, randevuları önceden takvime işaretlemek ve yanınızda destek alacağınız birini götürmek işinizi kolaylaştırır. Unutmayın, tedavi bir dönemdir; hayatınızın tamamı değildir. Kendinize bu sürecin dışında da nefes alacak alanlar bırakın.

Yaşam tarzı ipuçları

• Sigara ve alkolü bırakmak atabileceğiniz en etkili adımlardan biridir.
• Kafeini ölçülü tüketin.
• Stresle baş etme yöntemleri geliştirin: nefes egzersizleri, yürüyüş, sevdiğiniz insanlarla görüşmek.
• Uykuyu ihmal etmeyin.
• 'Mucize' vaat eden ürünlerden ve gereksiz takviyelerden uzak durun.
• Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlara karşı korunun.

Diyet ve egzersiz

Akdeniz tipi beslenme — bol sebze, meyve, tam tahıl, zeytinyağı, baklagil ve balık — hem genel sağlık hem de doğurganlık için iyi bir temeldir. İşlenmiş gıdaları, aşırı şekeri ve sağlıksız yağları sınırlayın. Haftanın çoğu günü 30 dakika tempolu yürüyüş gibi orta düzeyde hareket yeterlidir; aşırı yoğun egzersiz kadınlarda adet düzenini bozabilir. Erkeklerde sık sauna, sıcak küvet ve dar iç çamaşırı gibi testis ısısını artıran alışkanlıkları azaltmak da önerilir.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Tedavi süreci duygusal olarak yorucu olabilir; umut ve hayal kırıklığı sık sık yer değiştirir. Kaygı, üzüntü, öfke, kıskançlık ve suçluluk hissetmek çok yaygındır ve bunlar zayıflık değildir. Her iki partnerin farklı tepki vermesi normaldir; birbirinizi suçlamak yerine konuşmaya çalışın. Bu duygular günlük yaşamınızı, uykunuzu ya da ilişkinizi belirgin şekilde etkiliyorsa bir ruh sağlığı uzmanından destek almak çok işe yarar. Kendinize zarar verme düşüncesi ya da dayanılmaz bir umutsuzluk hissediyorsanız lütfen hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun; yalnız kalmayın.

Önleme

Kısırlığın her türü önlenemez; bazı nedenler doğuştan gelir ya da yaşa bağlıdır. Yine de bazı riskleri azaltmak mümkündür: sigara ve alkolden uzak durmak, sağlıklı kiloda kalmak, cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlardan korunmak, tiroid hastalıkları ve diyabet gibi kronik sorunları düzenli takip ettirmek ve kanser tedavisi öncesinde doğurganlığı koruma seçeneklerini hekimle konuşmak.

Aşılar

Aşılar doğrudan kısırlığı önlemez. Ancak gebelik öncesi dönemde kızamıkçık ve hepatit B gibi bazı hastalıklara karşı bağışıklık durumunuzun kontrol edilmesi ve eksik aşıların tamamlanması, olası bir gebeliği daha güvenli hale getirir. HPV aşısı da cinsel yolla bulaşan HPV enfeksiyonuna bağlı sorunları önlemeye yardımcı olur. Hangi aşıların size uygun olduğunu aile hekiminize danışın.

Tarama programları

Çocuk sahibi olmayı planlıyorsanız bir 'gebelik öncesi değerlendirme' görüşmesi yapmak iyi bir başlangıçtır. Bu görüşmede kan sayımı, tiroid hormonu, kan şekeri, kızamıkçık bağışıklığı ve gerekirse cinsel yolla bulaşan enfeksiyon taramaları istenebilir. Rahim ağzı kanseri taraması (HPV testi veya smear) da yaşa uygun aralıklarla düzenli yapılmalıdır. Erkeklerde bir sorun düşünülüyorsa basit bir sperm analizi ilk adım olabilir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Altta yatan bazı sorunlar (tedavi edilmemiş enfeksiyonlar, tiroid bozuklukları gibi) zamanla ilerleyebilir.
• Çocuk sahibi olma isteği ertelendikçe yaşla birlikte başarı şansı azalır.
• Bazı durumlarda dış gebelik (embriyonun rahim dışında yerleşmesi) riski artabilir.
• Tedaviye bağlı olarak yumurtalıkların aşırı uyarılması ve çoğul gebelik gibi riskler görülebilir; bunlar hekim tarafından yakından izlenir.
• Uzun süren belirsizlik ve stres ruh sağlığını ve ilişkileri yorabilir.

Uzun vadeli görünüm

Yardımcı üreme tekniklerinde başarı oranları son yıllarda belirgin şekilde arttı. Başarı; yaşa, sorunun nedenine ve merkezin deneyimine göre değişir ve her denemenin sonucu aynı olmayabilir. İlk denemede sonuç alınamaması 'asla olmayacak' anlamına gelmez; yine de her denemeden sonra durumu yeniden değerlendirmek önemlidir. Kendinize gerçekçi ama umutlu bir yer bulun ve süreci hekiminizle birlikte adım adım yürüyün.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.