Obezite Cerrahisi (Bariatrik Cerrahi)

Genel Bakış

Obezite cerrahisi, halk arasında bilinen adıyla bariatrik cerrahi, ciddi obezitesi olan kişilerde mide ve bağırsak sistemine yapılan ameliyatların genel adıdır. Bu ameliyatlar midenin hacmini küçültmeyi ya da besinlerin emilimini azaltmayı amaçlar; böylece kişi daha az yemekle doygunluk hisseder ve aldığı kalori miktarı azalır. Bu bir 'kilo verme hilesi' değildir. Ciddi obezitesi olan ve diyet, egzersiz, davranış değişikliği gibi yöntemlerle kalıcı sonuç alamayan kişilerde, eşlik eden hastalıkların (şeker hastalığı, yüksek tansiyon, uyku apnesi gibi) seyrini iyileştirmeye yardımcı olabilen tıbbi bir tedavi yöntemidir. Ameliyat bir başlangıçtır: kalıcı sonuç için beslenme ve hareket alışkanlıklarının da ömür boyu değişmesi gerekir.

Türkiye'de ve dünyada fazla kilolu ve obez kişi sayısı arttıkça obezite cerrahisi de yaygınlaşıyor. Sağlık Bakanlığı da obeziteyi önemli bir halk sağlığı sorunu olarak ele alıyor ve bu ameliyatlar artık pek çok hastanede deneyimli ekipler tarafından yapılıyor.

Genellikle yetişkinleri etkiler; ancak ergenlerde ve 65 yaş üstü kişilerde de özel değerlendirme sonrası düşünülebilir. Kilo sorunu yıllardır süren, birçok diyet denemesine rağmen verdiği kiloyu geri alan ve obeziteye bağlı ek hastalıkları (şeker hastalığı, tansiyon, uyku apnesi, eklem ağrıları gibi) olan kişiler bu tedavi seçeneğini en çok konuşan gruptur.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Merdiven çıkarken, kısa yürüyüşlerde veya günlük işlerde çabuk yorulma
• Diz, kalça, bel ve ayak ağrıları
• Horlama ve gece uykuda nefes durması (uyku apnesi)
• Kan şekeri, tansiyon veya kolesterol yüksekliği
• Çabuk terleme, cilt kıvrımlarında pişik ve mantar oluşumu
• Diyet ve egzersize rağmen verilen kilonun geri gelmesi
• Fiziksel hareketin kısıtlanması, toplu taşıma veya oturma düzenlerinde zorlanma
• Ruh hali ve özgüvenle ilgili zorluklar, sosyal ortamlardan çekilme

Nedenler

Ana nedenler

• Kalıtım: ailede obezite öyküsü olması riski belirgin şekilde artırır.
• Günlük hayatta hareketin azalması: uzun süre oturarak çalışma, araç kullanımı, ekran başında geçen zaman.
• Yüksek kalorili, işlenmiş ve şekerli gıdaların sık tüketilmesi, porsiyonların büyümesi.
• Yetersiz ve düzensiz uyku; stres ve duygusal yeme alışkanlıkları.
• Bazı hormonal hastalıklar (tiroit bezinin az çalışması, böbrek üstü bezi hastalıkları gibi) — bunlar obezitenin nadir nedenleridir.
• Bazı ilaçların kilo alımını artırıcı etkisi (örneğin bazı kortizonlu ve psikiyatrik ilaçlar); bu durumda ilacın kendiliğinden bırakılmaması, hekimle birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Risk faktörleri

• Ailede obezite veya tip 2 şeker hastalığı bulunması
• Hareketsiz yaşam tarzı ve masa başı iş
• Sık sık şok diyet yapıp kilo alıp verme döngüsü
• Uyku apnesi veya kronik uykusuzluk
• Depresyon, kaygı bozukluğu ve duygusal yeme
• Bazı hormon hastalıkları ve uzun süreli kortizon kullanımı
• Gebelik döneminde aşırı kilo alımı
• Düşük gelirli bölgelerde sağlıklı gıdaya erişimin kısıtlı olması

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Ameliyat sonrası dönemde göğüs ağrısı, nefes darlığı veya bacakta ani şişme varsa vakit kaybetmeden acil yardım isteyin.
• Su içemeyecek kadar kusma, idrar miktarında belirgin azalma veya bayılma varsa hemen 112'yi arayın.
• Yüksek ateşle birlikte şiddetli karın ağrısı ya da yara yerinde iltihap varsa acil değerlendirme gerekir.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Kilonuz sağlığınızı etkilemeye başladıysa, eklem ağrıları veya horlama arttıysa bir aile hekimine başvurun.
• Diyet ve egzersizle birkaç ay içinde anlamlı sonuç alamıyorsanız beslenme ve obezite polikliniğine yönlendirme isteyebilirsiniz.
• Şeker hastalığı, tansiyon veya uyku apnesi tanınız varsa ve kilonuz kontrol altına alınamıyorsa obezite cerrahisi değerlendirmesi için hekiminizle konuşun.
• Ameliyat sonrası kontrollerinizi (kan tahlilleri, vitamin düzeyleri, diyetisyen görüşmesi) aksatmayın.

Tanı

Obezite cerrahisi kararı tek bir testle verilmez. Önce obezitenin derecesi ölçülür; boy ve kilodan hesaplanan vücut kitle indeksi (VKİ) ve bel çevresi kullanılır. Ardından obeziteye eşlik eden hastalıklar ve ameliyatın riskleri ayrıntılı bir değerlendirmeyle ortaya konur. Sonuçta cerrah, iç hastalıkları uzmanı, diyetisyen ve psikologdan oluşan ekip, ameliyatın size uygun olup olmadığını birlikte değerlendirir.

Yapılabilecek testler

• Boy, kilo ve bel çevresi ölçümü; vücut kitle indeksi hesabı
• Kan sayımı, açlık kan şekeri ve şeker yükleme testi
• Kolesterol ve trigliserit düzeyleri
• Karaciğer ve böbrek fonksiyon testleri
• Tiroit hormonu ve diğer hormon testleri (gerektiğinde)
• Vitamin ve mineral düzeyleri (B12, D vitamini, demir, folik asit gibi)
• Uyku apnesi şüphesinde uyku testi
• Mide ve yemek borusunu değerlendiren endoskopi (kamera ile bakı) ve gerekirse karın ultrasonu
• Psikolojik değerlendirme ve yeme davranışı incelemesi
• Beslenme alışkanlıklarının diyetisyen tarafından değerlendirilmesi

Randevunuzda neler beklenir

Değerlendirme birkaç görüşme sürebilir; bu normaldir ve acele edilmez. Size ameliyat öncesi ve sonrası beslenme, vitamin kullanımı, olası riskler ve yaşam değişiklikleri ayrıntılı olarak anlatılır. Ameliyat öncesi dönemde bir süre sigarayı bırakmanız ve kilo vermeniz istenebilir. Karar, sizin ve ekibin birlikte verdiği bir karardır; kafanızdaki soruları sormaktan çekinmeyin.

Tedavi

Obezite tedavisi basamaklı ilerler. İlk adım her zaman beslenme düzeninin değiştirilmesi, hareketin artırılması ve davranış değişikliğidir. Bunlar yeterli olmadığında hekim değerlendirmesiyle ilaç tedavisi ve uygun kişilerde obezite cerrahisi gündeme gelir. Cerrahi yöntemler genel olarak iki grupta toplanır: midenin hacmini küçülten yöntemler (örneğin mide tüpü) ve mide ile bağırsağın yeniden düzenlendiği, emilimi de etkileyen yöntemler (örneğin gastrik baypas). Hangi yöntemin uygun olduğu; yaş, ek hastalıklar, yeme alışkanlıkları ve kişisel duruma göre cerrah tarafından belirlenir. Ameliyat sonrası beslenme takibi ve vitamin desteği ömür boyu sürer.

Evde kişisel bakım

• Ameliyat sonrası öğünleri küçük porsiyonlarla ve yavaş yiyerek düzenleyin; iyi çiğneyin.
• Yeterli su içmeye özen gösterin; yemekle birlikte değil, öğün aralarında için.
• Hekiminizin önerdiği vitamin ve mineral desteklerini düzenli kullanın, kendi başınıza bırakmayın.
• Şekerli ve gazlı içeceklerden, çok yağlı ve işlenmiş gıdalardan uzak durun.
• Haftada birkaç gün yürüyüşle başlayın; zamanla hareket süresini artırın.
• Uyku düzeninizi koruyun, sigara kullanıyorsanız bırakın.
• Duygusal yeme tetikleyicilerinizi fark edin ve gerektiğinde destek isteyin.

Tıbbi tedaviler

Obezite tedavisinde önce yaşam tarzı değişiklikleri ve davranışsal destek uygulanır: diyetisyen takibi, egzersiz programı, uyku düzenlemesi ve gerektiğinde psikolojik destek. Hekim uygun görürse kilo kontrolüne yardımcı ilaçlar reçete edilebilir; bu ilaçlar mutlaka hekim kontrolünde kullanılmalıdır, kendi başınıza başlanmamalı veya bırakılmamalıdır. Eşlik eden şeker hastalığı, tansiyon ve kolesterol yüksekliği gibi durumlar ayrıca tedavi edilir. Cerrahi de bu tedavi zincirinin bir halkasıdır ve tek başına değil, tüm bu adımlarla birlikte anlam kazanır.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Cerrahi genellikle şu durumlarda düşünülür: erişkinlerde vücut kitle indeksi yaklaşık 40 ve üzeri olması ya da 35 ve üzeri olup obeziteye bağlı ciddi bir hastalığın (şeker hastalığı, uyku apnesi, yüksek tansiyon gibi) eşlik etmesi. Diyet, egzersiz ve davranış değişikliğiyle kalıcı sonuç alınamamış olması, kişinin ameliyatı ve sonrasındaki beslenme düzenini sürdürebilecek durumda olması da değerlendirilir. Ergenler ve 65 yaş üstü kişilerde karar daha ayrıntılı bir ekip değerlendirmesiyle ve kişiye özel verilir.

Bu durumla yaşamak

Ameliyat sonrası hayat yeni bir düzene geçiş demektir. İlk haftalarda sıvı ve yumuşak gıdalarla başlanır, zamanla normal besinlere geçilir. Küçük porsiyonlar, yavaş yemek, iyi çiğnemek ve öğün aralarında su içmek günlük rutinin parçası olur. Vitamin ve mineral desteklerini düzenli almak, kontrolleri aksatmamak ve kan tahlillerini yaptırmak uzun vadeli sağlığın temelidir. Pek çok kişi ilk aylarda hızlı, sonrasında daha yavaş kilo verir; bu beklenen bir durumdur.

Yaşam tarzı ipuçları

• Öğünleri atlamamak ve düzenli saatlerde yemek
• Yemek yerken acele etmemek, lokmaları iyi çiğnemek
• Yemekle birlikte sıvı almak yerine öğün aralarında su içmek
• Alkol ve tütünden uzak durmak
• Haftada en az birkaç gün düzenli yürüyüş yapmak, zamanla direnç egzersizleri eklemek
• Düzenli uyku ve stres yönetimi
• Seyahat ve davetlerde porsiyonlara ve yeme hızına dikkat etmek

Diyet ve egzersiz

Ameliyat sonrası beslenmenin temeli protein ağırlıklı, yeterli sıvı içeren ve vitamin-mineral yönünden desteklenmiş bir düzendir. Diyetisyeniniz size öğün sayısını, porsiyonları ve uygun besinleri kişiye özel anlatır. Egzersiz, kas kaybını önlemenin ve kilo kaybını kalıcı kılmanın en önemli parçasıdır: yürüyüşle başlayıp zamanla hafif ağırlık ve direnç hareketleri eklemek faydalıdır. Yeni bir egzersiz programına başlamadan önce hekiminize danışın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Ameliyat bedende olduğu kadar duygularda da değişiklik yaratır. Bazı kişiler hızlı kilo kaybıyla sevinirken, bazıları yeme alışkanlıklarını kaybetmiş gibi hissedebilir; yemekle kurulan duygusal bağın yerini doldurmak zaman alabilir. Beden imajı, ilişkiler ve özgüvenle ilgili dalgalanmalar görülebilir. Bu duygular normaldir ve konuşulabilir. Kendinizi uzun süre üzgün, kaygılı veya umutsuz hissediyorsanız bir ruh sağlığı uzmanından destek isteyin; kriz anlarında acil yardım hizmetlerine başvurmaktan çekinmeyin.

Önleme

Obezitenin kendisi büyük ölçüde önlenebilir; böylece obezite cerrahisine duyulan ihtiyaç da azalır. Sağlıklı ve dengeli beslenme, düzenli hareket, yeterli uyku ve stres yönetimi çocukluktan itibaren kazanılması gereken alışkanlıklardır. Sağlık Bakanlığı'nın sağlıklı beslenme ve hareketli yaşam önerileri bu konuda yol göstericidir. Ailece yemek düzenini değiştirmek, ekran süresini sınırlamak ve birlikte yürüyüş yapmak en etkili adımlardır.

Aşılar

Obezite cerrahisiyle doğrudan ilgili özel bir aşı yoktur. Ancak ameliyat sonrası dönemde ve genel sağlık için yetişkin aşı takviminizi (grip, zatürre, hepatit gibi) hekiminizle gözden geçirmeniz önerilir.

Tarama programları

Aile hekiminizde yılda en az bir kez boy, kilo ve bel çevresi ölçümü yaptırmak, kan şekeri, kolesterol ve tansiyon kontrolü yaptırmak obeziteyi ve eşlik eden hastalıkları erken fark etmeyi sağlar. Ailede obezite, şeker hastalığı veya kalp hastalığı varsa bu kontroller daha da önemlidir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Tip 2 şeker hastalığı ve insülin direnci
• Yüksek tansiyon, kolesterol yüksekliği ve kalp-damar hastalıkları
• Uyku apnesi ve gündüz aşırı uyku hali
• Karaciğerde yağlanma
• Diz ve kalça eklemlerinde aşınma, bel ağrısı
• Safra kesesi taşı riskinde artış
• Bazı kanser türlerinde artmış risk
• Depresyon, kaygı ve sosyal izolasyon
• Günlük yaşam kalitesinde belirgin düşüş

Uzun vadeli görünüm

Obezite cerrahisi, uygun kişilerde uzun süreli ve anlamlı kilo kaybı sağlayabilen, eşlik eden hastalıkların seyrini iyileştirebilen bir tedavidir. Ancak sihirli bir çözüm değildir: sonucu belirleyen şey ameliyat sonrası beslenme düzeni, vitamin kullanımı, düzenli hareket ve kontrollerdir. Ameliyatın kendine ait riskleri de vardır ve bunlar ekiple açıkça konuşulmalıdır. Doğru kişi, doğru hazırlık ve iyi bir takip ile pek çok hasta daha sağlıklı ve daha aktif bir yaşama adım atar. Sizin için en doğru yolun ne olduğunu hekiminizle birlikte belirleyebilirsiniz.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.