Kanser Tedavisi: Bilmeniz Gerekenler

Genel Bakış

Kanser, vücudumuzdaki hücrelerin kontrolden çıkarak çoğalmasıyla ortaya çıkan bir hastalık grubudur. Kanser tedavisi ise bu hücreleri durdurmak, yok etmek veya hastalığı uzun süre kontrol altında tutmak için yapılan tüm tıbbi çalışmaların adıdır. Tedavi denince tek bir yöntem akla gelmemelidir; çoğu zaman cerrahi, ışın tedavisi ve ilaç tedavileri birlikte, kişiye özel bir plan içinde kullanılır. Bu planı genellikle onkoloji (kanser tedavisiyle ilgilenen tıp dalı) uzmanları ve bir ekip birlikte hazırlar. Kanser tedavisi uzun bir yolculuk olabilir; amaç yalnızca hastalığı yenmek değil, aynı zamanda yaşam kalitesini olabildiğince yüksek tutmaktır.

Kanser dünyada ve Türkiye'de sık görülen bir hastalık grubudur. Sağlık Bakanlığı verilerine göre ülkemizde her yıl çok sayıda kişiye kanser tanısı konuyor. Bu, yalnız kalmadığınız anlamına gelir: bu yoldan geçmiş, tedavi görmüş ve hayatına devam eden pek çok insan var.

Kanser her yaştan insanı etkileyebilir; ancak yaş ilerledikçe görülme sıklığı artar. Çocuklarda da görülebilir, fakat çocukluk çağı kanserleri farklı türlerdedir ve tedaviye yanıtları yetişkinlerden farklıdır. Aile geçmişi, yaşam tarzı ve çevresel etkenler riski etkileyebilir; yine de kanser tanısı alan hiç kimse bunu 'kendi hatası' olarak görmemelidir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Açıklanamayan ve sürekli yorgunluk, halsizlik
• İstemsiz kilo kaybı veya iştah azalması
• Uzun süren, geçmeyen ağrılar
• Vücutta ele gelen şişlik ya da kitle
• Geçmeyen öksürük, ses kısıklığı veya nefes darlığı
• Dışkılama veya idrar alışkanlıklarında değişiklik
• Açıklanamayan kanama veya morarma
• Gece terlemeleri, tekrarlayan ateş
• Ciltte yeni bir ben veya var olan bende değişiklik
• Yara ya da yaraların iyileşmemesi

Çocuklarda belirtiler

• Sık ve açıklanamayan ateş
• Nedeni bulunamayan morluklar, burun veya diş eti kanamaları
• Karın şişliği, kabızlık ya da idrar sorunları
• Yürümede değişiklik, bacak ağrısı, topallama
• Baş ağrısıyla birlikte sabah kusmaları
• Gözde kayma, görme değişikliği veya göz bebeğinde beyazlık
• İştahsızlık ve kilo kaybı, halsizlik
• Boylama veya gelişmede yavaşlama

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Yorgunluğun 'yaşlılığa bağlı' sanılıp göz ardı edilmesi
• İştahsızlık, kilo kaybı ve güçsüzlük
• Yeni başlayan kabızlık, idrar sorunları veya karın ağrısı
• Unutkanlık, kafa karışıklığı gibi belirtilerin ani kötüleşmesi
• Kalp, şeker, tansiyon gibi mevcut hastalıkların dengesinin bozulması
• Düşme sıklığının artması

Nedenler

Ana nedenler

• Hücrelerin genetik yapısında (DNA) zamanla oluşan hasarlar
• Hücrelerin normalde programlı şekilde ölmesi gerekirken ölmeyip çoğalmaya devam etmesi
• Bazı virüslerin (örneğin HPV, hepatit B ve C) uzun vadede hücrelerde değişime yol açması
• İyonlaştırıcı ışınlara (radyasyon) uzun süre maruz kalma
• Bazı kimyasallara ve çevresel etkenlere uzun süreli temas

Risk faktörleri

• Sigara ve tütün ürünleri kullanımı
• Aşırı alkol tüketimi
• Obezite (aşırı kilo) ve hareketsiz yaşam
• Sağlıksız beslenme; işlenmiş gıdaların fazla tüketimi
• Güneşte korunmasız uzun süre kalma, solaryum kullanımı
• Ailede belirli kanser türlerinin görülmesi
• İleri yaş
• Bazı kronik enfeksiyonlar ve uzun süreli iltihaplı hastalıklar
• Bazı mesleklerde zararlı maddelere maruz kalma

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Açıklanamayan ve durmayan kanama
• Hızlı büyüyen şişlik veya kitle
• Uzun süren ateş, gece terlemesi ve kilo kaybı birlikteyse
• Nefes darlığı veya yutma güçlüğü
• Yeni ve geçmeyen şiddetli ağrı
• Ciltte hızla değişen bir ben veya iyileşmeyen yara

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Birkaç haftadan uzun süren yorgunluk veya halsizlik
• Geçmeyen öksürük veya ses kısıklığı
• İştah ve kilo değişiklikleri
• Dışkılama veya idrar alışkanlıklarındaki kalıcı değişiklikler
• Ailede kanser öyküsü varsa tarama programları hakkında bilgi almak
• Tedavi görüyorsanız yan etkilerin değerlendirilmesi

Tanı

Kanser tanısı genellikle birkaç adımda konur. Önce doktorunuz sizi dinler, muayene eder ve gerekirse kan testleri ile görüntüleme ister. Kesin tanı için çoğu zaman biyopsi (küçük bir doku parçası alınıp mikroskopta incelenmesi) gerekir. Ardından kanserin türü, hücrelerin özellikleri ve ne kadar yayıldığı (evre) belirlenir. Bu bilgiler, size en uygun tedavi planının seçilmesi için gereklidir.

Yapılabilecek testler

• Fizik muayene ve sağlık geçmişinin değerlendirilmesi
• Kan testleri (kan sayımı, organ fonksiyonları, bazı belirteçler)
• Ultrason, röntgen, bilgisayarlı tomografi, manyetik rezonans gibi görüntüleme yöntemleri
• Biyopsi ve patolojik inceleme (dokunun mikroskopta değerlendirilmesi)
• Evreleme için ek görüntüleme veya gerektiğinde PET gibi ileri tetkikler
• Bazı durumlarda genetik ve moleküler testler (tedavi seçimine yardımcı olur)

Randevunuzda neler beklenir

Tanı süreci sizin için hem bedensel hem duygusal olarak yorucu olabilir. Test sonuçlarını beklemek kaygı vericidir; bu çok doğaldır. Randevularınıza bir yakınınızla gitmek, sorularınızı önceden not almak ve anlamadığınız her şeyi sormak süreci kolaylaştırır. Sonuçlar hakkında bilgi almak için doktorunuzla yeterli zaman ayırabileceğiniz bir görüşme planlamanızı öneririz.

Tedavi

Kanser tedavisi kişiye göre planlanır. Amaç kanser hücrelerini yok etmek, hastalığı kontrol altına almak, belirtileri azaltmak ve yaşam kalitesini korumaktır. Çoğu zaman tek bir yöntem yerine birkaç yöntem sırayla veya birlikte kullanılır. Tedavi ekibinizde onkolog, cerrah, radyasyon onkolojisi uzmanı, hemşire, diyetisyen, psikolog ve fizyoterapist gibi farklı kişiler yer alabilir. Tedavi planı zaman içinde değişebilir; bu, bir başarısızlık değil, duruma göre uyum sağlamanın normal bir parçasıdır.

Evde kişisel bakım

• Doktorunuzun önerdiği kontrol randevularını ve tetkikleri aksatmayın.
• Yan etkileri (ateş, ağrı, bulantı, yorgunluk, uyku sorunları) not edin ve ekibinize bildirin.
• Bol su içmeye ve dengeli beslenmeye özen gösterin; iştahınız azsa küçük ve sık öğünler deneyin.
• Ellerinizi sık yıkayın; kalabalık ve kapalı ortamlarda maske kullanımı konusunda ekibinize danışın.
• Dinlenmeyi ihmal etmeyin, ama gücünüz ölçüsünde hareket etmeye çalışın.
• Cildinizi koruyun: güneşten, sıcak sudan ve tahriş edici ürünlerden kaçının.
• Kullandığınız tüm ilaçları, bitkisel ürünleri ve takviyeleri doktorunuza söyleyin.
• Sorularınızı ve endişelerinizi yazın; görüşmelere yanınızda birini götürmeyi düşünün.

Tıbbi tedaviler

Tedavi yöntemleri kanserin türüne ve evresine göre seçilir. Başlıca yaklaşımlar şunlardır: cerrahi (tümörün ve çevresindeki dokunun alınması), radyoterapi yani ışın tedavisi (yüksek enerjili ışınlarla kanser hücrelerinin hedeflenmesi), kemoterapi (kanser hücrelerini durdurmaya veya öldürmeye çalışan ilaç tedavisi), hedefe yönelik tedaviler (kanser hücrelerindeki belirli özellikleri hedef alan ilaçlar), immünoterapi (bağışıklık sistemini destekleyerek vücudun kendi savunmasını güçlendiren tedaviler) ve hormon tedavisi (bazı kanser türlerinde hormonların etkisini azaltan yaklaşım). Bunlara ek olarak destekleyici tedaviler ağrıyı, bulantıyı, uyku sorunlarını ve diğer yan etkileri hafifletmeyi amaçlar. Hangi yöntemin, hangi sırayla ve ne kadar süreyle uygulanacağına sizin ekibiniz karar verir; bu karar sizin değerleriniz ve tercihleriniz de dikkate alınarak verilmelidir. Bu metin hiçbir ilaç adı, dozu veya markası önermez; böyle bir öneri yalnızca sizi takip eden sağlık ekibinden gelmelidir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Cerrahi, kanserin bulunduğu bölgeden alınması gerektiğinde düşünülür. Erken evrelerde tek başına yeterli olabilirken, bazı durumlarda öncesinde veya sonrasında ışın ya da ilaç tedavisiyle birlikte planlanır. Ameliyat bazen tümörü küçültmek ya da belirtileri azaltmak için de yapılabilir. Ameliyat önerilip önerilmeyeceği kanserin türü, yeri, evresi ve genel sağlık durumunuza göre değişir; bu kararı cerrahınızla ayrıntılı konuşmanız önemlidir.

Bu durumla yaşamak

Tedavi sürecinde günler inişli çıkışlı olabilir. Bazı günler kendinizi daha iyi, bazı günler daha yorgun hissedebilirsiniz; bu dalgalanmalar normaldir. Enerjinizi en çok nerede harcamak istediğinizi düşünün ve önceliklerinizi buna göre belirleyin. Küçük ve gerçekçi hedefler koymak, kendinize karşı nazik olmak ve yardım istemeyi öğrenmek bu dönemde çok işe yarar. Unutmayın: dinlenmek tembellik değil, tedavinin bir parçasıdır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli ama hafif bir uyku rutini oluşturun.
• Sigara ve alkolden uzak durun; bırakmak için destek isteyin.
• Güneşte korunun; şapka, gölge ve koruyucu ürünler kullanın.
• Evde ve çevrenizde güvenli bir düzen kurun (kablo, halı, ışık gibi düşme risklerini azaltın).
• Sosyal bağlarınızı koruyun; ama 'hayır' demeyi de öğrenin.
• Seyahat veya kalabalık ortam planlarınızı ekibinize danışarak yapın.

Diyet ve egzersiz

Beslenme konusunda tek bir 'mucize' gıda yoktur; önemli olan dengeli ve düzenli beslenmektir. İştahınız azaldığında küçük porsiyonlarla sık sık yemek daha kolay olabilir. Protein ve sebze-meyve ağırlıklı bir düzen genellikle önerilir; ancak sizin durumunuza özel bir plan için diyetisyenden destek almanız en doğrusudur. Hareket konusunda da gücünüz ölçüsünde yürüyüş veya hafif egzersizler faydalıdır. Yeni bir egzersiz programına başlamadan önce mutlaka doktorunuza danışın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Kanser tanısı ve tedavisi kaygı, üzüntü, öfke, umutsuzluk veya suçluluk gibi yoğun duygular getirebilir. Bu duyguları hissetmek zayıflık değildir. Uyku bozukluğu, sürekli endişe veya günlük işleri yapamama hali haftalarca sürüyorsa profesyonel destek almak çok önemlidir; psikolog, psikiyatrist veya hastanenin psiko-onkoloji birimi size yardımcı olabilir. Kendinize zarar verme düşünceleri veya hayattan tamamen kopma hissi yaşarsanız lütfen beklemeden yardım isteyin: en yakın acil sağlık hizmetine başvurabilir veya acil çağrı numarasını arayabilirsiniz. Yalnız kalmayın; konuşmak iyileştirir.

Önleme

Her kanser tamamen önlenemez; ancak önemli bir kısmında riski azaltmak mümkündür. Sigara içmemek, alkolü sınırlamak, sağlıklı kiloda kalmak, düzenli hareket etmek, güneşten korunmak ve tarama programlarına katılmak en etkili adımlardır. Sağlık Bakanlığı'nın önerdiği tarama programları hakkında bilgi almak için aile hekiminize veya Kanser Erken Teşhis, Tarama ve Eğitim Merkezlerine (KETEM) başvurabilirsiniz.

Aşılar

Bazı enfeksiyonlar kanser riskini artırabildiği için aşılar koruyucu olabilir. Hepatit B aşısı karaciğer kanseri riskini azaltmaya yardımcı olur; HPV aşısı ise rahim ağzı ve bazı diğer kanser türlerine karşı koruma sağlar. Hangi aşının sizin veya çocuğunuzun yaşına uygun olduğunu aile hekiminize sorabilirsiniz.

Tarama programları

Tarama testleri, kişide henüz belirti yokken hastalığı erken yakalamayı amaçlar. Türkiye'de Sağlık Bakanlığı programları kapsamında meme kanseri (mamografi), rahim ağzı kanseri (HPV testi veya smear) ve kalın bağırsak kanseri (gaitada gizli kan testi ve gerektiğinde kolonoskopi) için taramalar önerilmektedir. Hangi yaşta, hangi sıklıkla taranacağınızı öğrenmek için aile hekiminize danışmanız yeterlidir. Tarama sonucu şüpheli çıkarsa panik yapmayın; ek testlerle değerlendirilir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Kanser hücrelerinin çevre dokulara ve uzak organlara yayılması (metastaz)
• Etkilenen organın işlevini bozması
• Şiddetli ağrı, yorgunluk ve kilo kaybı
• Enfeksiyonlara ve kanamalara yatkınlığın artması
• Günlük yaşam aktivitelerinin kısıtlanması ve yaşam kalitesinin düşmesi

Uzun vadeli görünüm

Kanser tedavisinde son yıllarda çok önemli ilerlemeler sağlandı. Birçok kanser türünde erken tanı ve uygun tedaviyle uzun süreli kontrol, hatta tam iyileşme mümkün olabiliyor. Bazı kanserler artık kronik hastalıklar gibi yönetilebiliyor. Her kişinin durumu farklıdır; bu yüzden genel istatistikler yerine kendi durumunuzla ilgili gerçekçi ve umut veren bilgiyi tedavi ekibinizden almanız en doğrusudur. Umut, tedavinin önemli bir parçasıdır ve doğru destekle bu yolculuk daha yönetilebilir hale gelir.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.