ERP Terapisi (Maruz Kalma ve Tepki Önleme Terapisi) Nedir?

Genel Bakış

ERP terapisi, açılımı "Maruz Kalma ve Tepki Önleme" olan bir konuşma tedavisidir. Bilişsel davranışçı terapi (yani düşünce ve davranışları birlikte ele alan bir terapi yaklaşımı) ailesinin bir parçasıdır ve en çok obsesif kompulsif bozuklukta (OKB) kullanılır. OKB'de kişinin aklına istem dışı, rahatsız edici düşünceler gelir (bunlara obsesyon denir) ve kişi bu düşüncelerin verdiği sıkıntıyı azaltmak için bazı davranışları tekrar tekrar yapar (bunlara kompulsiyon denir). ERP'de iki adım vardır: "maruz kalma", korkulan durumun ya da düşüncenin güvenli ve kontrollü bir şekilde üzerine gitmek; "tepki önleme" ise rahatlamak için yaptığın o tekrarlayan davranışı bir süre yapmamaktır. Zamanla beyin, o sıkıntının kendiliğinden azaldığını öğrenir ve tekrarlayan davranışlara ihtiyaç azalır.

OKB toplumda yaygın görülen bir durumdur; dünya genelinde her 100 kişiden yaklaşık 1-2'sini yaşamı boyunca etkilediği tahmin edilmektedir. ERP de bu nedenle sık başvurulan, iyi bilinen bir tedavi yöntemidir.

OKB her yaşta, her cinsiyette ve her kesimden insanda görülebilir. Çoğu zaman çocukluk ya da gençlik döneminde başlar, ancak yetişkinlikte ve ileri yaşlarda da ortaya çıkabilir. ERP terapisi çocuklar, gençler, yetişkinler ve yaşlılar için uyarlanarak uygulanabilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Aklına istem dışı gelen, rahatsız edici ve gitmeyen düşünceler ya da görüntüler
• Kir ve mikrop bulaşacağı korkusuyla aşırı yıkanma ya da temizlik yapma
• Ocağı, kapıyı, ütüyü defalarca kontrol etme ihtiyacı
• Bir şeyleri belirli bir düzende, simetride tutma zorunluluğu hissi
• Belirli sayılarda sayma, belirli kelimeleri içinden tekrarlama gibi zihinsel ritüeller
• Kendine ya da sevdiklerine zarar vermekten aşırı korkma ve bunu engellemek için törensel davranışlar yapma
• Sürekli başkalarından güvence isteme ("Emin misin, bir şey olmaz değil mi?")
• Bu düşünce ve davranışların zaman alması, yorucu olması ve kişinin bunları durduramadığını hissetmesi

Çocuklarda belirtiler

• Anne babaya aynı soruyu tekrar tekrar sorma ve verilen cevapla rahatlayamama
• Ödevini, çantasını ya da oyuncaklarını defalarca kontrol etme
• Belirli bir sırayla yapılması gereken ritüeller ve bu bozulunca huzursuzluk yaşama
• Kirlenme korkusu nedeniyle el yıkamanın uzaması, tuvalete gitmekten kaçınma
• Okula gitmekte zorlanma, derslere odaklanamama, aşırı sinirlilik ya da içe kapanma
• Bu durumu anlatmakta zorlanma; çoğu zaman "neden yaptığını bilmiyorum" şeklinde ifade etme

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Belirtiler farklı görünebilir: eşyaları biriktirme, gereksiz kontrol etme, sağlıkla aşırı uğraşma
• Yaşla birlikte artan kaygı, uykusuzluk ve huzursuzlukla birlikte görülebilmesi
• Depresyon ya da unutkanlıkla karışabilmesi
• Utanç duygusu nedeniyle yardım istemekten çekinme
• Emeklilik, eş kaybı, hastalık gibi yaşam değişiklikleriyle belirtilerin alevlenebilmesi

Nedenler

Ana nedenler

• OKB'nin tek ve kesin bir nedeni bilinmemektedir; birden fazla etkenin bir araya gelmesiyle oluştuğu düşünülmektedir.
• Beyindeki sinir hücreleri arasındaki kimyasal iletişimin (serotonin gibi) işleyişindeki farklılıklar
• Aileden gelen genetik yatkınlık
• Öğrenme ve çevre: kaygının bir davranışla kısa süreliğine azalması ve beynin bu davranışı "çözüm" olarak kaydetmesi
• Stresli yaşam olayları, travmatik deneyimler ya da büyük değişim dönemleri

Risk faktörleri

• Ailede OKB, kaygı bozukluğu ya da tik bozukluğu öyküsü
• Çocukluk çağında geçirilmiş bazı enfeksiyonlar ve bununla ilişkili ani başlangıç (hekime danışılmalıdır)
• Yoğun stres dönemleri: sınav, iş değişikliği, taşınma, kayıp
• Doğum sonrası dönem
• Başka bir kaygı bozukluğu ya da depresyon öyküsü

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Kendine zarar verme ya da intihar düşünceleri varsa hemen 112'yi arayın
• Belirtiler aniden ve hızla ağırlaştıysa
• Kişi kendine ya da çevresine zarar vermekten korkuyorsa
• Günlük yaşam tamamen durduysa, kişi yalnız kalamıyorsa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Tekrarlayan düşünce ve davranışlar gün içinde belirgin zaman alıyorsa
• Bu durum iş, okul, aile ya da arkadaşlık ilişkilerini zorlaştırıyorsa
• Sürekli güvence isteme, kontrol etme ya da temizlik yapma ihtiyacı artıyorsa
• Kaygı nedeniyle bazı yerlerden, durumlardan ya da eşyalardan kaçınıyorsa
• Çocuğunuzda bu tür belirtiler fark ettiyseniz

Tanı

Tanı genellikle bir hekimin (aile hekimi, psikiyatrist ya da klinik psikolog) seninle yaptığı ayrıntılı bir görüşmeyle konur. Hekim düşüncelerinin içeriğini, ne kadar zaman aldığını, nelerden kaçındığını ve bunların günlük yaşamını nasıl etkilediğini sorar. Bazı durumlarda benzer belirtiler yapabilen başka nedenlerin (örneğin tiroid sorunları, bazı ilaçların etkileri, kaygı bozuklukları) dışlanması için ek değerlendirme istenebilir. ERP terapisi, tanı konduktan ve uygunluk değerlendirildikten sonra planlanır.

Yapılabilecek testler

• Ayrıntılı öykü ve belirti görüşmesi
• Standart soru formları ve ölçekler (belirtilerin şiddetini ve seyrini anlamak için)
• Gerekirse kan testleri (tiroid işlevleri gibi başka nedenleri dışlamak için)
• Gerekirse nörolojik muayene ya da ek değerlendirme
• Çocuklarda aile ve öğretmen görüşmelerinden bilgi alma

Randevunuzda neler beklenir

İlk görüşme genellikle 45-60 dakika sürer ve bir sohbet havasında geçer. Anlattıklarınız yargılanmadan dinlenir; aklınıza gelen düşünceleri olduğu gibi söylemekten çekinmenize gerek yoktur. Değerlendirme sonunda hekim, ERP'nin sizin için uygun olup olmadığını ve nasıl bir yol izleneceğini birlikte konuşur.

Tedavi

ERP, kişiye özel hazırlanan bir planla ilerler. Terapistinle birlikte, sıkıntı veren durumların küçükten büyüğe sıralandığı bir liste yapılır. Sonra bu durumlarla, güvenli ve kontrollü biçimde, adım adım yüzleşirsin ve rahatlama sağlayan tekrarlayan davranışı bir süre yapmamayı denersin. Kaygı başta yükselebilir; bu beklenen bir durumdur ve bedenin zamanla bu kaygıya alıştığını, kaygının kendiliğinden düştüğünü fark edersin. Terapi genellikle haftada bir yapılan görüşmelerle, evde yapılan küçük alıştırmalarla desteklenerek ilerler. İlaç kullanıyorsanız ERP onun yerini almaz; tedaviler hekimin değerlendirmesine göre birlikte planlanabilir.

Evde kişisel bakım

• Terapistinle birlikte belirlenen ev alıştırmalarını düzenli yapmak
• Kaygıyı 0-10 arası puanlayarak not etmek; böylece zamanla azaldığını somut olarak görmek
• Güvence isteme davranışını fark etmek ve yavaş yavaş azaltmak
• Uyku düzenini korumak, aynı saatlerde yatıp kalkmak
• Kafein ve enerji içeceklerini azaltmak; kaygıyı artırabilir
• Alkol ve benzeri maddelerden uzak durmak; kaygıyı uzun vadede artırır
• Kendi kendine teşhis koymadan, yalnızca hekimin önerdiği şekilde ilerlemek

Tıbbi tedaviler

Tedavinin temelini psikolojik tedaviler, özellikle ERP ve bilişsel davranışçı terapi oluşturur. Hekim uygun görürse ilaç tedavisi de gündeme gelebilir; hangi ilacın uygun olduğuna, dozuna ve süresine yalnızca hekim karar verir. Bu içerikte ilaç adı ya da doz bilgisi yer almaz; ilaçlar konusunda mutlaka hekiminize ve eczacınıza danışın. Çoğu kişi için düzenli takip, sabır ve terapiyle birlikte yürütülen yaşam düzenlemeleri en etkili yoldur. Tedaviye başlamadan önce hekiminize tüm sağlık durumunuzu ve kullandığınız ilaçları bildirin.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

ERP terapisi için cerrahi bir tedavi yoktur. Cerrahi yöntemler bu yaklaşımın parçası değildir. Çok nadir ve çok dirençli durumlarda uzmanlar farklı seçenekleri tartışabilir, ancak bu yalnızca kapsamlı bir uzman değerlendirmesiyle karar verilecek bir konudur.

Bu durumla yaşamak

ERP süreci bir maraton gibidir; inişler ve çıkışlar olması normaldir. Bazı günler alıştırmalar kolay, bazı günler zor gelir. Önemli olan mükemmel olmak değil, düzenli olarak denemeye devam etmektir. Zorlandığın günlerde bunu terapistine anlatmak, planın buna göre ayarlanmasını sağlar. Belirtilerin arttığı dönemlerde kendine karşı nazik ol ve küçük adımlarla ilerlemeyi sürdür.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli uyku ve dinlenme saatleri oluşturmak
• Gün içine kısa molalar ve nefes egzersizleri eklemek
• Sosyal bağlantıları sürdürmek; içe kapanmak kaygıyı besleyebilir
• Ekran ve haber tüketimini sınırlamak
• Alıştırmaları günlük tutarak takip etmek
• Aile ve yakınlarına ne yaşadığını sade bir dille anlatmak

Diyet ve egzersiz

Özel bir diyet gerekmez; dengeli ve düzenli beslenmek, öğün atlamamak genel iyi hali destekler. Kafein, enerji içecekleri ve aşırı şeker kaygıyı artırabileceği için ölçülü tüketmek faydalı olabilir. Haftada birkaç gün tempolu yürüyüş gibi orta düzeyde hareket, stresle baş etmeye yardımcı olur. Yoğun egzersize başlamadan önce sağlık durumunuza uygun olduğunu hekiminizle konuşun.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

OKB belirtileri yorucu olabilir; kişi kendini yorgun, utanmış ya da yalnız hissedebilir ve depresyon eşlik edebilir. Bu duygular anlaşılır ve tedavinin bir parçası olarak konuşulabilir. Eğer kendine zarar verme ya da intihar düşünceleri aklına gelirse, bunu ertelemeden bir yakınına söyle ve hemen 112'yi ara ya da en yakın acil servise başvur. Yalnız değilsin; yardım istemek en doğru adımdır.

Önleme

OKB'yi tamamen önlemenin kesin bir yolu bilinmemektedir. Ancak belirtiler erken fark edildiğinde ve doğru destek alındığında gidişat çok daha iyi yönetilebilir. Stresle baş etme becerileri geliştirmek, düzenli uyku ve destekleyici ilişkiler, genel ruh sağlığını korumaya yardımcı olur. Belirtiler tekrarlarsa, daha önce işe yarayan yöntemleri hatırlayıp yeniden destek istemekten çekinmeyin.

Aşılar

Bu konuyla doğrudan ilişkili bir aşı yoktur. Genel sağlığınız için yaşına ve durumuna uygun önerilen aşılar konusunda aile hekiminize danışabilirsiniz.

Tarama programları

OKB için toplum genelinde uygulanan rutin bir tarama testi yoktur. Ancak belirtileri fark etmek önemlidir; kendinizde ya da çocuğunuzda tekrarlayan kontrol etme, yıkanma, güvence isteme gibi durumlar fark ederseniz bir hekime danışmanız erken destek almanızı sağlar.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Belirtilerin zamanla artması ve gün içinde daha çok zaman alması
• İş, okul ve günlük sorumluluklarda zorlanma
• Arkadaşlık ve aile ilişkilerinde yıpranma, sosyal hayattan çekilme
• Depresyon ve yoğun kaygı belirtilerinin eklenmesi
• Uyku ve iştah düzeninin bozulması
• Kendini yetersiz ve yalnız hissetme, umutsuzluk
• Nadiren alkol ya da başka maddelere yönelme

Uzun vadeli görünüm

ERP, OKB için umut veren, iyi araştırılmış bir tedavidir ve birçok kişi bu terapiyle belirtilerini belirgin biçimde azaltır. Herkesin süreci farklıdır; bazıları hızlı ilerler, bazıları daha uzun zamana ihtiyaç duyar. Zorlanmalar olması tedavinin işe yaramadığı anlamına gelmez. Doğru destek, sabır ve düzenli takip ile yaşam kalitesi belirgin şekilde iyileşebilir.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.