Unutkanlık ve Hafıza Kaybı

Genel Bakış

Hafıza kaybı, bilgileri, isimleri ya da yaşananları hatırlamakta zorlanmak demektir. Herkes zaman zaman unutkan olabilir: anahtarları nereye koyduğunuzu bilememek, bir ismi dilinizin ucunda bulamamak gibi. Bu tür küçük unutkanlıklar çoğu zaman normaldir ve dinlenmek, dikkatinizi toplamak ya da biraz düzen kurmakla azalır. Ancak unutkanlık günlük hayatınızı etkilemeye başlıyorsa, artıyorsa veya sizi ya da yakınlarınızı endişelendiriyorsa bunun nedenini bir hekimle konuşmak önemlidir. Unutkanlık bir hastalık adı değil, bir belirtidir; arkasında birçok farklı neden olabilir ve bu nedenlerin bir kısmı kolayca düzeltilebilir.

Evet, çok yaygındır. Yetişkinlerin büyük bir kısmı zaman zaman unutkanlıktan yakınır ve bu şikâyet aile hekimlerine en sık başvurulan konulardan biridir. Yaş ilerledikçe unutkanlık biraz artabilir; ama bunun ne kadarının normal yaşlanma, ne kadarının tedavi edilebilir bir neden olduğunu ancak bir hekim değerlendirebilir.

Herkesi etkileyebilir. Yoğun stres altındaki gençlerde, yeni bebek sahibi olanlarda, uykusuz kalanlarda sık görülür. 65 yaş üzerindeki kişilerde daha sık fark edilir. Ayrıca depresyon, kaygı bozukluğu, bazı uzun süreli hastalıkları olanlar ve çok sayıda ilaç kullanan kişiler daha fazla risk altındadır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• İsimleri, özellikle yeni tanıştığınız kişilerin isimlerini unutmak
• Eşyaları (anahtar, gözlük, telefon, cüzdan) nereye koyduğunuzu hatırlayamamak
• Randevuları, ödemeleri veya alışveriş listesini unutmak
• Kelime bulmakta zorlanmak, cümlenin ortasında takılmak
• Aynı soruyu veya aynı hikâyeyi kısa süre içinde tekrar etmek
• Bir işi yaparken dikkatin kolayca dağılması, odaktan çıkmak
• Yeni bilgileri öğrenmenin eskisinden daha zor gelmesi
• Yapılacakları hatırlamak için not almaya eskisinden çok daha fazla ihtiyaç duymak

Çocuklarda belirtiler

• Çocuklarda unutkanlık genellikle dikkatle ilgilidir; ders materyallerini, ödevleri ya da eşyalarını unutmak sık görülür
• Yetersiz uyku, uzun ekran süresi ve yoğun ders programı unutkanlığı artırabilir
• Okulda öğrenmede belirgin zorlanma, dersleri takip edememe
• Sık sık dalıp gitme, verilen yönergeleri tamamlayamama
• Stres, kaygı ya da okulda yaşanan zorluklar unutkanlık gibi görünebilir
• Belirgin ve sürekli bir gerileme varsa bir çocuk hekimine danışmak önemlidir

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Yaşla birlikte isim ve kelime hatırlamanın biraz yavaşlaması olağandır
• Günlük işleri (yemek, ilaç, fatura) takip etmekte zorlanmak daha dikkat çekici bir işarettir
• Alışılmış bir yolda kaybolmak veya tanıdık yerde yön bulmakta zorlanmak
• İlaçlarını karıştırmak, dozları atlamak ya da ilacı iki kez almak
• Para hesabı, alışveriş ya da bütçe takibinde yeni ortaya çıkan zorlanma
• Kişilik veya davranış değişiklikleri: içe kapanma, ilgisizlik, kolay sinirlenme
• Randevuları, sohbetleri ya da yakın zamanda olan olayları tamamen unutmak

Nedenler

Ana nedenler

• Stres, kaygı ve zihinsel yorgunluk: dikkat dağıldığında bilgi kaydedilemez ve unutulur
• Yetersiz uyku veya uyku apnesi (uykuda soluk durmaları) gibi uyku bozuklukları
• Depresyon: isteksizlik ve dikkat azalması hafıza sorunu gibi görünebilir
• Vitamin eksiklikleri, özellikle B12 vitamini ve D vitamini eksikliği
• Tiroit bezinin az ya da çok çalışması
• Bazı ilaçların yan etkileri, özellikle sakinleştirici veya uyku getiren ilaçlar ve çok sayıda ilacın bir arada kullanımı
• Alkol kullanımı ve madde kullanımı
• Kafa travması (beyin sarsıntısı) öyküsü
• Beyin damar hastalıkları ve inme
• Beyinde biriken sorunlar sonucu gelişen nörolojik hastalıklar (Alzheimer hastalığı ve benzeri demans türleri dahil)
• Beyin enfeksiyonları, tümörler veya beyin omurilik sıvısı ile ilgili nadir durumlar
• Böbrek, karaciğer hastalıkları ve şeker hastalığı gibi bedensel hastalıkların dengesiz seyri

Risk faktörleri

• İleri yaş
• Ailede hafıza sorunu veya demans öyküsü
• Yüksek tansiyon, yüksek kolesterol ve şeker hastalığı
• Sigara kullanımı
• Hareketsiz yaşam
• İşitme kaybı ve tedavi edilmemiş görme sorunları
• Sosyal olarak yalıtılmış bir yaşam, az kitap okumak, az yeni şey öğrenmek
• Depresyon ve uzun süreli stres
• Düzensiz uyku ve tedavi edilmemiş uyku apnesi
• Geçmişte kafa yaralanması geçirmiş olmak
• Aşırı alkol kullanımı

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Unutkanlık hızla kötüleşiyorsa ve günlük hayatı birkaç gün içinde belirgin şekilde etkiliyorsa
• Ateş, enfeksiyon veya yeni bir ilaçla birlikte zihin bulanıklığı geliştiyse
• Evde güvenlik riski oluşuyorsa (ocağı açık bırakma, ilaçları karıştırma, dışarı çıkıp kaybolma)
• Unutkanlığa belirgin üzüntü, umutsuzluk veya kendine zarar verme düşünceleri eşlik ediyorsa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Unutkanlık birkaç haftadır sürüyorsa ve sizi ya da yakınlarınızı endişelendiriyorsa
• İş, okul veya ev sorumluluklarınızı eskisi gibi yerine getirmekte zorlanıyorsanız
• Aynı soruları tekrar tekrar sorduğunuzu yakınlarınız söylüyorsa
• Kelime bulma, hesap yapma veya yol bulma gibi konularda yeni zorlanmalar başladıysa
• Uyku sorunları, isteksizlik, huzursuzluk gibi şikâyetler unutkanlığa eşlik ediyorsa
• Çok sayıda ilaç kullanıyorsanız ve ilaçlarınızın hafıza üzerindeki etkisini merak ediyorsanız

Tanı

Hekiminiz önce sizi dinler: unutkanlık ne zaman başladı, neleri unutuyorsunuz, günlük hayatınızı nasıl etkiliyor? Ardından tıbbi geçmişiniz, kullandığınız ilaçlar, uyku düzeniniz ve ruh hâliniz değerlendirilir. Unutkanlığı olan kişilerin çoğu zaman kendi durumunu tam fark edememesi nedeniyle yanınızda bir yakınınızın bulunması çok değerlidir. Bu görüşmenin ardından gerekirse kan testleri ve basit zihinsel değerlendirme testleri yapılır. Amaç, unutkanlığın nedenini bulmak ve düzeltilebilir nedenleri ayırt etmektir.

Yapılabilecek testler

• Ayrıntılı öykü ve ilaç listesinin gözden geçirilmesi
• Kan sayımı ve genel kan testleri
• B12 vitamini ve D vitamini düzeyi
• Tiroit hormonları
• Kan şekeri ve şeker hastalığı ile ilgili testler
• Böbrek ve karaciğer işlev testleri
• Depresyon ve kaygı için kısa tarama soruları
• Bellek ve dikkati değerlendiren kısa, kağıt-kalem temelli zihinsel testler
• Gerekirse beyin görüntülemesi (bilgisayarlı tomografi veya manyetik rezonans)
• Uyku apnesi düşünülüyorsa uyku testi
• Nadiren, ileri değerlendirme için nöroloji veya hafıza polikliniği yönlendirmesi

Randevunuzda neler beklenir

Değerlendirme genellikle tek bir randevuda bitmez; birkaç görüşme gerekebilir. Randevuya yanınızda bir yakınınızla gelmeniz, kullandığınız tüm ilaçların (bitkisel ürünler dahil) listesini getirmeniz ve unutkanlık örneklerini not etmeniz çok yardımcı olur. Bazı testlerin sonucu birkaç gün sürebilir. Süreç boyunca endişelenmek yerine sorularınızı sormaktan çekinmeyin; hekiminiz size adım adım ne yapılacağını anlatacaktır.

Tedavi

Tedavi, unutkanlığın nedenine göre planlanır. Çoğu durumda altta yatan neden düzeltilebilir: vitamin eksikliği, tiroit sorunu, uyku bozukluğu, depresyon veya bir ilacın yan etkisi gibi. Neden bulunduğunda şikâyetler sıklıkla belirgin şekilde azalır. Nörolojik bir hastalık söz konusuysa tedavi, hastalığın seyrini yavaşlatmayı ve günlük yaşam kalitesini korumayı hedefler. Her durumda amaç, kişinin bağımsızlığını mümkün olduğunca uzun süre korumasına yardımcı olmaktır.

Evde kişisel bakım

• Her gün aynı saatlerde yatıp kalkmaya çalışın; yetişkinler için günde 7-8 saat uyku hedefleyin
• Not defteri, telefon hatırlatıcıları, takvim ve alarm gibi dış destekleri kullanmaktan çekinmeyin
• Anahtar, gözlük, cüzdan ve ilaçlar için evde sabit bir yer belirleyin
• İlaçlarınızı haftalık bir ilaç kutusuyla düzenleyin; kafanız karışıyorsa bir yakınınızdan yardım isteyin
• Gün içinde kısa molalar verin; aynı anda birden çok iş yapmamaya çalışın
• Yeni bir şey öğrenin: dil, enstrüman, el işi, bulmaca gibi zihni çalıştıran etkinlikler
• Sosyal bağlantılarınızı sürdürün; yalnız kalmak unutkanlık hissini artırabilir
• Alkol kullanımını sınırlandırın veya bırakın
• Düzenli su için, öğünlerinizi atlamayın; kan şekeri düşüklüğü dikkati azaltır

Tıbbi tedaviler

Hekiminiz önce unutkanlığa yol açabilecek durumları tedavi eder: vitamin eksikliği yerine konur, tiroit sorunu düzenlenir, depresyon veya kaygı için uygun destek planlanır, uyku bozukluğu tedavi edilir ve hafızayı etkileyebilecek ilaçlar gözden geçirilerek gerekirse değiştirilir. Nörolojik bir hastalık düşünülüyorsa nöroloji veya hafıza polikliniğine yönlendirilirsiniz; orada bilişsel (zihinsel) egzersizler, günlük yaşam düzenlemeleri ve uygun görülen durumlarda hekimin karar vereceği ilaç tedavileri gündeme gelebilir. Hangi tedavinin size uygun olduğuna yalnızca sizi değerlendiren hekim karar verebilir; lütfen kendi başınıza ilaç başlamayın veya bırakmayın.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Unutkanlık çoğu zaman ameliyat gerektirmez. Ancak çok nadir durumlarda, unutkanlığa yol açan bir beyin tümörü, beyinde kan birikmesi (hematom) veya beyin omurilik sıvısının dolaşımıyla ilgili bir sorun saptanırsa cerrahi değerlendirme gerekebilir. Böyle bir durum olup olmadığına yalnızca görüntüleme ve uzman değerlendirmesi sonrasında karar verilir.

Bu durumla yaşamak

Unutkanlıkla yaşarken en çok işe yarayan şey düzen ve dış desteklerdir. Günlük rutininizi mümkün olduğunca sabit tutun: aynı saatlerde yemek, aynı saatlerde yürüyüş, aynı yerde anahtarlar. Yapılacakları yazın, telefonunuza hatırlatıcı kurun, evinizin önemli yerlerine küçük notlar asın. Unuttuğunuzda kendinize kızmayın; bu bir irade sorunu değildir. Yakınlarınıza durumunuzu anlatın ve gerektiğinde yardım istemekten çekinmeyin.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli fiziksel hareket: haftada çoğu gün en az 30 dakika tempolu yürüyüş
• Sigara kullanıyorsanız bırakmak için destek alın
• Sosyal etkinliklere katılın: kahve buluşmaları, kurslar, gönüllü çalışmalar
• Zihni canlı tutan hobiler edinin: kitap, bulmaca, müzik, el sanatları
• İşitme ve görme sorunlarınız varsa kontrol ettirin; işitme kaybı hafıza sağlığını etkileyebilir
• Tansiyon, şeker ve kolesterolünüzü düzenli kontrol ettirin
• Uyku hijyenine dikkat edin: yatmadan önce ekranı azaltın, kafeini akşam saatlerinde sınırlandırın
• Alkolü sınırlandırın

Diyet ve egzersiz

Akdeniz tipi beslenme hafıza sağlığı için sık önerilen bir yaklaşımdır: bol sebze ve meyve, zeytinyağı, baklagiller, tam tahıllar, balık ve kuruyemiş; işlenmiş gıdalar, aşırı şeker ve tuz ise sınırlı. Bol su içmeyi unutmayın. Egzersizde amaç zorlamak değil, düzenli olmaktır: günde 20-30 dakikalık yürüyüş, haftada birkaç kez hafif kuvvet çalışmaları ve denge egzersizleri (özellikle yaş ilerledikçe düşmeyi önlemek için) çok değerlidir. Yeni bir egzersiz programına başlamadan önce aile hekiminize danışın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Unutkanlık yaşamak kaygı, utanç ve özgüvensizlik yaratabilir. İnsanlar bazen hata yapmaktan korkup sosyal ortamlardan çekilir; bu da yalnızlığı ve unutkanlık hissini artırabilir. Depresyon ve kaygı hem unutkanlığın nedeni hem de sonucu olabilir; ikisi de tedavi edilebilir. Duygularınızı bir yakınınızla veya hekiminizle paylaşmak önemlidir. Kendinizi uzun süre üzgün, umutsuz ya da hiçbir şeyden keyif alamaz hissediyorsanız, ya da kendinize zarar verme düşünceleri geliyorsa vakit kaybetmeden bir sağlık kuruluşuna başvurun; Türkiye'de acil durumlarda 112'yi arayabilirsiniz. Yalnız değilsiniz ve yardım istemek güçlü bir adımdır.

Önleme

Hafıza kaybının her türü tamamen önlenemez; bazı nedenler yaşlanma ve genetik gibi kontrolümüz dışındadır. Yine de pek çok nedenin önüne geçilebilir: uyku düzenini korumak, stresti yönetmek, depresyonu tedavi ettirmek, vitamin eksikliğini gidermek ve ilaçları düzenli gözden geçirmek unutkanlığı azaltabilir. Kalp ve damar sağlığını korumak da beyin sağlığını korur. Kısacası, yaşam tarzına yapılan yatırım hafıza için de bir yatırımdır.

Aşılar

Hafıza kaybını doğrudan önleyen bir aşı yoktur. Bununla birlikte genel sağlığınızı korumak için yaşınıza ve sağlık durumunuza uygun rutin aşılar konusunda aile hekiminize danışabilirsiniz; enfeksiyonlardan korunmak özellikle ileri yaşta genel sağlığı destekler.

Tarama programları

Ülkemizde aile hekimliği izlemleri sırasında yaşlı bireylerin genel sağlık durumu ve bilişsel (zihinsel) işlevleri değerlendirilebilir. Tansiyon, kan şekeri, kolesterol ve kilo takibi düzenli yapılmalıdır. Ailede erken yaşta başlayan demans öyküsü varsa veya kendinizde belirgin bir değişiklik fark ediyorsanız, tarama için ne yapılacağını hekiminizle konuşun. Bu konuda Sağlık Bakanlığı'nın birinci basamak sağlık hizmetleri yönlendirmelerini aile sağlığı merkezinizden öğrenebilirsiniz.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Günlük işleri sürdürmede zorluk ve artan bağımlılık ihtiyacı
• Güvenlik riskleri: ocağı açık bırakma, ilaçları karıştırma, yanlış doz alma
• Kaybolma ve trafikte tehlikeye açık hâle gelme
• Düşme ve kaza riskinde artış
• Depresyon, kaygı ve sosyal yalıtım
• Aile ve arkadaş ilişkilerinde zorlanma, bakım verenlerde tükenme
• Tedavi edilebilir bir nedenin (vitamin eksikliği, tiroit sorunu, depresyon gibi) fark edilmeden ilerlemesi

Uzun vadeli görünüm

Unutkanlığın seyri nedenine göre çok değişir ve çoğu durumda iyileşme mümkündür. Stres, uyku sorunu, depresyon veya vitamin eksikliği gibi nedenler tedavi edildiğinde şikâyetler belirgin şekilde gerileyebilir. Nörolojik bir hastalık söz konusu olduğunda bile erken değerlendirme, doğru planlama ve destekle kişi uzun yıllar anlamlı ve aktif bir yaşam sürdürebilir. Önemli olan, belirtileri görmezden gelmek yerine bir hekimle konuşmak ve düzenli takibi sürdürmektir. Umut her zaman vardır; doğru destekle yaşam kalitesi korunabilir.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.