Yetişkinlerde Sarılık (Cildin ve Gözlerin Sararması)

Genel Bakış

Sarılık, cildin ve gözlerin beyaz kısmının (sklera) sarımsı bir renk almasıdır. Aslında bir hastalık değil, bir belirtidir; yani vücutta bir yerde bir sorun olduğunu gösteren bir işarettir. Bu renk değişimi, bilirubin adı verilen sarı renkli bir maddenin kanda birikmesiyle oluşur. Bilirubin, kırmızı kan hücreleri yenilendiğinde ortaya çıkan doğal bir atık maddedir. Normalde karaciğer bu maddeyi işler, safra adı verilen sıvıya katar ve vücut onu bağırsaklar yoluyla dışarı atar. Karaciğer bu işi yapamadığında, safra akışı tıkandığında ya da kırmızı kan hücreleri normalden çok daha hızlı yıkıldığında bilirubin kanda birikir ve sarılık ortaya çıkar.

Sarılık yenidoğan bebeklerde çok yaygındır, ancak yetişkinlerde daha seyrek görülür. Yine de yetişkinlerde sarılık, acil servislere ve polikliniklere başvuruların önemli bir kısmını oluşturur ve her zaman ciddiye alınması gereken bir belirtidir. Sıklığı bölgeye, yaşam tarzına ve altta yatan hastalıkların yaygınlığına göre değişir.

Her yaştan yetişkini etkileyebilir. Ancak karaciğer hastalığı olanlar, safra taşı öyküsü bulunanlar, düzenli ve fazla miktarda alkol kullananlar, hepatit B veya hepatit C enfeksiyonu geçirenler, uzun süre bazı ilaçları veya bitkisel ürünleri kullananlar, ailesinde kalıtsal kan hastalığı olanlar ve obezite ya da metabolik sendromu olan kişilerde daha sık görülür.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Gözlerin beyaz kısmında ve ciltte sararma (genellikle önce gözlerde fark edilir)
• İdrar renginin koyulaşması (çay veya kola rengine benzeyen idrar)
• Dışkı renginin açılması (killi veya gri-beyaz renk)
• Ciltte yaygın kaşıntı
• Halsizlik, yorgunluk ve isteksizlik
• Bulantı, kusma ve iştah kaybı
• Karnın sağ üst kısmında ağrı veya dolgunluk hissi
• Ağızda acı veya metalik tat
• Ateş ve titreme (özellikle enfeksiyon varsa)
• Açıklanamayan kilo kaybı

Nedenler

Ana nedenler

• Karaciğer hücrelerinin etkilenmesi: viral hepatitler (karaciğer iltihabı yapan virüs enfeksiyonları), alkole bağlı karaciğer hasarı, bazı ilaçlar veya bitkisel ürünler, yağlı karaciğer hastalığı ve otoimmün (bağışıklık sisteminin kendi dokusunu hedef aldığı) karaciğer hastalıkları
• Safra akışının tıkanması: safra taşları, safra yollarının daralması, safra yolu veya pankreas kaynaklı kitleler
• Kırmızı kan hücrelerinin normalden çok daha hızlı yıkılması: bazı kalıtsal kan hastalıkları, kan uyuşmazlığı ve bazı otoimmün durumlar
• Bilirubinin işlenmesindeki doğuştan gelen farklılıklar: örneğin Gilbert sendromu; genellikle zararsızdır ve çoğu zaman tedavi gerektirmez
• Ağır enfeksiyonlar ve bazı sistemik (tüm vücudu etkileyen) hastalıklar

Risk faktörleri

• Düzenli ve fazla miktarda alkol kullanımı
• Hepatit B veya hepatit C enfeksiyonu geçirmiş olmak ya da taşıyıcı olmak
• Uzun süreli ilaç kullanımı, özellikle kontrolsüz ağrı kesici ve bitkisel ürün kullanımı
• Obezite, tip 2 diyabet ve metabolik sendrom
• Daha önce safra taşı geçirmiş olmak veya ailede safra taşı öyküsü
• Ailede kalıtsal kan hastalığı (örneğin orak hücre hastalığı, talasemi) öyküsü
• Korunmasız cinsel ilişki, ortak iğne kullanımı, steril olmayan dövme veya piercing yaptırmak
• Bazı ülkelerde hijyen koşullarının yetersiz olduğu bölgelerde bulunmuş olmak
• Otoimmün hastalık öyküsü

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Gözlerinizde veya cildinizde yeni bir sararma fark ettiyseniz aynı gün bir sağlık kuruluşuna başvurun
• Sarılıkla birlikte ateş, titreme veya şiddetli karın ağrısı varsa vakit kaybetmeyin
• İdrarınız belirgin şekilde koyulaştıysa veya dışkınız açık renk aldıysa
• Kusma veya ishal nedeniyle sıvı alamıyorsanız

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Uzun süredir devam eden kaşıntı, halsizlik veya iştah kaybı varsa
• Açıklanamayan kilo kaybı fark ettiyseniz
• Karın bölgenizde rahatsızlık veya dolgunluk hissediyorsanız
• Karaciğerinizi etkileyebilecek bir ilacı veya bitkisel ürünü uzun süredir kullanıyorsanız
• Ailenizde karaciğer hastalığı veya kalıtsal kan hastalığı öyküsü varsa ve hiç değerlendirilmediyseniz

Tanı

Doktorunuz önce sizi dinler ve muayene eder; cildinize ve gözlerinize bakarak sarılığın varlığını değerlendirir. Ardından karın bölgenizi elle muayene ederek karaciğer ve dalak boyutlarını, hassasiyet olup olmadığını kontrol eder. Sarılığın nedenini bulmak için genellikle kan ve idrar testleri istenir; gerekirse ultrason gibi görüntüleme yöntemlerine başvurulur. Bu değerlendirme genellikle birkaç adımda tamamlanır ve sonuçlar altta yatan sorunun ne olduğunu büyük ölçüde ortaya koyar.

Yapılabilecek testler

• Kan testleri: bilirubin düzeyi, karaciğer enzimleri ve safra yolu enzimleri
• Tam kan sayımı (kırmızı kan hücrelerinin durumunu görmek için)
• Pıhtılaşma testleri (karaciğerin işlevini değerlendirmek için)
• Hepatit B ve hepatit C gibi viral enfeksiyonlar için kan testleri
• İdrar testi (idrarda bilirubin ve diğer maddelerin araştırılması)
• Karın ultrasonu (safra taşı, safra yolu genişlemesi ve organların yapısını görmek için)
• Gerektiğinde bilgisayarlı tomografi (BT) veya manyetik rezonans (MR) görüntüleme
• Gerektiğinde endoskopik ultrason veya safra yollarının görüntülenmesi
• Nadir durumlarda karaciğer biyopsisi (küçük bir doku örneğinin alınması)

Randevunuzda neler beklenir

Süreç genellikle sizi fazla yormaz. İlk randevuda kan ve idrar örnekleri alınır, çoğu sonuç aynı gün veya birkaç gün içinde çıkar. Ultrason ağrısızdır ve yaklaşık 15-20 dakika sürer. Doktorunuz sonuçlara göre ek test isteyebilir ya da sizi ilgili bir uzmana (gastroenteroloji, yani sindirim sistemi ve karaciğer hastalıkları uzmanı gibi) yönlendirebilir. Testlerin bir kısmının sonucunun birkaç gün sürebileceğini bilmek, bekleme sürecini daha katlanılır kılar.

Tedavi

Sarılığın kendisi için tek bir tedavi yoktur; çünkü sarılık bir belirtidir. Tedavi tamamen altta yatan nedene göre planlanır. Örneğin safra taşına bağlı bir tıkanıklık varsa girişimsel bir işlem gerekebilir; viral bir hepatit söz konusuysa enfeksiyonun yönetimi öne çıkar; ilaca bağlı bir etkilenme düşünülüyorsa sorumlu ilacın gözden geçirilmesi gerekir. Bu kararlar mutlaka bir doktor tarafından, sizin durumunuza göre verilir. Hiçbir ilacı kendi başınıza başlamayın veya bırakmayın.

Evde kişisel bakım

• Alkol kullanıyorsanız tamamen bırakın; bu, karaciğerin toparlanmasına yardımcı olabilecek en önemli adımlardan biridir
• Doktorunuza kullandığınız tüm ilaçları, vitaminleri ve bitkisel ürünleri eksiksiz bildirin; bazıları karaciğeri etkileyebilir
• Bol su içerek yeterli sıvı aldığınızdan emin olun
• Dinlenmeye zaman ayırın; yorgunluk bu dönemde sık görülür
• Kaşıntı için ılık duş alın, cildi nemlendirin ve sıkı, sentetik kıyafetlerden kaçının
• Doktorunuzun önerdiği kontrolleri ve testleri aksatmayın
• Belirtilerinizde bir değişiklik olursa not alın ve doktorunuza iletin

Tıbbi tedaviler

Tedavi yaklaşımı nedene göre değişir ve mutlaka bir doktor tarafından belirlenir. Enfeksiyona bağlı bir karaciğer iltihabı varsa enfeksiyonun yönetimine odaklanılır. Safra akışını engelleyen bir taş veya darlık varsa, bunu gidermeye yönelik girişimsel işlemler gündeme gelebilir. Bazı durumlarda bağışıklık sistemini ilgilendiren tedaviler veya altta yatan hastalığa özel ilaç tedavileri uygulanır. Kaşıntı gibi belirtileri hafifletmeye yönelik destekleyici yaklaşımlar da kullanılabilir. Hangi tedavinin size uygun olduğuna, test sonuçlarınızı ve genel sağlık durumunuzu değerlendiren doktorunuz karar verir. İlaç adı, doz veya marka önerisi bu makalenin kapsamı dışındadır ve bu tür kararlar yalnızca sizi takip eden sağlık profesyoneline aittir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Bazı durumlarda cerrahi veya girişimsel bir işlem gerekebilir. Örneğin safra yolunu tıkayan bir taş, safra yolunda bir darlık ya da safra yolları veya karaciğerle ilgili bir kitle söz konusuysa, doktorunuz uygun gördüğünde kapalı yöntemlerle (endoskopi yardımıyla) veya açık cerrahiyle müdahale planlanabilir. Bu karar; yaşınız, genel sağlık durumunuz ve altta yatan nedenin niteliğine göre verilir. Doktorunuz riskleri ve yararları sizinle ayrıntılı olarak konuşacaktır.

Bu durumla yaşamak

Sarılıkla yaşarken günlük hayatınızı biraz yavaşlatmanız gerekebilir. Yorgunluk sık görüldüğü için işlerinizi bölerek yapmak, kısa molalar vermek ve uyku düzeninizi korumak iyi gelir. Belirtilerinizi basit bir deftere not etmek (örneğin idrar rengi, kaşıntı, iştah durumu) doktorunuzla görüşmelerinizde çok işe yarar. Alkol kullanımını tamamen bırakmak ve doktorunuza danışmadan hiçbir ilaç veya bitkisel ürün kullanmamak, karaciğerinizi korumanın en önemli adımlarıdır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Alkol kullanımından tamamen uzak durun
• Doktorunuza danışmadan ağrı kesici, vitamin veya bitkisel takviye kullanmayın
• Sigara kullanıyorsanız bırakmak için destek isteyin
• Dengeli ve düzenli beslenin; öğün atlamayın
• Bol su için, şekerli ve gazlı içecekleri sınırlayın
• Ellerinizi sık yıkayın; hepatit gibi enfeksiyonların yayılmasını önlemek için hijyene dikkat edin
• Aşılarınızın (özellikle hepatit B) güncel olup olmadığını doktorunuza sorun
• Yorucu aktiviteleri kısa dinlenmelerle dengeleyin

Diyet ve egzersiz

Özel bir "sarılık diyeti" yoktur; ancak karaciğer sağlığını destekleyen genel beslenme ilkeleri işe yarar. Sebze, meyve, tam tahıl, baklagil ve yağsız protein kaynaklarından oluşan dengeli bir düzen; aşırı şekerli, çok yağlı ve işlenmiş gıdalardan uzak durmak önerilir. Çok düşük kalorili şok diyetlerden kaçının; hızlı kilo kaybı karaciğeri zorlayabilir. Egzersiz konusunda hafif tempolu yürüyüşlerle başlayabilirsiniz; ancak kendinizi zorlamayın ve egzersiz planınızı doktorunuzla konuşun. Şiddetli yorgunluk veya karın ağrısı varsa egzersizi ertelemek daha doğrudur.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Sarılık gibi görünür bir belirti taşımak, kaygı ve endişe yaratabilir; aynada sararmış gözlerinizi görmek insanı tedirgin edebilir. "Neden oldu, ne olacak?" soruları zihni yorabilir. Bu duygular çok anlaşılır ve yalnız değilsiniz. Kaygınız günlük hayatınızı, uykunuzu veya ilişkilerinizi etkiliyorsa bir sağlık profesyonelinden destek istemekten çekinmeyin; ruh sağlığı da sağlığın bir parçasıdır. Kendinizi güvende hissetmediğiniz veya dayanamayacağınızı düşündüğünüz bir anda acil yardım isteyin (Türkiye'de 112).

Önleme

Sarılığın kendisi önlenemez, çünkü o bir belirtidir; ancak altında yatan birçok nedenin riskini azaltmak mümkündür. Alkol kullanmamak veya bırakmak, sağlıklı kiloyu korumak, dengeli beslenmek, ilaçları yalnızca doktor önerisiyle ve doğru şekilde kullanmak, hijyene dikkat etmek ve hepatit enfeksiyonlarına karşı korunmak karaciğer sağlığını korumanın temel yollarıdır. Bu adımlar sarılığa yol açabilecek pek çok sorunun riskini azaltabilir.

Aşılar

Hepatit B ve hepatit A aşıları, bu virüslerin yol açtığı karaciğer iltihabına karşı korunmada önemli bir yere sahiptir. Türkiye'de hepatit B aşısı bebeklik döneminde rutin aşılama programı içinde uygulanmaktadır. Yetişkinseniz ve aşı durumunuzdan emin değilseniz, aile hekiminize veya bir sağlık kuruluşuna danışarak durumunuzu öğrenebilirsiniz. Aşı önerisi kişiye göre değişir; bu kararı sağlık profesyonelinizle birlikte verin.

Tarama programları

Ülkemizde bazı tarama programları ve gebelik döneminde yapılan testler hepatit gibi enfeksiyonların erken fark edilmesine yardımcı olur. Risk faktörü taşıyorsanız (örneğin daha önce kan transfüzyonu, ortak iğne kullanımı, korunmasız cinsel ilişki öyküsü varsa) hepatit testleri konusunda doktorunuza danışabilirsiniz. Ne zaman ve hangi testin gerekli olduğu kişisel durumunuza göre belirlenir; bunu aile hekiminizle konuşmak en doğru başlangıçtır.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Karaciğer işlevlerinin ilerleyici şekilde bozulması
• Safra yolu enfeksiyonu (kolanjit) gibi acil tedavi gerektiren durumlar
• Karaciğerde kalıcı hasar (siroz) gelişimi
• Pıhtılaşma bozuklukları ve kolay kanama
• Beyin işlevlerini etkileyen bir durum olan hepatik ensefalopati (karaciğer kaynaklı bilinç ve davranış değişiklikleri)
• Böbrek işlevlerinin etkilenmesi
• Bazı durumlarda karaciğerde kitle gelişimi

Uzun vadeli görünüm

Sarılığın gidişatı büyük ölçüde nedenine bağlıdır ve pek çok durumda umut verici sonuçlar alınır. Örneğin bazı kişilerde sarılık tamamen zararsız, kalıtsal bir bilirubin farklılığından kaynaklanır ve tedavi gerektirmez. Safra taşına bağlı bir tıkanıklık çoğu zaman uygun girişimle düzeltilebilir. Viral hepatitlerde ise takip ve tedaviyle karaciğerin korunması mümkündür. Önemli olan, nedenin zamanında ortaya konması ve doktorunuzun önerdiği takibi sürdürmenizdir. Her kişinin durumu kendine özgüdür; kendi gidişatınızı en iyi değerlendirecek kişi sizi takip eden doktordur.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.